Kuarahyreike

Kuarahyreike (karaiñe'ẽ: Oeste) yke Yvygua. Ñande Yvy renda Kuarahy oike.

BrújulaO
Kuarahyreike
Alemáña

Tetã Joaty Alemaña (Alemañañe'ẽ: Bundesrepublik Deutschland) ha'e peteĩ tetã joaty oĩ Europape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Ndinamayka, kuarahyresẽ gotyo Poloña ha Chekia, ñemby gotyo Auteria ha Suisa, ha kuarahyreike gotyo Hyãsia, Luxemburgo, Mbéyhika ha Tetã Guýpe. Alemaña pukukue ha'e 357.021 km ² ha oguerekove 82.604.000 avakuéra. Berlin ha'e tavusu.

Argentína

Argentina (teratee República Argentina, avañe'ẽme Tetã Argentina) tetã oĩva Yvyamérika yvýpe. Ijykére oĩ yvate gotyo Paraguái ha Volívia, yvatekuarahyresẽ gotyo Brasil, kuarahyreike ha ñemby gotyo Chile ha kuarahyresẽ gotyo Uruguái ha Paraguasu Atlántiko.

Argentina tetã yvy oñemboja'o 23 Tetãmini (Provincia) ha peteĩ Táva Hekosãsóva (Autónomo) Buenos Aires, ha'eha itavusu. Ipukukue: 2.780.400 km², hyepýpe oiko 40.117.096 ava - he'i Instituto Nacional de Estadísticas y Censos (INDEC) jasypoteĩ 2010.Argentinaygua omosẽ'akue jokuáigui virrey Españagua Baltasar Hidalgo de Cisneros ha upéi ha'ekuéra ojapo Primera Junta 25 jasypo 1810. Uperire 9 jasypokõi 1816-pe oguerosapukái Declaración de la Independencia táva San Miguel-pe opytáva Tucumán-pe. España omonei Argentina Sãso 21 jasyporundy 1863.

Epáña

Epaña (Karaiñe'ẽ: Reino de España) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva, oikóva Európa Joatýpe, oporombojára Porokuái peteĩme amandajére rupive. España retã oñemohenda 17 tetãvore hekosãsóva ha mokõi táva hekosãsóva rupive, oiko avei retãkuére 50 tetãvoremi. Itavusu ha'e táva Madrid.

Ha'e peteĩ tetã oĩha Kuarahyreike Európape ha Yvate Afrika avei. Európape oĩ opa yvyapy Ivéria rupi, tetã Poytuga kuarahyreike gotyo, Hyãsia retã ha Andorra yvate kuarahysẽ ngotyo, ñemby gotyo ojejuhu upe tetãvore Tavetã Joaju pegua héraha Hivyraytã (Gibraltar), Európape oĩha avei upe ypa'ũ aty Baleares (upe para Yvy mbytépepe); Afrikape oĩ upe táva héraha Ceuta ha upe ambuéva héraha Melilla, umi ypa'ũnguéra Canarias avei (paraguasu Atlántikope) ha heta ypa'ũ ambuéva oĩva Afrikape ha España rembe'ýre.

Epaña ijapekue hína 504 645 km², upévare España ha'e tetã tuichave irundyha Európa pegua, Rrusia, Ukyaña ha Hyãsia rire. Ijyvy yvatekue meme hína 650 metro, upéva España ha'e peteĩ umíva tetã heko yvytyvéva pegua Európape. Epañape oikove 47 129 783 tekove, ary 2013 jave.

Epaña Léiguasu he'i karaiñe'ẽ ha'e Tetã ñe'ẽ tee ha opa umíva España pegua oikuaa va'erã ha oñe'ẽkuaa va'erã chupe. Ary 200 jave, amo 89 % oñe'ẽva karaiñe'ẽ hóga guive. Oĩ avei ñe'ẽ ambuéva heko tee "tetãvore tetãvore" rupi.

Európa

Európa (Paramboypýi) ha'e peteĩ yvyrusu oĩva upe yvyrusu guasu Eurásia, opytáva umi paralélo 36º ha 70º imbytépe, yvate gotyo yvy pehẽnguére. Ñemohenda porã hag̃ua Yvýpe ha tembiasakue ojehasa ko rendápe ojekuaa Európa ha'ehína añetehápe peteĩ yvyrusu, upe karai yvy'ape jekuaahára hérava Vassili Tatichtchev omohembe'y rire Európa renda, omohechauka hag̃ua Rrúsia retã opytáva mokõi yvyrusúpe, Európa ha Asia. Európa renda hembe'y kuéra ndojekuaaporãi.

Európa renda hembe'y ojekuaavéva ha'e opytáva kuarahyresẽ mbytépe gotyo yvy pehẽngue yvatéva, ojejuhu yvate gotyo paraguasu Árktiko ha ñemby gotyo ojejuhu upe para Yvy mbytépe. Kuarahyreike gotyo ojejuhu paraguasu Atlántiko; kuarahyresẽ gotyo ojejuhu pe yvyrusu Asia, omboja'óva umi yvyty Urales, pe ysyry Ural, pe para Káspio, pe yvytyrysýi Káukaso, pe para Hũ ha umi ypo'i Bósforo ha Dardanelos.Európa ha'e yvyrusu michĩvéva mokõiha, ijyvy apekue ha'e 11 000 000 km2. Oguereko ipype heta tetãnguéra hekosãsóva, pe guasuvéva ha'e Rrúsia ha pe michĩvéva ha'e Táva Vatikano. Ha umi mokõi tetãnguéra ha'e avei pe oguerekovéva tapicha kuéra ipype (Rrúsia) ha pe oguereko sa'ivéva tapicha ipype (Vatikáno). Európa ha'ehína irundyha yvyrusu orekovéva tapicha kuéra ipype, Asia, Áfrika ha Amérika rire, ogureko 739.000.000 tapicha.Európape oñepyrũ opaite Yvy kuarahyreike rembiapo tee. Saro'y XVI guive, heta tetã Európa pegua omotenonde, oñembojára rire (Saro'y XVII - XVIII) heta tendápe Áfrika, Amérika, Asia, ha upei Oseaníape. Pe Peteĩha Ñorairõ Guasu ha pe Mokõiha Ñorairõ Guasu omomichĩ Európa ñemotenonde ha ñembojára, ha upei Tetã peteĩ reko Amérikagua ha Tetã peteĩ reko Soviétiko omotenonde. Upe Ñorairõ Ro'y ojapo umi mokõi tetã guasuvéva ha omotenondevéva (EEUU - URSS) omboja'o Európa "mongoraha hatã" rupive(cortina de hierro). Európa ombojoajúvo oñepyrũ pe Európa Ñemoñe'ẽrenda ha pe Európa Joaju kuarahyreike Európape.

Hyãsia

Hyãsia (hyãsiañe'ẽme, France), héra tee Tavakuairetã Hyãsia (République française), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva, oĩva Európa Joatýpe, oporombojára itapichakuéra upe tavakuairetã mburuvichavy rapépe. Ijapekue, oguerekóva heta ypa'ũnguéra ha tetãmi opytáva yguasu rembe'y ambuéva, oguereko 643 801 km². Ary 2015 jave, Hyãsia oguereko kuri ipype 66,3 sua yvypóra oikovéva ipype, 64,2 sua Hyãsia retã Európape ha 2,1 sua umi ypa'ũme ha tetãmíme opytáva yguasu rembe'y ambuéva.Hyãsia retã, ijapekue oĩva Európape, opyta ku yvyrusu ikuarahyreiképe, ha ijerére ojejuhu ñemby ngotyo upe para Yvy mbytépe, Mónako (4,4 km) ha Itália (488 km) avei; ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu ku tetã España (623 km), Andorra (56,6 km) ha upe para Kantámbira pegua; kuarahyreike gotyo ojejuhu paraguasu Atlántiko; yvate gotyo, upe ypo'i la Mancha rire, Tevatã Joaju, upe para Yvate pegua ha Véyhia (620 km), ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe tetã Luxemburgo (73 km), Alemaña retã (451 km) ha Suisa retã avei (573 km). Ypa'ũnguéra Hyãsiaygua oĩva Európa yvyrusúpe ha'e pe ypa'ũ hérava Kóysega, para Yvy mbytépe kuarahyreike gotyo, ha heta ypa'ũ atykuéra oĩva Hyãsia rembe'y paraguasu Atlántiko-pe. Yvyrusu Amérikape ojejuhu Gujána Hyãsiapegua, niko tetãvore isãso'ỹva, iñemby gotyo ojejuhu Pindoráma retã (673 km) ha Surinam (510 km), ha ypa'ũnguéra ha ypa'ũ aty hetáva Martiníka, Guadalupe, San Bartolomé, San Martín ha upe ypa'ũ aty San Pedro ha Miquelón. Upe paraguasu Índiko oguereko ypa'ũnguéra Mayotte ha Reunión, oguereko avei umi ypa'ũ aty Polinésia, Wallis ha Futuna Caledonia Pyahu upe paraguasu Py'aguapýpe.

Hyãsia niko upe tetã virumomba'apohavéva poteĩha ha ijepokuaa ojeikuaaite heta tetãme. Oĩ ko aty G8-pe, Éuro joatýpe Schengen joajúpe avei.

Saro'y XIX jave, Hyãsia ha'e akue peteĩ tetã mbareteite, ojapo heta kolónia ha oñemu heta, ha heta ary jave iñe'ẽ, hyãsiañe'ẽ ha'e akue ñe'ẽ tenondeguavéva ojeipururã tetã ñeporombuekoviáva, ko ñe'ẽ niko opu'ãvéva umi rrománika pa'ũme ha'e hyãsiañe'ẽ, térã imombyryvéva latinañe'ẽ pegua. Ko ára jave, hyãsiañe'ẽ ojeipuruite heta tetãme ha imba'eguasuite.

Ingyaterra

Ingyaterra (ingyaterrañe'ẽme, England) ha'e tetã oĩ ñemby ha mbyte Tavetã Joajúpe. Oĩ Ekosia ha Gales ndive, ypa'ũ Tuicha Vyetaña ipýpe; oreko avei 100 ypa'ũnguéra ambuéva. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Ekosia, kuarahyreike gotyo Gales, yvate kuarahyreike gotyo para Ilandia, ñemby kuarahyreike gotyo para Selta, kuarahyresẽ gotyo para Yvatevogua ha ñemby gotyo yhape Mãcha.

Heta ava kuéra ha tetã ymaguare oimeva'ekue Ingyaterra ãgagua rendápe 35.000 ary kuéra guive, ku tetã hera ou ava kuéra anglo, peteĩ ava aty heymañagua oikoveva'ekue Ingyaterra rendápe saro'y V guive saro'y VI peve. Ary 927 guive Ingyaterra hekosãsóva ha saro'y XV guive oñemotenonde ha ipu'aka.

Ingyaterra renda ha'e 130 395 km² ha oguereko 51.113.205 tekove kuéra ipýpe, itavusu ha'e táva Londye (London). Oñe'ẽ Ingyaterrañe'ẽ.

Kéña

Kéña, oficialmente la Tavakuairetã Kéña (Suahílipe: Jamhuri ya Kenya; ingleñe'ẽme: Republic of Kenya), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Kuarahyresẽ Áfrika pegua, ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Etiopia, Somália kuarahyresẽ ngotyo, Tãsáña ñemby gotyo, Ugánda kuarahyreike gotyo ha Yvy Sudáno ojejuhu yvate kuarahyreike gotyo, paraguasu Índiko oĩ hembe'ýre ñemby kuarahyresẽ. Upe ypa Victoria ojejuhu ñemby kuarahyreike gotyo ha oñemboja'o tetã Ugánda ha Tãsáña rehe. Kéña itavusu ha'e Nairóvi.

Ijyvy apekue ohupyty amo 580 367 km² ha ipype oiko amo 39 sua tekovekuéra, Kéña retãygua ijypykue opaichagua. Ko tetã réra ou yvyty Kéña pegua, tenda herakuã ko tetãme ha yvyty tuichavéva mokõiha opaite Áfrikape. Kéña herakuã hína avei ijyvy apekuére ojehecha opaichagua tymba'aty ha tekorãndy.

Kéña oñemohenda 47 tetãvoremi rupive, opaite umi 47 pegua hekosãsovýva itavusu Nairóvi rekuáigui. Ijyvy apekue oñemohenda tenda guasu iñambuéva ojuehegui, ojejuhu ñu guasuite hi'ara tiníva ha hi'ara hakúva, ojejuhu avei yrembe'y puku paraguasu Índiko rehe. Kéña pehẽngue mbytegua ha kuarahyreikégua oreko ka'aguy guasu ha yvytyrysýi, ha tetã pehẽngue yvatégua hi'ara hakuvéva.

Kéña itavusu, Nairóvi, ha'e táva imba'eguasúva Áfrika ñemúme. Kéñame, ymaguare guive, oñeñemitỹ ha oñeñemu ka'a tykuerã ha ka'a café, ko'ãga oñeñemitỹ avei opaichagua yvoty oñeñemu hag̃ua Európa-pe. Kéña retãygua iporãite avei jetepysópe, ou ko tetãgui umi kuimba'e herakuã oñani pya'itéva Paul Tergat ha David Rudisha.

Marruéko

Marruéko (Áraveñe'ẽme: المغرب al-Maġrib, ‘tetã kuarahyreikégua’; Vereve ñe'ẽme: ⵎⵓⵔⴰⴽⵓⵛ Murakuč 'Tupã retã') —héra tee hína Mburuvi Marruéko ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Mageréve-pe, Áfrika ipehẽngue yvatépe, oñehembe'ýva paraguasu Atlántiko rehe ha para Yvy mbytépe rehe.

Upe ypo'i Hivyraytã ombojei Marruéko Európa yvyrusúgui. Ijerére ojejuhu kuarahyresẽ ngotyo tetã Arhélia —yvy pehẽngue ã mokõi retãgui oñohembe'ýva oñembotýma ary 1994 guive—, ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu upe yvy hérava Kuarahyreike Saára, yvate gotyo ojejuhu tetã Epáña, oñohembe'y yvy ha y rupive —Ceuta, Melilla ha opa umi plazas de soberanía— ha ñemby gotyo Mauritáña. Marruéko oñembojára Kuarahyreike Saára ijyvy apekue pehẽnguére, oiko rire ary 1975-pe Epáña ñesẽ upe kolóniagui ojehero akue Saára Epáñagua.Marruéko ha'e upe tetã árave ojejuhuvehápe oiko tapichakuéra oñemoarandúva karaiñe'ẽre. Ary 1984 guive ary 2017 meve, Marruéko ha'e akue tetã peteĩva Áfrika pegua noĩri Áfrika Joatýpe. Hákatu, ojeheja toike jey tetã Marruéko upe atýpe, ára 30 jasyteĩ ary 2017-pe, oiko jave Amandaje Guasu 28ha Áfrika Joaty pegua, Etiopia retãme.

Paraguasu Atlántiko

Paraguasu Atlántiko oĩ peteĩ paraguasu Yvype. Ijykére oĩ yvate gotyo Paraguasu Árktiko; kuarahyresẽ gotyo Europa ha Afrika; kuarahyreike gotyo Amérika; ha ñemby gotyo Antártida.

Paraguasu Atlántiko niko oreko 106.400.000 km² (parakuerandive).

Paraguái

Paraguái, herateéva Tetã Paraguái (karaiñe'ẽ: República del Paraguay), niko peteĩ tetã opytáva Ñembyamérikape oguereko’ỹva parápe osẽ hag̃ua, oñemongoráva Argentínare, ñemby rupi, Pindorámare, kuarahyresẽ rupi ha Voríviare, yvate rupi. Itavaguasu ha’e Paraguay (Asunción). Opyta haguére Ñemby Amérika mbyte gotyo ojehero Ñemby Amérika Korasõicha.

Tavayguakuéra: 6.831.306 ava rupi (ojepapava´ekue ary 2008-pe). Ijykére jajuhu tetãnguéra (ñemby, ñembykuarahyresẽ ha ñembykuarahyreike gotyo) Argentina, (yvykuarahyreike gotyo) Vorívia ha Pindoráma (kuarahyresẽ gotyo). Y Paraguái omboja’o tetãme mokãi yvy pehẽme: Pehẽngue Kuarahyresẽ ha Pehẽngue Kuarahyreike térã Cháko.

Tetã Poyvi oguereko mbohapy tysýi mboyke ijojáva: peteĩ pytã (tekojoja), morotĩ (py’aguapy) ha hovy (sãso). Avei oguereko mokõi Tetã Ta’anga ojoja’ÿva: peteĩ tenondépe he’iva “República del Paraguay" (petẽi palma ha petẽi olivo ojejokuáva iguýpe ha ojeíva ojuehe yvate gotyo ombokuaaporãva peteĩ mbyja sa’yju mimbíva apu’a hovy mbytépe) ha ambue hapykuépe he’iva “Paz y Justicia” (peteĩ leõ ha peteĩ gorro frigio –he’iséva sãso-).

Ne'ẽ: Avañe'ẽ ha Karaiñe'ẽ.

Paraguái-pe Oñeñe'ẽ avei Jopara Ñe'ẽ

Perũ

Perũ (kechuañe'ẽme ha aimarañe'ẽme: Piruw, karaiñe'ẽ: Perú) ha'e peteĩ tavakuairetã oĩva Ñembyamérikape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Kolómbia ha Ekuator; kuarahyresẽ gotyo Pindorama; ñemby kuarahyresẽ gotyo Volívia; ñemby gotyo Chile; ha kuarahyreike gotyo Paraguasu Py'aguapy. Perũ oreko heta tekoha, yvytyrysyi Andes, ka'aguy Amasóna, yvyku'ipa renda ha yvyty pa'ũnguéra. Hyepýpe oĩ 30.475.144 ava kuéra, oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha ambue ñe'ẽ ypygua, kechuañe'ẽ ha aimarañe'ẽ avei. Oguereko hembe'ykuéra Paraguasu Py'aguapy rehe. Ko tetã oguahẽ kuri isãsome Españagui ary 1824-pe.

Pindoráma

Pindoráma (poytugañe'ẽme República Federativa do Brasil térã Brasil) ha'e hína tetã hekosãsóva tuichavéva Ñembyamérikape ha tetã tuichavéva poha opa Yvýpe ha tetã poteĩha orekovéva tapichakuéra ipype. Pindoráma retãme añónte oñe'ẽ poytugañe'ẽ yvyrusu Amérikape. Ojeikuaa Pindoráma ijypykue heta ou tetã ambuéva, ijypykue Európa pegua, Amérika pegua, Áfrika ha Ásia pegua, ha hetaiterei ojopara.

Opyta kuarahyresẽ gotyo Ñembyamérikape; ijerére ojejuhu yvate gotyo Venesuéla retã, Guyana, Surinam, Gujána Hyãsiapegua ha Paraguasu Atlántico; kuarahyresẽ ngotyo Paraguasu Atlántiko ojejuhu; ñemby gotyo Uruguái retã ojejuhu; kuarahyreike gotyo Argentina, Paraguái, Volivia ha Peru retã; ha yvate kuarahyreike gotyo Kolómbia. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã rehe Ñembyamérika pegua, nahembe'ýi jepéramo Chile ha Ekuator rehe.

Pindoráma iléi guasu ãgagua, ary 1988 pegua, he'i Pindoráma ha'eha Tetã Ñembyatypyre mburuvicharapépe. Ipype oĩ 26 tetãvorenguéra ha peteĩ Táva Hekosãsóva hérava Brasilia, ha'eha Pindoráma itavusu. Ijapekue hína amo 8.514.876,599 km², 47,9% Ñembyamérika yvýgui, hyepýpe oĩ 5.570 táva ha amo 207.660.929 tapicha ary 2017-pe. São Paulo hína táva tuichavéva Pindoráma pegua, oreko amo 11.821.876 avakuéra ipype.

Oguereko avei Pindoráma ypa'ũnguéra Atlántikope: Penedos de São Pedro e São Paulo, Fernando de Noronha ha Trindade e Martim Vaz ha'e Pindoráma iñypa'ũnguéra aty.

Pindoráma ohupyty isãso upe ára 7 jasyporundy ary 1822 pegua, tetã Poytuga pegua, ha upéi hekosãsóvo oiko ko Mburuvi Pindoráma, imburuvichavete peteĩha ha'e akue karai Dom Pedro I. Pindoráma tavakuairetã oñepyrũnte ary 1889-pe, karai Deodoro da Fonseca (Pindoráma rendota peteĩha) ombopa ku Pindoráma Mburuvi.

Poytuga

Poytuga, jeikuaaeteva Tetã Poytuga (poytugañe'ẽme: República Portuguesa; oje'eva [rɛ'publikɐ puɾtu'gezɐ] térã [ʁɛ'publikɐ puɾtu'gezɐ]; mirandañe'ẽme: República Pertuesa), ha'e peteĩ tetã hekosãsova oĩva kuarahyreike Europeape, Yvyapy Iveriape, itavusu ha'e Lisimbã, Poytuga oguereko avei ambue renda hekosãso yvate Afrikape ha Paraguasu Atlántikope.

Ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyresẽ gotyo Epañare, ha ojejuhu ñemby ha kuarahyreike paraguasu Atlántikore. Afrikape oĩ pe ypa'ũ aty hekosãsova herava Madeira. Oĩ avei pe ypa'ũ aty hekosãsova Asore, oikova yvate paraguasu Atlántikope.

Rio Grande do Sul

Rio Grande do Sul ha'e voi peteĩ umi 27 tetãvorégui Pindoráma retãme. Ojejuhu Pindoráma Ñemby Pehẽnguéme ha ijerére ojejuhu yvate gotyo tetãvore Santa Catarina, tetã Arhentína kuarahyreike gotyo ha tetã Uruguái ñemby gotyo, ojajuhu avei Paraguasu Atlántiko kuarahyresẽ ngotyo. Rio Grande do Sul oreko hína ipype 497 táva ha ijyvy apekue hína 282.603 km², upéicha ijyvy niko 3,3% Pindoráma yvy apekuégui, ko tetãvore ituichami Ekuator retãgui. Ko tetãvore tavusu niko táva Porto Alegre ha isãmbyhyhára hína Karai José Ivo Sartori. Umi táva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e hína: Porto Alegre, Caxias do Sul, Pelotas, Canoas, Santa Maria, Gravataí ha Viamão, ko tetãvoréme oiko amo 11.286.500 tapicha.

Senegal

Senegal, héra tee hína Tavakuairetã Senegal (Hyãsiañe'ẽme: République du Sénégal), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva yvyrusu Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe ñesãmbyhy reko tavakuairetã mburuvichavy rapépe oĩva. Ijyvy apekue oñemohenda 14 tetãvore rupive.

Héra ou niko ysyry Senegal réragui, omoha'angáva ko tetã hembe'y yvate gotyo ha kuarahyresẽ ngotyo. Senegal ijerére ojejuhu voi, kuarahyreike gotyo, paraguasu Atlántiko, yvate gotyo ojejuhu niko tetã Mauritáña, tetã Mali kuarahyresẽ ngotyo, tetã Gynéa ha Gynéa Mbisáu ñemby ngotyo. Upe tetã Gámbia ojejuhu ko tetã Senegal ipype, ijyvy hína ysyry Gámbia ohasahápe amo 300 km rupi. Ypa'ũnguéra tetã Kávo Véyde pegua ojejuhu amo 560 km yguasu rupi, ko tetã y rembe'y henondépe. Oñeimo'ã ko tetãme oiko amo 13 sua tapichakuéra.

Dakar, ko tetã Senegal itavusu, ojejuhu ko tetã ipehẽngue oĩvéva kuarahyreike gotyo, upe yjere Kávo Véyde. Amo saro'y XVII ha XVIII jave, hetaite tetã pytagua opaichagua oñepyrũ ojapo tekoha oñeñemurã kolónia rekóicha Senegal y rembe'ýre. Táva St. Louis oñemoĩ upe tetãvore guasu Kuarahyreike Áfrika Hyãsiagua itavusu ramóicha, ha upéi oñemoambue táva Dakar-pe ary 1902-pe. Dakar oñemoĩ Senegal itavusu ramóicha ko tetã ohypyty rire isãso Hyãsia pegua ary 1960-pe.

Ko tetã iñe'ẽ tee hína Hyãsiañe'ẽ, hákatu ñesãmbyhýme, ñemomarandúme ha mbo'ehápe mante ojeipuru, wólof ñe'ẽ hína upe ñe'ẽ oñe'ẽvéva ko tetãme, hákatu ndaha'éi iñe'ẽ tee.

Tetãnguéra Yvýi

Tetãnguéra Yvýi (neelándañe'ẽme: Nederland) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Európa pegua oĩva Tavetã umi Tetãnguéra Yvýi pegua (Koninkrijk der Nederlanden neelándañe'ẽme). Oiko Európa Joaty ipype. Umi Tetãnguéra Yvýi oĩha óga guasu sãmbyhyha tavetã pegua.

Umi Tetãnguéra Yvýi opyta yvate kuarahyreike Európape ha ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyreike gotyo upe para Yvate, ñemby goryo ojejuhu Véyhika ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe tetã Alemaña. Ijyvy niko michĩ ha heta tekove kupera oikove ipype, umi Tetãnguéra Yvýi hekoporã ha hekotenondeite.Héra ohechauka tetã ijyvy (land) yvýi hína (neder) ha heta ijyvy oĩ para yvatekuére ha amo ambuéva yvy ijyvyive parágui.Heta jey, umi Tetãnguéra Yvýi heraha Holanda, hákatu Holanda ha'e peteĩ yvy yvategua Tetãnguéra Yvýi pegua ha ndaha'éi peteĩ tetã tee.

Iñe'ẽ avei heraha hata jeýpe holandañe'ẽ, hákatu héra tee hína neelándañe'ẽ; holandañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ nunga ambuéva oúva neelándañe'ẽ megua.

Vorívia

Volívia (karaiñe'ẽ: República de Bolivia) tetã oĩ apyte gotyo Yvyamérikape. Ijykére oĩ yvate gotyo ha kuarahyresẽ gotyo Vrasil; kuarahyreike gotyo Perũ ha Chile; ha ñemby gotyo Argentina ha Paraguái.

Volivia niko oreko 406.752 km² ha pépe ningo oĩ 6.347.884 tetãguakuéra. Itavusu héra Sucre, hakatu, Volívia Porokuái renda ha'e távaguasu La Paz ha itáva guasuve ha tenondegua ha'e Santa Cruz de la Sierra.

Áfrika

Afrika oĩ peteĩ yvyrusu Yvype. Ijykére oĩ yvate gotyo Para Yvy Mbytépe; kuarahyresẽ gotyo Paraguasu Índiko; kuarahyreike gotyo Paraguasu Atlántiko.

Afrika oreko 30.221.532 km² ha pépe ningo oĩ 1.000.010.000 tetãguakuéra.

Ásia

Asia ha'e upe yvyrusu tuichavéva ha oguerekovéva tapicha kuéra ipype opaite Yvóra pegua, tuichakue yvýre ha'e 44 sua km², oguereko hendápe 8,70% opaite Yvy apekuégui, Asia ipype oikove 4.140.000.000 tapicha kuéra, oguereko ipype 61% opaita yvypóragui. Opyta yvate kuarahyresẽ Yvy pehẽnguére, upe paraguasu Árktiko, yvate gotyo ojejuhúva, upe paraguasu Índiko, ñemby gotyo ojejuhúva. Ijerére ojejuhu, kuarahyreike gotyo, umi yvyty Urales, ha kuarahyresẽ gotyo, upe paraguasu Py'aguapy.

Oñemohendávo hekopete umi yvyrusu, Asia ha Európa imohechaukapy napeteĩri hekoteére ha hembiasakuére. Yvýre jehechakuaa, ojekuaa umíva mokõi yvyrusu ha'e hína peteĩnte, hérava Eurásia. Áfrika iñembojoajupy Eurásia ndive avei, upe ypo'i Suez rupive, upévare ikatu ojekuaa umíva mbohapy yvyrusu Európa, Asia ha Áfrika ipeteĩva, yvyrusu guasu, hérava Eurafrasia.

Umi mba'e omboja'óva Asia ha Europa ha'e umi yvyty Urales, pe ysyry Ural, pe para Káspio, pe yvytyrysýi Káukaso, pe para Hũ ha umi ypo'i Bósforo ha Dardanelos.

Ambue ñe'ẽ

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.