Juehepehẽ

Juehepehẽ térã Jueheguapehẽ (Familia (biología)) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, juehegua hekovety ha jueheguaty mbytépe.

Tekovekuaatyñemohenda gn
Tekovekuaaty ñemohenda.
Aratĩnga

Aratĩnga (Aratinga) ha'e peteĩ guyra jueheguaty oikove Amérikape, juehepehẽ tu'ĩ (Psittacidae) aty pegua.

Héra ypy ou avañe'ẽgua ha tupi ñe'ẽgua, ara he'iséva tupi ñe'ẽme araka ha tĩnga niko he'ise itĩ michĩ.

Furnarius rufus

Ogaraity (Furnarius) ha'e guyra jueheguaty oĩva juehepehẽ guasu guyrajura (Furnariidae). Umi guyra ohaitypo tatakuáicha.Umi guyra oikove Vrasil retãme, Uruguái retãme, Paraguái retãme, Volívia ha Argentina retãme.

Guyra jukaha

Ko aty juehegua hekovety umi guyra jukaha pegua oike opa umi guyra mbarete arakuegua ojoguáva taguatokuéra. Accipitriformes oje'e hese tembikuaatyguápe. Ko'ã guyra hína imbareteite, itĩ imbarete ha ikarapã ty'ãicha

Ko guyra ñemohendápe ikatu ojejuhu irundy juehepehẽ, ha amo 259 guyra juehegua, oñemohenda hese kóicha:

Juehepehẽ Cathartidae (Amérika karakara), orekóva 7 guyra juehegua.

Juehepehẽ Sagittariidae (sahitário).

Juehepehẽ Pandionidae (taguato oipirakutúva), orekóva mokõi guyra juehegua.

Juehepehẽ Accipitridae, orekóva 249 guyra juehegua.

Havía ka'aguy

Havía ka'aguy (Turdus albicollis)(karaiñe'ẽ: Zorzal collar blanco) herava avei Korochire havía ka'aguy, ha'e peteĩ guyra korochire juehegua, Turdidae juehepehẽ pegua. Oiko heta renda Ñembyamérikape, Colombia, Venezuela, Pindorama, Paraguái yvate Argentina, Trinidad ha Tobago ha Perũ.

Jagua

Jagua (Canis lupus familiaris) ha'e peteĩ mymba okambúva ha ho'uva so'o oñemohendáva juehepehẽ umi jaguapehẽ imbytépe, hína peteĩ jaguaru juehegua'i (Canis lupus). Peteĩ ñehesa'ỹijo osẽ akue ku kuatia rembikuaáva héraha Nature-pe omohechauka yvypóra osaite'o jaguarúpe ha omoambue hete ha heko, ha upe guive jagua okarukuaa heta mba'e ha heko oikoveva. Opaichagua tuichakue, ijysaja ha hague irrásare (jagua ñemoñangáre). Ijapysa ha itĩ mbarete, ha itĩre oñandu porãve mba'ekuéra ijerére. Umi rrása michĩ oguereko árarekove mokõi pa arykue, oñeñangarekoporãrõ hese, ha umi rrása ambuéva oguereko árarekove pa gotyo papo arykue.

Oiko amo 800 jagua irrása kuéra, ituichakue, hete ha heko opaichagua, oguereko avei opaichagua sa'y ha hague. Jagua niko oiko porãve yvypóra ndive ha upévare ojepuru heta jagua oñemoirũ, ñangarekohára, omba'apohára, ogueraháva yvypóra ha mba'ekuéra yrypy'áre, tymba'apiha, ñañihára, osãmbyhýva umíva ndohecháiva ha oĩ avei umi jagua rerekua omboguataporãva ovecha ha vaka kuéra. Ary 2001 jave, ojeipapami oiko amo 400.000.000 jagua opa yvy apére.

Juehegua hekovety

Juehegua hekovety (Orden (biología)) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, jueheguasã ha juehepehẽ mbytépe.

Ko mba'e omohysýi mymba térã ka'avo térã ambue tekove oĩ juehepehẽpe.

Jueheguaty

Jueheguaty (Género - Genus) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohendapegua ombyaty umi juehegua aty oikova térã amyrỹ. Oĩ juehepehẽ ha juehegua mbytépe.

Kuatirana

Kuatirana (Sciuridae) ha'e mymba okambúva ha oñapi'ũva juehepehẽ, ko mymba okambúva kuati joguaha.

Kuatirana imichĩ, ijyvatekue ha'e 38 gotyo 45 cm. Ipy mbyky ha sa'i, imbarete avei. Ko mymba oikove ka'aguýpe.

Ho'u yvapo ha yva ra'ỹi, hakatu ho'u avei yva ha mymbachu'i.

Mbarakajarundi

Mbarakajarundi (karaiñe'ẽ: Felida) hína opa umi mymba mbarakajáicha okambúva, juehepehẽ ho'uso'óva mbytépe.

Felidae

Felinae

Jueheguaty Acinonyx

Acinonyx jubatus - Afrika jaguarete (gepaydo)

Jueheguaty Caracal

Caracal caracal - caracal (mal llamado lince africano, ya que no está relacionado con el género Lynx)

Jueheguaty Catopuma

Catopuma badia - gato rojo de Borneo

Catopuma temminckii - gato dorado asiático

Jueheguaty Felis

Felis bieti - gato chino del desierto o gato montés chino

Felis catus - mbarakaja ógagua.

Felis chaus - gato selvático, gato de la jungla o gato del pantano

Felis manul - manul o gato de Pallas

Felis margarita - gato del desierto

Felis nigripes - gato de pies negros

Felis silvestris - gato montés euroasiático

Género Leopardus

Leopardus braccatus - gato del Pantanal

Leopardus colocolo - gato colocolo

Leopardus geoffroyi - gato montés sudamericano o gato de Geoffroy

Leopardus guigna - kodkod o huiña

Leopardus jacobitus - gato de montaña o gato andino

Leopardus pajeros - gato de las pampas o gato pajero

Leopardus pardalis - ocelote

Leopardus tigrinus - leopardo tigre

Leopardus wiedii - tigrillo, margay o gato tigre

Jueheguaty Leptailurus

Leptailurus serval - serval

Jueheguaty Lynx

Lynx canadensis - lince de Canadá

Lynx lynx - lince boreal

Lynx pardinus - lince ibérico

Lynx rufus - lince rojo o gato montés de Norteamérica

Jueheguaty Pardofelis

Pardofelis marmorata - gato jaspeado

Jueheguaty Prionailurus

Prionailurus bengalensis - gato de Bengala o gato leopardo

Prionailurus bengalensis iriomotensis - gato de iriomonte

Prionailurus planiceps - gato de cabeza plana

Prionailurus rubiginosus - gato rojo manchado

Prionailurus viverrinus - gato pescador

Jueheguaty Profelis

Profelis aurata - gato dorado africano

Jueheguaty Jaguapytã

Puma concolor - jaguapytã

Jaguarundi

Pantherinae

Género Neofelis

Neofelis nebulosa - pantera nebulosa

Neofelis diardi - pantera nebulosa de Borneo

Jueheguaty Panthera

Panthera leo - leõ

Panthera onca - jaguarete

Panthera pardus - jaguareteru

Panthera tigris - jaguareterusu

Jaguaretetĩ

Mborerotochu

Mborerotochu (Proboscidea) ha'e mymba okambúva juehegua hekovety orekonte ãgagua peteĩnte mymba juehepehẽ, herava tapi'itĩmbuku, oikove mbohapy ko mymba juehegua: tapi'itĩmbuku Afrikagua, tapi'itĩmbuku Asiapegua

ha pe tapi'itĩmbuku ka'aguygua, heta mymba mborerotochu ndoikoveva ko'ãga, omano va'ekue, mamute kuéra ha mastodonte kuéra omano avei.

Mborevi

Mborevi (karaiñe'ẽ: Tapir) oĩ ko mymba tuicha okambúva, ko mymba pysã namomokõiva.

Mborevi okaru ka'a ha ambue kapi'i. Pire mborevigua sa'y hũngy.

Mykurẽ

Mykurẽ (Didelphidae) ha'e umi mymba okambúva gua'amba juehepehẽ oikovéva América yvyrusúre. Hete ndatuicháiva, mymba ryguasu'oikóva ñanandy ha javoráiguasúre. Oke yvyrakuápe ha pyharekue oñemoagui ogaháre omonda hag̃ua ryguasu. Mykurẽ ningo ogueraha imembykuéra peteĩ voko oguerekóva hyeguýre, ha upépe omokambu imembykuéra tuicha'i peve, upévare ha'e peteĩ gua'amba. Mykurẽ ningo hãi akua ha hyakuã vai, ipyti'u ipochy jave.

Petỹ

Petỹ (karaiñe'ẽme: tabaco de Virginia, petén, hierba santa) (Nicotiana tabacum) ha'e peteĩ ka'a oikovéva mokõi aryve, ogaygua solanáseape, ypygua Amérika tropikálpe ha itoguekuérape osẽ la petỹ karuhaguã.

Piranare

Piranare (karaiñe'ẽ: delfín) - (Delphinidae), ha'e hína ko mymba okambúva parapegua juehepehẽ oreko 34 juehegua, ou pirapuã hekovety pegua.

Oreko 2 térã 9 metro ipukukuére, iñakã guasu ha itĩ mbuku, oreko peteĩ kua iñakã ári opytũhe hag̃ua. Ko'ã mymba piranare ho'u so'o mante.

Tahýi

Tahýi (karaiñe'ẽ: hormiga, lasioñe'ẽ: Formicidae) tymbachu'i ikangue'ỹva juehepehẽ, oikoitéva oñondive peteĩ haitýpe. Ñopytyvõme ombyaty hembi'urã.

Oĩ opáichagua tahýi juehegua: tahýi pytã'i tahyine, tahyirẽ, tahýi'i sa'yju'i, tahýi hũ, tahýi revipuku.

Tymbachu'i tahýi rehegua, hete hũ ha oñemboja'o mbohapy pehẽme, oguereko ku'a po'i ha mokõi tatĩ iñakãme, oiko hetakuére oñondive yvy guýpe. Okypota jave katuete osẽ hikuái ojoapykueripa. Oporojopi rasy ha hyakuã vai japokóramo hese.

Ha'ekuéra oñondivepa ojapo peteĩ tahýi raity, upépe ikatu oĩve 10.000 tahýi omba'apojojáva. Umíva hetakue guasuvéva ha'e tahýi kuña ikatu'ỹva omomemby, umíva tahýi omba'apo tembi'u ñemono'õme ha oñangareko haitýpe, oĩmi avei tahýi kuimba'e ha peteĩ téra hetami tahýi kuña mburuvicha, umíva ikatu omomemby.

Tekovekuaaty ñemohenda

Tekovekuaaty ñemohenda ha'e pe rysýi omohenda opa juehegua (mymba-ka'avo), oiko térã amyrỹi, oĩ yvóra.

Ko ñemohenda ãgagua heñói ary 1753 Carlos Lineo rehegua, ko kuimba'e omohenda opa juehegua oikova.

Jueheguapa (Superregnum)

Tavetã (Regnum)

Pehẽ'a (Phylum)/(Divisio)

Jueheguasã (Classis)

Juehegua hekovety (Ordo)

Juehepehẽ (Familia)

Jueheguaty (Genus)

Juehegua (Species)

Tu'ĩ

Tu'ĩ (karaiñe'ẽ: loro - cotorra) - (Psittacidae) ha'e peteĩ guyra aty juehepehẽ, juehegua hekovety guyra gua'a pegua.

Itĩ michĩva ha mbykýva, ikarapã avei. Iñakã porã ha arandu. Oiko tenda arahaku, oveve porã ha ojupi porã yvyráre.

Tu'ĩnguéra oikove heta tenda ñande yvórape, oiko yvyku'ipasu Auteralia, Indiape, ñemby kuarahyresẽ Asiape ha kuarahyreike Afrika, oikove hetave ka'aguy Ñembyamérika pegua ha Mbyteamérikape.

Tu'ĩ rekove ohupyty 50 gotyo 60 ary.

Yperana

Yperana (karaiñe'ẽ: pingüinos) (juehepehẽ Spheniscidae, hekovety Sphenisciformes) ha'e umi guyra aty yguasupegua, guyra juehegua ndoveveiva, oikove mante ñembyete gotyo ñande Yvýre.

Yperana oikove yguasu ro'y ñembyete gotyo ñande Yvýre; yperana juehegua peteĩnte oiko tenda hakúva, ypa'ũ Galápago. Ohaitypo Antártida hembe'ýre, Pyahu Selandape, ñemby Auteraliape, Yvyafrikape, opaite ypa'ũ Antártida pegua, Ekuator, Perũ, Chile ha Patagonia Argentinape. Ikatu jehechapyre kuarahyresẽ ñemby Pindorama, paraguasu Atlántiko ha Colombia ha Panama paraguasu Py'aguapy.

Yvypóra

Ava, yvypóra, tekove (karaiñe'ẽ: persona, gente).

kuña

kuimba'e

mitã

Ambue ñe'ẽ

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.