Unesco

Unesco (ingleñe'ẽme: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, ha karaiñe'ẽme:Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura) (UNESCO) ha'e Tetãnguéra Joaju atyvete oñemoheñoiva'ekue 16 jasypateĩ ary 1945-pe, ombohape hag̃ua pytyvõ tetãnguéra apytépe yvy tuichakue javeve tekombo'e, kuaaty, tembikuaa arandu ha momarandúpe.[1] UNESCO hína peteĩ pa'ũ heñoihápe apytu'ũroky opaichagua; avei oheka tape omog̃uahẽvo peteĩ ñe'ẽme tetãnguérape teko porãrã ko'ág̃a rupiguáre.[2]

Unesco ombyaty avei marandu opaichagua ha ombohasa opárupi ohechauka ojekuaave, upéichante avei oipytyvõ tetãnguéra omopyenda ha omboha'evévo hetãyguakuéra. Ary 2017-pe oreko 195 tetãnguéra ipype.[3][4]

Flag of UNESCO
Unesco Poyvi

Mandu'apy

  1. Unesco iléi guasu, ingleñe'ẽme
  2. https://ich.unesco.org/doc/src/01853-GN.pdf Mba'e he'ise Unesco, guaraníme.
  3. Unesco-Estados Miembros
  4. Who we are Unesco (Inglés)

Ehecha avei

Joaju

Arandupy

Tembiapo térã teko tee (karaiñe'ẽ: cultura) ha'eha opa mba'e yvypóra ojapóva, heñóiva peteĩ ára, jepokuaapyre, jepokuaapyre'ỹ, imarã, hechapyre ha hechapyre'ỹva, oisãmbyhýva ava reko opaite ára ha opaite tendápe. Ha'e avei upe oikuaaukáva peteĩ tetãme taha'e ha'ehápe hemiandu, hembiapo ha imba'ekuaaita rupive. Upépe ijapaite ava rembiapokue: jeroviapy, jepokuaa, ñe'ẽ ha ambuéva.

Tembiapo ha'eha opa mba'e iporãmívante, ava rembiapokuéva, peichahápe, oje'e ava hembiapokatúva ha'eha upe oikuaáva mba'epukuaa, ñe'ẽporãhaipyre; ha hi'arigua, hekoporãva. Ava rembiapokue omotenondeve peteĩ tetãme tekombo'e ha arandúpe.

Añetehápe, tembiapo niko hína opa mba'e, ava rembiapokue, yma guive ko'ág̃a peve ha taha'e ha'ehápe. Ipype ija mba'epukuaa ha ñe'ẽporãhaipyre guive ao ñembovyvy ha oga apokuaa peve.

Tembiapoñemoambue (karaiñe'ẽ: aculturación): Upe mba'e ojehukuévo oiko avei jepokuaa ñepyrũ mba'e pyahuetáre, oúva ambue tetã térã ambue avano'õgui, ha upeichahápe tembiapo teéva oñemoambue ohóvo.

Tembiapoguerova (karaiñe'ẽ: transculturación): Ha'eha peteĩ tetã térã avano'õ hembiapo katuvéva omoambuérõ peteĩ itenonde'ivévape.

Chichén Itzá

Chichén Itzá ha'e renda ymaguare oĩ yvyapy Yucatán-pe, tetã Méhikope, tetãvore Yucatán-pe. Ta'ãnga'ita aty maya kuéra rembiapo.

Chichén Itzá ha'e va'ekue peteĩ táva térã peteĩ opy aty renda, jogapopyre heta jey.

Ko renda ymaguare Chichén Itzá pegua ha'e peteĩ Tembiejakue Yvypóra rekogui, Unesco rehe, ary 1988 guive. Ára 7 jasypokõi ary 2007 guive, Chichén Itzá ha'e avei peteĩ Pokõigua tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua.

Ehíto

Ehíto, héra tee hína Ehíto Tavakuairetã Árave (Áraveñe'ẽme: جمهوريّة مصرالعربيّة Ŷumhūriyyat Miṣr Al-ʿArabiyyah), ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhu Áfrika ipehẽngue yvate kuarahyresẽme. Ehíto yvy apekue ojejuhuve Áfrika ipehẽngue yvate kuarahyresẽme, oĩ avei Ehíto ipehẽnguemi Ásiape ojejuhúva, ojejuhuhápe yvyapy Sinai. Ijerére ñemby gotyo ojejuhu tetã Sudano, kuarahyreike oĩ tetã Livia ha yvate kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Paletína ha Israel retã. Yvate gotyo ojejuhu para Yvy mbytépe ha ñemby kuarahyresẽ ngotyo oĩ pe para Pytã.

Ehíto retã apekuére oñemyasãi upe yvy ojeiko'ỹha héra Saára. Ysyry Nílo ohasa yvy ojeiko'ỹháre ñemby guive yvate peve. Ysyry hasahápe oiko hetaite tekove, ijerére hína oiko ava hetakue tuichavéva Áfrika pegua. Haimete opa Ehíto retãygua oiko tavaguasúpe ha távaguasu ijerére, Káiro, ko tetã itavusu, ha Alejandría.

Ko tetã ijyvy apekuépe oñepyrũ yma ku Ehíto Ymaguare mburuvi guasu, heta mba'eguasu ha mba'eporã ko ára ojehecha gueteri oheja. Ko'ãga ko tetã imba'eguasuite Kuarahyresẽ Aguĩgua rendápe. Ko ára jave Ehíto oiko hína tavakuairetã ramóicha mburuvichavy rapépe. Ary 2013 ha 2014 mbytépe ko tetã rekuái iñesãmbyhy hekovia sapy'a, oiko rire upe "golpe de estado" omosẽva tendota Mohamed Morsi.

Endimbúgo

Edimburgo (ingyaterrañe'ẽme: Edinburgh) ha'e tavusu ha táva sãmbyhyha tetã Ekosia pegua (Tavetã Joaju), oiméva Europape. Ko táva ituichave mokõiha táva Glasgow rire.

Oĩ kuarahyresẽ Ekosia retãme, ku tetã itavusu ary 1437 guive. Itavavo mokõi herava The Old Town (táva tuja) ha The New Town (táva pyahu) ha'e Tembiejakue Yvypóra rekogui Unesco rupive ary 1995 guive. Ary 2009-pe, oguerekova'ekue 477.660 tavayguakuéra.

Hyãsia

Hyãsia (hyãsiañe'ẽme, France), héra tee Tavakuairetã Hyãsia (République française), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva, oĩva Európa Joatýpe, oporombojára itapichakuéra upe tavakuairetã mburuvichavy rapépe. Ijapekue, oguerekóva heta ypa'ũnguéra ha tetãmi opytáva yguasu rembe'y ambuéva, oguereko 643 801 km². Ary 2015 jave, Hyãsia oguereko kuri ipype 66,3 sua yvypóra oikovéva ipype, 64,2 sua Hyãsia retã Európape ha 2,1 sua umi ypa'ũme ha tetãmíme opytáva yguasu rembe'y ambuéva.Hyãsia retã, ijapekue oĩva Európape, opyta ku yvyrusu ikuarahyreiképe, ha ijerére ojejuhu ñemby ngotyo upe para Yvy mbytépe, Mónako (4,4 km) ha Itália (488 km) avei; ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu ku tetã España (623 km), Andorra (56,6 km) ha upe para Kantámbira pegua; kuarahyreike gotyo ojejuhu paraguasu Atlántiko; yvate gotyo, upe ypo'i la Mancha rire, Tevatã Joaju, upe para Yvate pegua ha Véyhia (620 km), ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe tetã Luxemburgo (73 km), Alemaña retã (451 km) ha Suisa retã avei (573 km). Ypa'ũnguéra Hyãsiaygua oĩva Európa yvyrusúpe ha'e pe ypa'ũ hérava Kóysega, para Yvy mbytépe kuarahyreike gotyo, ha heta ypa'ũ atykuéra oĩva Hyãsia rembe'y paraguasu Atlántiko-pe. Yvyrusu Amérikape ojejuhu Gujána Hyãsiapegua, niko tetãvore isãso'ỹva, iñemby gotyo ojejuhu Pindoráma retã (673 km) ha Surinam (510 km), ha ypa'ũnguéra ha ypa'ũ aty hetáva Martiníka, Guadalupe, San Bartolomé, San Martín ha upe ypa'ũ aty San Pedro ha Miquelón. Upe paraguasu Índiko oguereko ypa'ũnguéra Mayotte ha Reunión, oguereko avei umi ypa'ũ aty Polinésia, Wallis ha Futuna Caledonia Pyahu upe paraguasu Py'aguapýpe.

Hyãsia niko upe tetã virumomba'apohavéva poteĩha ha ijepokuaa ojeikuaaite heta tetãme. Oĩ ko aty G8-pe, Éuro joatýpe Schengen joajúpe avei.

Saro'y XIX jave, Hyãsia ha'e akue peteĩ tetã mbareteite, ojapo heta kolónia ha oñemu heta, ha heta ary jave iñe'ẽ, hyãsiañe'ẽ ha'e akue ñe'ẽ tenondeguavéva ojeipururã tetã ñeporombuekoviáva, ko ñe'ẽ niko opu'ãvéva umi rrománika pa'ũme ha'e hyãsiañe'ẽ, térã imombyryvéva latinañe'ẽ pegua. Ko ára jave, hyãsiañe'ẽ ojeipuruite heta tetãme ha imba'eguasuite.

Itália

Itália, héra tee hína Tavakuairetã Itália (Itáliañe'ẽme: Repubblica Italiana), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva hína Európa Joajúpe. Itália ijyvy apekue ojejuhu Európa ipehẽngue ñembyguápe, hákatu oĩ avei heta ypa'ũ Itália pegua Áfrika ipehẽngue yvateguápe.

Ijerére ojejuhu yvate gotyo, upe yvytyrysýi Áype rupive, Hyãsia, Suísa, Áuteria ha Elovéña. Umi tetã michĩ hekosãsóva San Marino ha Táva Vatikáno ojejuhu Itália ijyvy apekue pýpe. Oĩ avei táva michĩ Itália pegua, Campione d'Italia, ojejuhu Suísa retã ijyvy apekue pýpe.

Itáliañe'ẽ ha'e voi ko tetã iñe'ẽ tee, hákatu oĩ heta yvy pehẽngue ambuéva iñe'ẽ tee mokõi, Hyãsiañe'ẽ ha'e hína Yvyty pa'ũ Aosta iñe'ẽ tee avei, Alemañañe'ẽ ha Ladíno ñe'ẽ upe Trentino-Alto Adigio retãvoréme, Eloveñañe'ẽ ha'e hína umi tetãvore Trieste ha Gorizia iñe'ẽ tee avei, katalã ñe'ẽ upe táva Alguer-pe ha Sendéña ñe'ẽ upe ypa'ũ Sendéñame.

Itália ijyvy apekuépe oiko ymaguare guive hetaite avano'õ ha ava aty, eturukokuéra, umi Gyrésia Ymaguare retãygua, venetokuéra ha umi Rróma Ymaguare retãygua; Itáliape oñepyrũ avei heta arandupy ha kuaaty oñemyasãiva oparupo. Itália retã itavusu, Rróma, ha'e akue, hetaite ára jave, Yvy pehẽngue kuarahyreikégua itáva tenondegua arandupykuaatýpe ha jokuaikuaápe. Hi'ári, ha'e voi táva marangatu upe katóliko jeroviápe, ipype ojejuhúgui tetã michĩ Vatikáno. Itália mba'eguasu hína tetã ambuévape guarã, upéicha ojehecha ko tetã ha'égui tetã oguerekovéva tembiejakue Yvypóra reko pegua ipype, 51 mba'e.

Tavakuéra ha tenda ambuéva Itáliape

Koichiro Matsuura ñe'ẽmondo

KOICHIRO MATSUURA ÑE'ẼMONDO (DISCURSO DE KOICHIRO MATSUURA)

Con motivo de la celebración del Año Internacional de las Lenguas en 2008, declarado por la Asamblea General de las Naciones Unidas, el Director General de la Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura (UNESCO), Koichiro Matsuura, dirigió el pasado 05 de noviembre un discurso sobre la importancia y rol escencial de los idiomas para la identidad de las personas y la coexistencia pacífica. El discurso fue traducido en todos los idiomas oficiales, y por primera vez en una Lengua Nativa "EL GUARANI"

"En efecto los idiomas son esenciales para la identidad de las personas y los grupos humanos y para su coexistencia pacífica, y constituyen además en un factor estratégico para avanzar hacia el desarrollo sostenible y la articulación armoniosa entre lo mundial y lolocal". (Koichiro Matsuura)

El ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI felicita al Director General de la UNESCO: Koichiro Matsuura por difundir la Lengua Guarani, en el concierto de las naciones del mundo, es decir, las Naciones Unidas.

UNESCO Sambyhyhára Guasu

Karai Koichiro Matsuura, Ñe'ẽmondo

Ñe'ẽnguéra tuicha mba'e

Tetãnguéra Joaju Atyrusu omboaje 2008 Mayma Tetã Ñe’ẽ Ary ramo. UNESCO oguereko rupi ipópe opa umi tembiapo oikótava ñemohenda, oñemoĩ tenonderã ogueroguata haguãicha opa mba'e tekotevẽva upevarã.

Ko Tetãaty UNESCO-pe hesakã porãiteréi tuicha mba'eha umi ñe'ẽnguéra opa mba'e aporã, hysyiva hína avakuéra renonderãme ko'ẽrõite guarãma.

Ñe'ẽnguéra ningo omopyrenda opavavéva rekotee, ombojoaju tekovekuérape ha ombohape py'aguapy; ñe'ẽnguéra avei ñanepytyvõ jaguata haguã tekojera añete gotyo ha ñamohuguaitĩ haguã umi tembipota pavẽ ha umi ñane mba'éva.

Ñe'ẽnguéra ningo tuichaiteréi mba'e ikatúva oporoipytyvõ ojehupyty haguã umi 6 apopyrã oñemboguapy va'ekue Temimbo'e Opavavévape Guarãme (TOG) ha upéicha avei oñemongu'e haguã Apopyrã Tekojera Miléniope Guarãva (ATM), Tetãnguéra Joaju omoneĩ va'ekue 2000-pe.

Ñe'ẽnguéra, omoaguĩnguévo ojuehe maymáva tekove, oiporopytyvõ ojehapo'o haguã tekoasy vai ha ñembyahyi (ATM1); ojeporu rupi tekombo'e ñepyrữrãme ha tembikuaa ha tekokuaa apyhyrã opaite hendápe (ATM2); VIH ha SIDA, akanundu ro'y ha ambue mba'asy oñemboguevi haguã (ATM6), oñeñe'ẽ mante va'erã iñe'ẽteépe opa umi oikóva hínape ko'ã mba'asy apytépe; upéicha avei, ojepysyrõkuaa haguã tembikuaa ha arandu tekohatee rupigua, ikatu haguãicha oñeñangareko añetehápe, tapiaite pe tekoharupáre (ATM7) ojeporu va'erã katuete mayma ava ñe'ẽtee.

Ha upéi, umi tekopykuaa eta, peteĩ peteĩva, oñembohapopaite hína umi opa rupigua ñe'ẽteépe, oporomomandu'aháicha UNESCO Ñemoñe'ẽ Pavẽ Tekopykuaa Eta rehegua ha Hembiaporã Rapépe (2001), Ñe'ẽme'ẽ Mba'e Porã Pokopyrã'ỹ Tekopypeguápe (2003) ha Ñe'ẽme'ẽ Tekopykuaa Eta Rechauka Pysyrõ ha Ñemoingoverã reheguápe (2005).

Upeichavérõ jepe, umi 7 000 ñe'ẽ ojeporúva hína ko'ãga ko yvy ári apytégui, 50% ári ikatu opaite ko'ẽramoite. Ndohupytyi 1/4 ijapytépekuéra umi ojeporúva tekombo'ehaópe ha infomátikape ha hetaiteve ipa'ữme umi ojeporúva sapy'a py'aitente. Hetaiteréi ñe'ẽ- tembiporu añete ramo jepe yvyporakuéra pópe marandu tapiaguápe- noñemohendái temimbo'épe, terã ñe'ẽ jeporu opa henda rupiguarãme.

Upéicha rupi tekotevẽ ojeike tembiapópe pya'e. Mba'éichapa? Oñemotenonde ha oñemopyrenda va'erã polítika ñe'ẽ rehegua ikatúva omohenda ñe'ẽtee jeporu mayma tekoha rupi, opa hendáicha, tekombo'épe raẽvete; upéva pa'ữme opavavéva oipyhy va'erã ohóvo hetã, tetãjoaju hi'aguĩva ñe'ẽ ha ambue opa rupiguáva. Oñemokyre'ỹ va'erã avei umi ñe'ẽ ipyrenda porãmava voi oiporúvape oikuaa haguã ambue tetã, tetãjoaju hi'aguĩva ñe'ẽ ha ambue opa rupigua avei; Ñamoinge va'erã ñane akãme pe ñe'ẽnguéra eta jeporu rehae añoite ikatutaha mayma ñe'ẽ oï hendaitépe ko ñande rekovépe.

Ko'ã mba'ére ningo UNESCO ohenói opa tetã rekuáipe, Tetãnguéra Joaju rakãme, tekohakuéra atype, mbo'ehárape, mba'apohárape ha opaite ohechakauaáva ko'ã mba'épe omba'apove haguã ko'ẽre oñemomba'e, oñemotenonde ha oñepysyrõ haguã opaite ñe'ẽ, umi oĩmava omano haguãicha raẽvete, taha'e ha'éva iporuha.

Opa henda rupi, taha'e tekombo'épe, informátikape, tekombo'e ñepyrữme; taha'e apopyrã oipysyrõtava ñe'ẽ ikangyva ohóvo terã oñemotenondétava ojeporu haguã tekopy joajurã; taha'e ñe'ẽ ha tekojera ñembohaperã, ñe'ẽ ha mba'e porã ñerenohẽrã, tekotevẽ ojehupi yvate, opa rupiete, temimo'ã : "ñe'ẽnguéra tuicha mba'e" !.

Upévoma, ãga 21 jasykõi 2008 oúvape, oñemboaretévo porundy jevyha, Ñe'ẽtee Ara Pavẽ, ombohapétama hína tembiapo porãita ikatúva omopu'ã mayma ñe'ẽnguéra.

Hi'ãite ningo oréve ojehechakuaa tetã, tetãjoaju hi'aguĩva ha opaite henda rupi, tuichaiteréi mba'eha ñe'ënguéra jeporu tekombo'épe, momarandúpe, infomátikape ha tetãnguéra ñemurãme.

Ñe'ẽnguéra Ary (2008) ho'a porãiteréi ñañomyaña mbarete haguã ha jaipyhy upe tape omohu'ãtava ko'ã ñanne rembipota.

Koichiro Matsuura

JESAREKOPYRÃ - OBSERVACIÓN

El mensaje del Sr. Matsuura sólo está en las lenguas oficiales de la Unesco y tres lenguas "invitadas". Nunca una lengua americana se usó en este contexto. Nunca. El guaraní ya es la lengua americana de referencia. A continuación el detalle de a cuales lenguas se tradujo el mensaje del Sr. Matsuura:

1. Árabe - lengua oficial de la Unesco

2. Castellano - lengua oficial de la Unesco

3. Chino - lengua oficial de la Unesco

4. Danés - lengua "invitada" (EUROPA, unos 5 millones de hablantes)

5. Francés - lengua oficial de la Unesco

6. Guarani - lengua "invitada" (AMÉRICA, alrededor de 4 millones de hablantes)

7. Inglés - lengua oficial de la Unesco

8. Irlandés - lengua "invitada" (EUROPA, entre 300 mil hablantes y 1,2 millones de potenciales hablantes)

9. Ruso - lengua oficial de la Unesco

Kévek táva

Kévek (ingyaterrañe'ẽme: Quebec; hyãsiañe'ẽme: Ville de Québec) ha'e tetãvore Québec itavusu ha itáva tenondegua ha tuichavéva, opyta kuarahyresẽ Kanatã retãme. Oñepyrũ vaekue ku táva karai Samuel de Champlain ary 1608-pe. Ku táva imbytépe omoñe'ẽ akue Tembiejakue Yvypóra rekogui Unesco rupive ary 1985-pe.

Mekine

Mekine térã Meknes (Áraveñe'ẽme: مكناس Marrākuš; Vereve ñe'ẽme: ⵎⴽⵏⴰⵙ [amknas]) ha'e hína peteĩ táva Marruéko retãme. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue yvateguápe, upe yvytyrysýi Atlas ypýpe. Ary 1996, Unesco he'i ko táva ha'e niko tembiejakue Yvypóra reko pegua, ojehechágui ko távape opaichagua óga guasu ha tupão ymaguare.

Amo 632.079 tavayguakuéra oiko Marrakech ijyvy apekuépe. Ha'e voi peteĩ umi irundy táva pegua ha'e akue Marruéko itavusu ymaguare: Fes, Marrakech, Meknes ha Rabat.

Méhiko

Méhiko (karaiñe'ẽ: México [ˈmexiko]), hérava avei Tetã peteĩ reko Méhikogua (karaiñe'ẽme: Estados Unidos Mexicanos,) ha'e peteĩ tetã ñemby Yvateamérika pegua. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Tetã peteĩ reko Amérikagua, ñemby kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Mbelise ha Guatemala, kuarahyreike gotyo paraguasu Py'aguapy ha kuarahyresẽ ngotyo para apyte Méhiko ha para Karíve. Méhiko hína 14ha tetã tuichavéva, ijyvy'apekue hína 2.000.000 sua km². Ha'e avei 11ha tetã oguerekovéva tapicha kuéra ipype, ary 2013-jave oikove Méhikope amo 118.000.000 tapicha kuéra, ha opavavéva oñe'ẽ karaiñe'ẽ, ha'éva hína ñe'ẽ tee tetãgua umi 67 ñe'ẽ ambuéva ta'ýi pegua. Itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Táva Méhiko, oguerekóva 8 857 553 tapicha kuéra oikovéva ipype, ary 2013-jave

Nepal

Nepal, hera tee ha'eva Tetã Ñembyatypyre Jekopytyjojava Nepal (nepaliñe'ẽme: संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल) ha'e peteĩ tetã paraguasu rembe'y'ỹva Mbyte Asia pegua.

Oĩme hína Himalaia yvytyrysyipe, ijerére ojejuhu yvate gotyo China Tekoha Tetãme ha ojejuhupa ñemby gotyo India retãme. Ojembojeiva Vutã retã ndie India retã hetãvo herava Sikkim, peteĩ yvy herava Siliguri Hasaha. Nepal ijyvy ape ysaja ijyvate eteva, ipýpe oĩme heta yvyty guasu eteva yvateveva opa ñande Yvy pegua, tenondehápe pe yvyty herava Éverest (8 848 metro para ári), yvyty guasu herava Kãchẽjunga (8 586 metro para ári) ha ambueva.

Nepal oreko heta jeikove ysaja, heta ñe'ẽ ha heta tupãrape. Imichĩva, hakatu, oreko heta tenda ojoavýva. Mava Nepal pegua ojerovia mante Hindu rape, hakatu oreko heta Vuda rape jeroviahára. Heta ava oĩ táva Katemandúpe, tetã itavusu. Nepal ñe'ẽ tee ha'e nepali, ambue ñe'ẽnguéra ypykuegua oguereko avei techakuaa 'ñe'ẽnguéra tetã Nepal-guáramo', hákatu apoukapy ñe'ẽ rehegua sa'i mba'e ikatu ojapo, ha, añeteháme, aimete ndojejapói he'iháicha; iviru tee ha'e rrupia nepalesa.

Paletína

Paletína (Áraveñe'ẽme: فلسطين, Filasṭīn, Falasṭīn térã Filisṭīn), héra tee hína Tetã Paletína (Áraveñe'ẽme: دولة فلسطين, Dawlat Filasṭin), ha'e peteĩ tetã hekosãso namoañetéiva opa tetã ambuévape ojejuhúva Kuarahyresẽ Aguĩgua yvy pehẽnguéme, ha ijerére ojejuhu tetã Israel, Horytáña, Ehípto ha para Yvy mbytépe ipehẽnguemi.

Atyvete Paletína Hekosãsorã oikuaauka ko tetã sãso jekuaauka oiko jave táva Arhel-pe upe ára 15 jasypateĩ ary 1988-pe, upe aja,ko atyvete noisãmbyhýi Paletínare, mombyry guive oikuaaukánte ijerure. Ko ára peve, yvy pehẽngue Paletína ojerure oĩ jepe tetã Israel ipoguýpe. Ko tetã ojerure Paletína yvy pehẽnguenguéra ojeheroháicha oiko rire upe ñorairõ guasu ary 1967 pegua, ha omoĩ itavusurã Kuarahyresẽ Herusalẽ. Ko táva Ramala oisãmbyhyramo jepe ko tetãre, upépe ojejuhúgui tetã rekuái róga guasu.

Ára 29 jasypateĩ ary 2012-pe ONU Amandaje Guasu oheja ha omoañete Paletína oike ONU atýpe tetã hechahára ramo, upéva he'ise Paletína ikatu oñe'ẽ ONU Amandajéme ha ikatu ohechauka ijerure tetã ambuévape, hákatu ndaikatúi ovota umi ONU jeporavópe, omoañete avei umi Paletína retãygua oreko va'erã ijyvy pehẽnguerã oñemoañeteháicha oiko mboyve upe Ñorairõ ary 1967 pegua. Upéicha ndahe'iséi Paletína oike ONU atýpe umi tetã ambuévaicha.

Jasypo ary 2015-pe Táva Vatikáno omoañete ko tetã hekosãsoha. Ary 2018 iñepyrũ meve, 136 tetã omoañete Paletína hekosãsoha, Paraguái, Vorívia, Pindoráma ha Arhentína mbytépe.

Pantanal

Ko Pantanal ha'e upe ñu y japyhýva tuichavéva opa Yvýgui, oñemuasãiva Pindoráma, Paraguái ha Vorívia retãme. Ára okyitéva aja, jasypakõi ha jasypo jave, y ohupi amo 3 métro ha Pantanal oñeñuvãmba ýpe amo 80% opa ijyvy apekuégui, upéicha ojehecha ka'avo ha poty opaichagua ýpente oiko, upéi oguejyjeývo oheja peteĩ tenda iporãmbajepéva, oĩháme guyra opaichagua, pira, ypegua, mymba otyryrýva ha okambúva opaichagua. Pindoráma pantanal pehẽngue oĩ UNESCO tembiejakue Yvypóra reko pegua.

Pantanal ijyvy apekue ohupyty amo 250.000 Km².Pe turismo fluvial ojeheróva ha'e peteĩ mba'e osẽva tenonde gotyo tetã Paraguáipe. Oĩma umi crucero iporãmbajepéva ha ygakuéra ohóva río Paraguay rehe, y yvate gotyo pantanal peve, oĩháme hechapyrã tekove rehegua ijojaha'ỹva.

Paraguái

Paraguái, herateéva Tetã Paraguái (karaiñe'ẽ: República del Paraguay), niko peteĩ tetã opytáva Ñembyamérikape oguereko’ỹva parápe osẽ hag̃ua, oñemongoráva Argentínare, ñemby rupi, Pindorámare, kuarahyresẽ rupi ha Voríviare, yvate rupi. Itavaguasu ha’e Paraguay (Asunción). Opyta haguére Ñemby Amérika mbyte gotyo ojehero Ñemby Amérika Korasõicha.

Tavayguakuéra: 6.831.306 ava rupi (ojepapava´ekue ary 2008-pe). Ijykére jajuhu tetãnguéra (ñemby, ñembykuarahyresẽ ha ñembykuarahyreike gotyo) Argentina, (yvykuarahyreike gotyo) Vorívia ha Pindoráma (kuarahyresẽ gotyo). Y Paraguái omboja’o tetãme mokãi yvy pehẽme: Pehẽngue Kuarahyresẽ ha Pehẽngue Kuarahyreike térã Cháko.

Tetã Poyvi oguereko mbohapy tysýi mboyke ijojáva: peteĩ pytã (tekojoja), morotĩ (py’aguapy) ha hovy (sãso). Avei oguereko mokõi Tetã Ta’anga ojoja’ÿva: peteĩ tenondépe he’iva “República del Paraguay" (petẽi palma ha petẽi olivo ojejokuáva iguýpe ha ojeíva ojuehe yvate gotyo ombokuaaporãva peteĩ mbyja sa’yju mimbíva apu’a hovy mbytépe) ha ambue hapykuépe he’iva “Paz y Justicia” (peteĩ leõ ha peteĩ gorro frigio –he’iséva sãso-).

Ne'ẽ: Avañe'ẽ ha Karaiñe'ẽ.

Paraguái-pe Oñeñe'ẽ avei Jopara Ñe'ẽ

Tajikitã

Tajikitã —héra tee niko Tavakuairetã Tajikitã (Tajíke ñe'ẽme: Ҷумҳурии Тоҷикистон, Jumhurii Tojikiston; Rrusiañe'ẽ: Республика Таджикистан, Respúblika Tadzhikistán)— ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹva ojejuhúva Mbyte Ásiape. Ijyvy apekue ohupyty amo 144 100 km² ha oiko amo 8 sua tapichakuéra upépe, ojepapaháicha ary 2013-pe. Ijerére ojejuhu ñemby gotyo tetã Ahyganitã, kuarahyreike gotyo Umbekitã, Kirigitã yvate gotyo, ha Chína Tetarã Retã kuarahyresẽ ngotyo. Tajikekuéra rekoha tee ha'e akue Tajikitã ymaguare guive, ha yvy ko'ãga oĩ Ahyganitã ha Umbekitã retãme. Itavusu ha'e Dusambe.

Tajikitã yvy apekue ko'ãgagua ha'e akue avano'õ ymaguare opaichagua rekoha, umíva mbytépe oĩ ku táva tujaite héra Sarazm, táva ymaite ojejapo amo ary 1500 Kirito mboyve, ku táva oĩ heta mburuvi ambuéva ipoguýpe. Tajikitã yvy apekuére ohasa mburuvi ha avano'õ opaichagua, umíva mbytépe oĩ Akeméne mburuvi, Sasã mburuvi, Mongólia mburuvi, ha Rrúsia mburuvi. Tetã peteĩ reko Soviétiko oñemopehẽ rire, Tajikitã ohupyty isãso ary 1991-pe. Isãso rire oñepyrũ ñorairõ ko tetãme, ary 1992 guive 1997 meve.

Tajikitã ha'e peteĩ tavakuairetã mburuvicharapépe oñemohendáva irundy tetãvore rupive. Poapy sua Tajikitã retãygua pehẽngue tuichavéva ijypykuekuéra niko tajíke ñemoñarégui ha oñe'ẽ hikuái tajíke ñe'ẽ, hákatu oĩ heta tapicha oñe'ẽva gueteri Rrusiañe'ẽ. Yvytykuéra oñuãmba amo 90% ko tetã apekuégui. Amo 20% umi Tajikitã retãyguágui orekónte 1,25 dólar oiko hag̃ua ára ha ára.

Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva Yvypóra reko pegua

Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva térã Ñande rekotee japokokuaa'ỹva oĩ Unesco ñembokuaauka atýpe oñeñangareko hag̃ua tembiejakuépe yvypóra reko tee ojepokokuaa'ỹva, hérava avei arandupy térã ojehechakuaa'ỹva.Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva ipype avei oĩ yvypóra rembiasakue, yvypóra ypykue remimombe'u, umíva niko oñemoherakuã oñeñe'ẽnguévo, tembiapoporãnguéra rupive, ojepurúva yvypóra rekoatýpe rehe ae, rritokuéra, vy'aguasu, arandu ka'aty, yvypóra rekoha ha arapy rehegua jekuaa rupive, térã avei ojeikuaaukakuévo mba'éichapa ojejapo artesaniakuéra hamba'e. Jepeve umi mba'e rehe ndaikatúi japoko, ha'e avei hína yvypóra rekotee, ñane rembikuaa añete ndaikatúiva ñambo'y ni ñanderesarái chuguikuéra.Amo ary 1990 rupi oñepyrũ ko ñeimo'ã oĩgui ko Tembiejakue Yvypóra reko pegua mante. Ary 2001-pe, Unesco ojapo porandu aty tetãnguérape ha atyvete ambuévape oheka hag̃ua mba'e he'ise tekopy tee ojehechakuaa'ỹva ñe'ẽ peteĩme, ha peteĩ Amandaje Jekupytyha ojejapo ary 2003-pe oñeñangareko hag̃ua tekopy teépe.

Tembiejakue Yvypóra reko pegua

Tembiejakue Yvypóra rekogui (Karaiñe'ẽ: Patrimonio de la Humanidad) ha'e Unesco ojeheroháicha tenda imba'eguasúva yvýpe (taha'e ha'éva tavakuéra, ka'aguy, yvyty, ypa, itakua, óga guasu térã ta'ãnga'ita) ha ijeporavopyre 21 Tetã oĩ Unesco Amandaje guasúpe..

Ko Unesco rembiapo hupytyrã ha'e ojuhu, ombokuatia o oñangareko tenda oimeraẽva imba'eguasúva yvypóra rekoteépe ha tembiejakue yvypóra ypykue oheja ymaguare guive.

Uruguái

Uruguái (karaiñe'ẽ: Uruguay), héra tee Tavakuairetã Kuarahyresẽygua Uruguái (karaiñe'ẽ: República Oriental del Uruguay), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva Ñembyamérika pegua, oĩva ñemby kuarahyresẽ ngotyo ku yvyrusúpe.

Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Pindorama —tetãvore Rio Grande do Sul—, kuarahyreike gotyo ku tetã Argentina —tetãvore Entre Ríos ha Corrientes— ha kuarahyresẽ ngotyo oreko hembe'y paraguasu Atlántiko rehe ha ñemby Río de la Plata rehe. Ijapekue hína 176 215 km², apekue rupive Uruguái hína pe tetã michĩve mokõiha, tetã Surinam rire. Ary 2011 jave, umi Uruguái retãygua hína 3,29 sua tapicha, upévare iñemoiha 10ha umi tetãnguéra Ñembyamérika pegua, umi tetãygua hetakuére.

Uruguái niko peteĩ tavakuiretã mburuvicharapépe oñemboja'óva 19 tetãvore ha 89 táva. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e hína Montevideo, orekóva 1,3 sua tekovekuéra ipype, ha umi táva ojeréva Montevideo ndive ojeipapa 1,7 sua tapichakuéra, ha'éva 53% opaite Uruguái retãygua. Uruguái oipytyvõ akue omoñepyrũ hag̃ua upe Tetãnguéra Joaju aty, Mercosur, OEA, upe UNASUR ha G77 avei.

Apekue ko'ãgagua Uruguái retã pegua ojeikuaa va'ekue Banda Oriental réra rupive —orekóva ipype avei pehẽnguemi upe tetãvore Pindoráma pegua Rio Grande do Sul ko'ãgagua—. Oñembohérava upéicha ijapekue oĩva kuarahyresẽ ngotyo ysyry Uruguay pegua ha ha'e va'ekue upe yvy ikuarahyresẽvéva Río de la Plata Virreirenda pegua. Ára 27 jasypoapy ary 1828 pegua ojejapo jekupytyha omoñepyrũ tetã hekosãsóva.

Uruguái ha'eha upe tetã orekovéva tapicha ohaikuaáva ha omoñe'ẽkuaáva ipype opaite Amérika Latína-pe, ONU he'iháicha.

Yvy ojeiko'ỹha Namíve

Yvy ojeiko'ỹha Namíve oñemyasãi upe tetã Namívia rehe, Áfrika ipehẽngue ñemby kuarahyreikeguápe, paraguasu Atlántiko rembe'ýre, ysyry Orange guive (Namívia ha Yvyafrika oñohembe'yháme) upe ysyry Kunene peve (Namívia ha Angola oñohembe'yháme). Ko yvy ojeiko'ỹha hína ipukukue amo 2.000 km, ipykue oiko amo 80 ha 200 km imbytépe ha ijyvy apekue ohupyty hína amo 81.000 km². Ha'e upe yvy ojeiko'ỹha tujavéva ore Yvýpe.Unesco he'i ko yvy ojeiko'ỹha ha'e voi tembiejakue Yvypóra reko pegua ary 2013 guive.

Ambue ñe'ẽ

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.