Kiritóval Kolõ

Kiritóval Kolõ (karaiñe'ẽme:Cristóbal Colón, italiañe'ẽme: Cristoforo Colombo) ha'eva'ekue peteĩ ygapóra, yvyra'ãgahára, mburuvicha guasu Kuarahyreike India pegua ha virrei. Ojuhuva'ekue Yvyrusu Amérika ary 1492-pe Európa guive. Ndojekuaái araka'épa ha mamópa heñói (Hénova térã ambue táva Italia pegua, Katalúña pegua ha Poytuga pegua avei.) ha ikatu heñói ary 1436 térã 1456.

Kiritóval Kolõ
Christopher Columbus

Kiritóval Kolõ ta'ãnga.
Téra teñõikuaCristoforo Colombo - Christophorus Columbus
Teñõi Ary 1436 térã 1456
ndojeikuaái
Mano 20 jasypo, 1506-pe.
Valladolid, Epaña-pe
Nacionalidad ndojeikuaái
Área Ygapóra, yvyra'ãgahára.
Amérika ñe'ẽnguéra tee

Umi Amérika ñe'ẽnguéra tee ha'e umi ñe'ẽ ypykuégua ha oñepyrũva ku yvyrusu Amérikape, ha umi ypa'ũme ojeréva chupe avei, oguahẽ guive umi ypykue peteĩha oguahẽ meve umíva Európa pegua, Afrika ha Asia pegua, hetaiterei ningo ndoñeñe'ẽvéima ko'ãga upe guive. Amérika ñe'ẽmbo'e asãi tuichaiteva'ekue oñepyrũ oñyñýi Kiritóval Kolõ ñeguahẽ guive ary 1492-pe, ojaitypógui upépe tetã ambuegua. Techapyrãrõ, ikatu ja'e Pindorama retãme ymaite oĩhague 1200 ñe'ẽ. Ko árape 170-ntema oĩ, hetave opahaguaichaitéma. Umi ñe'ẽ oñemohenda mbohapy Ñe'ẽ aty: Ameríndia, Na-déne ñe'ẽ ha Eskímo-aleutína

Ameríndia Ñe'ẽ aty ikatu ha'e iñasãivéva opa arapýpe, térã, oñembyeja'aojeýva hetave ñe'ẽ atýpe: 600 ñe'ẽ oñembyaty hetave 100 atýpegui. Ko asãi guasu mokõi mba'ére: ijyvy tuichaiterei, Ñembyamérika tuichakuére, Mbyteamérika ha avei oike tuicha Yvateamérika gotyo (ápe ndoikéi yvy oĩháme ambue mokõi Ñe'ẽ aty), ha umi mbya aty oĩva upe yvyguasúpe oñemoha'eñóre.

Yvyguasu yvate gotyo imbarete alonkíno aty, ñe'ẽnguéra techapyrãrõ arapaho, cherokii ha dakóta. Mbytepeve jajuhu uto-astéka aty kománche térã náua. Andes yvy gotyo jajuhu ava ñe'ẽ yvyguasúpe oñeñe'ẽvéva, kechuañe'ẽ – 10 sua rupi oñe'ẽva – avei aimarañe'ẽ ha mapuche. Tupi ha guarani ñe'ẽ ha'e ekuatorial-tukanoáno atygua. Mokõive ysyry Amasóna rembe'ýre oĩ atykuéra ge, páno, karíve, ko'ã ñe'ẽ oñe'ẽva ko árape mbovymíntema, techapyrã ñamoĩ madíha (ge), marúvo (pano) ha panáre (karíve).

Ñe'ẽ aty mokõiha, na-déne, iñasãiva Alaska ha Kanatã kuarahyreikére gotyo. Oĩmimi avei ñe'ẽ iha'eñóva, ko'ã ñe'ẽtýme oike atavaskáno aty, hendive naváho ha apáche, ambue ñe'ẽ pa'ũme.

Ipahápe, eskímo-aleutína Ñe'ẽ aty iñasãiva yvyguasu yvate gotyo, Alaska guive Kyoẽlándia meve. Eskímo aty ñe'ẽme oike inui ha júpiy.

Avañe'ẽ añomi ameríndia ñe'ẽ ipavẽva peteĩ tetã tuichakuére: Paraguái. Ambue ñe'ẽnguéra noñemopavẽi maraverã térã oĩnte ñe'ẽpavẽ ijyvy'imíva, ápe oike kechuañe'ẽ térã Perũ retãme aimarañe'ẽ. Mayma tetã Amerikagua oñemoñe'ẽpavẽ peteĩ térã heta ñe'ẽ oguerahava'ekue upe yvyguasúpe Europagua: karaiñe'ẽ, ingyaterrañe'ẽ, hyãsiañe'ẽ, poytugañe'ẽ ha holandañe'ẽ.

Santo Domingo

Santo Domingo, héra tee hína Santo Domingo de Guzmán, ha'e Tavakuairetã Ndominikagua itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra. Santo Domingo ojejuhu upe ypa'ũ La Española ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme, para Karíve rembe'ýpe, upe ysyry Osáma osẽháme. Karai Bartolomé Colón, Kiritóval Kolõ ipehẽngue, omoñepyrũ ko táva ára 5 jasypoapy ary 1498-pe,​ upéicha oñepyrũ Epáña ikolónia peteĩha Amérika-pe.

Ko távape oiko amo 2 581 827 tavayguakuéra.

Tavakuairetã Ndominikagua

Tavakuairetã Ndominikagua térã Tetã Ndominikagua (karaiñe'ẽme: República Dominicana) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Karíve-pe, ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe, ha peteĩ umi 35 tetã hekosãsóvagui Amérika pegua, ijyvy apekue niko upe ypa'ũ La Española ipehẽngue kuarahyresẽ. Ko tetã ha'e peteĩ umi 13 tetã hekosãsóvagui oĩva Karíve-pe. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra hína Santo Domingo. Ijerére ojejuhu yvate gotyo ku paraguasu Atlántiko, kuarahyresẽ ngotyo yrape Mona, upe yrape guasu oĩva ko tetã ha Puerto Rríko mbytépe, ñemby gotyo para Karíve ojejuhu, ha kuarahyreike gotyo tetã Haiti, tetã ambuéva ijyvy apekue oĩ La Española ypa'ũme. Ko tetã yvy apekue ohupyty amo 48 730 km², upéicha ko tetã hína tetã tuichavéva mokõiha Karíve-pe, Kuva rire, ha oiko ijyvýpe amo 10 500 000 tapichakuéra ary 2010-pe.Umi taíno oiko ko tetã yvýpe saro'y VII guive, ary 1492-pe oguahẽ Kiritóval Kolõ ko ypa'ũme ha upéicha oñepyrũ Epáña ikolónia peteĩha Amérika-pe, oñembohéra Santo Domingo, ko tetã itavusu ko'ãgagua ha Epáña tavusu peteĩha Amérika-pe. Ohasa rire mbohapysa ary Epáña ipoguype ko tetã ohupyty isãso ary 1821-pe, hákatu tetã Haiti oñembojára Tavakuairetã Ndominikagua yvýre ary 1822-pe.

Ipu'aka rire upe ñorairõ hekosãsorã ary 1844-pe, umi Ndominikagua retãygua ohasa hetaite mba'e asýre oñorairõgui joapytépe, ho'a avei Epáña ipoguýpe avei (1861-1865), hákatu Epáña noñembojárari hekosãso rekóre. Tetãvore Joapykuéra oñembojára avei ko tetãre ary 1916 guive 1924 peve ha, upéva rire, poteĩ ary ipy'aguapy ha oñemomba'eheta Horacio Vásquez ñesãmbyhýme (1924-1930), ha upéi ou porokuái hatã Rafael Trujillo ñesãmbyhýme (1930-1961). Upe porokuái hatã rire ou ñesãmbyhy sarambíva ha pyta'ỹ (1962-1964), ipahápe oiko ñorairõ joapytépe ary 1965-pe, opákuri oguahẽvo Tetãvore Joapykuéra oguerúgui iñorairõhára aty, upe rire ou heta porokuái hatã ha jekopytyjoja'ỹva, techapyrãme Joaquín Balaguer (1966-1978 y 1986-1996), porokuái hatã Antonio Guzmán Fernández ñesãmbyhýme (1978-1982) ha Salvador Jorge Blanco ñesãmbyhýme (1982-1986). Ary 1996 guive, Tavakuairetã Ndominikagua oñepyrũ oguata jekopytyjoja oporombuekoviáva rapépe.

Tavakuairetã Ndominikagua tetã imba'ehetavéva porundyha Amérika Latina-pe ha tetã imba'ehetavéva Mbyteamérika-pe ha Karíve-pe. Herakuã oñemuitégui ha ojapógui asuka, ko'ãga hína ko tetã imba'ehetavéva ojejuhúgui ñemuha opaichagua. Hákatu heta ojehecha ñemomba'apo'ỹ, tetã rekuái pokarẽ ha ndaiporiha umi tetã remimoĩmbyre oñekotevẽva (y porã, tendyry, tekombo'e, tasyo ha ambuéva).

Tavakuairetã Ndominikagua ha'e tetã omoguahẽvéva tapichakuéra ambue tetãgui ohecha hag̃ua henda porãnguéra Karíve-pe. Ko tetã hembiechaukarã hetaite, yvyty yvatevéva opaite Karíve-pe, Pico Duarte, ojejuhu ko tetãme, upéicha avei ikatu ojehecha ypa Enriquillo, ypa tuichavéva ha tenda yguasúgui iguyvéva Karíve-pe. Ndominikagua, upéicha ojehero avei, ha'e niko tetã hi'arahakumeméva ha ojehechahápe tekove'etaita porãite.

Tupão guasu Sevílla

Upe Marangatu Maria Hóga Tupão guasu Sevílla pegua (karaiñe'ẽme: Catedral de Santa María de la Sede de Sevilla ha'e tupão guasu gótiko Hesu rape pegua tuichavéva. Unesco omomba'eguasu chupe ary 1987-pe, upe Mburuvicha róga Marangatu (Real Alcázar) ha upe India Mba'e avei (Archivo de Indias), umíva hína Tembiejakue Yvypóra reko pegua ha, ára 25 jasypokõi ary 2010-pe, Tembiejakue Porãvéva Yvypavẽ megua. Oje'e oñepyrũ Tupão guasu Sevílla jejogapo ary 1401-pe, kuatiápe ndojejuhu ramo jepe marandu ojejogapo chupe ary 1433 mboyve. Ojejogapo chupe peteĩ óga guasu porã ári opyta akue ojeity peteĩ Islã róga rire, opyta chugui peteĩ ógayvate porã (upe Giralda) ha upe "Patio de los Naranjos".Tupão guasu Sevílla ipype oĩha Kiritóval Kolõ retekue ha heta mburuvicha guasu Kastilla pegua hetekue: Pedro I el Cruel, Fernando III el Santo ha ira'y, Alfonso X el Sabio.

Ambue ñe'ẽ

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.