ISBN

Ko International Standard Book Number (avañe'ẽme, Arandukakuéra papaha ha'etéva hetatetãgua térã Aranduka papaha ha'etéva),[1] mbykyhápe ISBN mante, ha'e techaukaha ha'eñóva aranduka reraite rehegua, ñemuhápe guarã. Oñepyrũ ary 1966-pe Tavetã Joaju retãme, umi aranduka ñemuha rógape ha arandukarendápe, ha upéi ojeipuru heta ambue tetãme ko ISO 2108 reratee rupive ary 1972 guive.

Ko tembiapo oipytyvõ oñemohenda hag̃ua opaichagua kuatiañe'ẽ reratee rehe, oñemboguapy kuatiápe ha papahápe aranduka réra, haihára, ñembokuatiahára, aranduka retã ha ñe'ẽ, opa umi mba'e aranduka rehegua oĩ ko techaukahápe.

EAN-13-ISBN-13
Peteĩ techaukaha ISBN-13, papaha aranduka rehegua.

Mandu'apy

  1. Última reforma (23 de julio de 2003) de la Ley Federal del Derecho de Autor de los Estados Unidos Mexicanos (publicada por el Diario Oficial de la Federación el 24 de diciembre de 1996).

Joaju

Amambái

Amambay ha’e peteĩ tetãvore Paraguái-pe. Tavapy ha’e Pedro Juan Caballero.

Ko tetãvore réra ha'e peteĩ tero oñemboja'óva mbohapy hendape, peteîhápe Ama(y ho'ava yvategui oky jave), mokoîhápe Mba(peteî mba'e opáva) ha Y(hei'se ry, rykue, rykuere, [oñemombyky]), he'ise upéicharõ ama opa ha osyry.(http://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/escolar/amambay-decimo-tercer-departamento-de-la-republica-del-paraguay-984691.html) Españagua ñe'eme oñe'eva he'i amambái. Oî avéi peteî ka'avo herava amambái oĩva ka’aguýre he’õva rupi heta oĩva ko tendáre.

Oñemomba’eguasúva Kordillera Ka'aguasugua ojekuaáva “Cordillera de Amambay” ramo.

Arapapaha Gyregoriopegua

Arapapaha Gyregoriopegua (karaiñe'ẽ: Calendario gregoriano) ha'e peteĩ arapapaha Europapegua, oipuruva heta tenda Yvórape.

Papa Gyregorio XIII ojapova ko arapapaha 24 jasykõi ary 1582, ombyekovia akue pe Arapapaha Huliopegua.

Ára: Ha'e 86.400 aravo'ive, ha ha'e ha'ã tenondegua Arapapaha Gyregoriopegua.

Arapokõindy: Ha'e 7 ára aty ha pehengue jasygua.

Avekásia

Avekásia (Aphsny [apʰsˈnɨ], Аҧсны avekásiañe'ẽme; Apjazeti [ɑpʰxɑˈzɛtʰi], აფხაზეთი georgiañe'ẽme; Abjazia [abxaˈzʲijə], Абхазия rrusiañe'ẽme) ha'e peteĩ yvy ojejuhu ñemby kuarahyreiképe yvytyrysýi Káukaso-pe, para Hũ yrembe'ýre, ha itavusu hína Suhumi. Avekásia hína hekosãso ary 1992 guive; hákatu tetã Georgia oikuaa chupe peteĩ tavakuairetã hekosãsongy, ha heta tetã ambuéva avei, upe aja Rrúsia, Nikaragua ha Venesuéla ohechakuaa chupe peteĩ tetã hekosãsóva.Ary 1991 jave, opávo Tetã peteĩ reko Soviétiko, Georgio oñemosãso ha Avekásia, peteĩ tavakuairetã hekosãsongy Georgia ipype, oike akue Georgia ipoguýpe. Hákatu, Georgiagua ha Avekásiagua oñembohovái, ára 23 jasypokõi 1992-pe, Avekásia oñemosãso.

Ciudad del Este

Ciudad del Este ha'ehína peteĩ táva tuicháva opytáva Paraguái retãme, kuarahy resẽ gotyo, Paraná rembe'ýpe. Oĩhína tetãvore Alto Paranáme.

Oĩ 327 Km. Paraguaýgui, ha’e táva tuichavéva Paraguay rire. Oguereko 279.655 yvypóra, ijerére katu oĩ 814.139 rupi. Avei mbo’ehao guasu Universidad Nacional del Este renda.

Indoeurópa ñe'ẽnguéra

Indoeurópa ñe'ẽnguéra ha'ehína ñe'ẽnguéra aty tuichavéva yvóra pegua, máva oñe'ẽva hetakue rehe. Európa ñe'ẽnguéra ha Ásia mbytépe ñe'ẽnguéra oĩva ko atýpe, oguereko amo 150 ñe'ẽ, 3.200.000.000 avakuéra oñe'ẽva (45% ñande Yvy avakuéra).

Ñemby Vaykã ñe'ẽnguéra (frigio-armenio aty): armeniañe'ẽ, frigio (†), peonio (†).

Yvate Vaykã ñe'ẽnguéra (dáko-tracio, ha avañañe'ẽ aty): avañañe'ẽ, dacio (†), tracio (†).

Báltiko ñe'ẽnguéra: prusiano antiguo (†), letón, lituañañe'ẽ.

Indoiranio ñe'ẽnguéra:

Indoario ñe'ẽnguéra:

indoiranio antiguo y medio: sánscrito, prácrito (†).

moderno indoario: assamés, vengali, cingalés, guyarati del norte, guyarati del sur, hindi-urdu, maratí, nepalí, panyabí central, romaní, sindhi, cachemir, bhili, chatisgarí, oriya, kumhali.

Iranio ñe'ẽnguéra:

Ymaguare: persa antiguo (†), avéstico (†), medo (†), escita (†).

Mbytegua: sogdiáno (†), kotanés (†), bactriáno (†), párto (†), pahlavi (†), persa medio (†).

Ko'ãgagua: beluche (baluchi), kúrdo, pastún, peysiañe'ẽ, tajikitãñe'ẽ, osétiañe'ẽ.

Dárdiko ñe'ẽnguéra.

Nuristaní ñe'ẽnguéra.

Eslávo ñe'ẽnguéra

Ñemby Elávia ñe'ẽnguéra: voniañe'ẽ, vugariañe'ẽ, kyoasiañe'ẽ, eloveñañe'ẽ, masendoñañe'ẽ, seviañe'ẽ, Eslávo Ymaguare Tupãogua (†).

Kuarahyreike Elavia ñe'ẽnguéra

Polaco-casubio: poloñañe'ẽ, polabo (†), silesiano, casubio

Ambuéva: chéko, eslovaco, sorabo (sorbio, lusacio).

Kuarahyresẽ Elávia ñe'ẽnguéra: rrusiañe'ẽ, vielorrusiañe'ẽ, ukyañañe'ẽ, ruteno (†), rrusinoñe'ẽ.

Anatólia ñe'ẽnguéra (†): ititañe'ẽ (†), lidio ñe'ẽ (†), licio (†), luvita ñe'ẽ (†), pisidio (†), sidético (†).

Sélta ñe'ẽnguéra

Yvyrusugua Sélta ñe'ẽnguéra: galoñe'ẽ (†), celtíbero (†), lepóntico (†).

Goidéliko ñe'ẽnguéra (gaélicas): manés (†), ilandañe'ẽ, gaélico escocés

Vyretáña ñe'ẽnguéra: córnico (†), bretón, gáles ñe'ẽ.

Heymáña ñe'ẽnguéra

Kuarahyreike Heymáña ñe'ẽnguéra: Inglyes ymaguare, térã anglosajón (†), ingyaterrañe'ẽ, escocés (scots), lenguas frisonas, alemañañe'ẽ, luxemburgoñe'ẽ, Yiddish, alemañañe'ẽ ñembýre, holandañe'ẽ, afrikaans.

Kuarahyresẽ Heymáña ñe'ẽnguéra: gótico (†), gótico de Crimea (†).

Yvate Heymáña ñe'ẽnguéra: Escandinavo antiguo (†), islandés, feroés, noruegañe'ẽ, norn (†), noruego (bokmaal, riskmal), danés, sueco, dalecarniano, gútnico antiguo (†).

Eléniko ñe'ẽnguéra: Gyresiañe'ẽ ymaguare, Gyresiañe'ẽ ko'ãgagua.

Rrománse ñe'ẽnguéra:

Lenguas osco-umbras (†): osco (†), umbro (†).

Lenguas latino-faliscas antiguas: falisco (†), latinañe'ẽ (†).

Rrománse ñe'ẽnguéra:

Ivéria rrománse ñe'ẽnguéra: karaiñe'ẽ, galisiañe'ẽ-poytugañe'ẽ, aturialeõñe'ẽ, aragoñañe'ẽ.

Okisitano rrománse ñe'ẽnguéra katalã ñe'ẽ, occitáno ñe'ẽ-gascón, ribagorzano.

Galo rrománse ñe'ẽnguéra: hyãsiañe'ẽ, franco-provenzal.

Rretorromániko ñe'ẽnguéra: romãche, friulano, ladino.

Galo Italiagua ñe'ẽnguéra: ligur, piamontés, lombardo, emiliano-romañol, véneto.

Italorrománse ñe'ẽnguéra: italiañe'ẽ, romanesco, nápoleñe'ẽ, sisíliañe'ẽ, corso-gallurés.

Vaykã-Rrumáña ñe'ẽnguéra: rrumáñañe'ẽ, meglenorrumano, istrorrumano.

Rrománse ypa'ũkuéragua ñe'ẽnguéra: sárdo, ymaguare kórso.

Rrománse ñe'ẽnguéra ambuéva noñe'ẽvéiva: dálmata, mozárabe.

Tocario ñe'ẽnguéra (†): tocario A (†), tocario B (†).

Lusitáña ñe'ẽ (†).

Kanatã

Kanatã (ingyaterrañe'ẽme: Canada; hyãsiañe'ẽme: Canada) ha'e peteĩ tetã ñembyatypyre oiko Yvateamérika-pe. Ottawa ha'e itavaguasu ha itáva tenondegua ha'e Toronto, Montreal ha'e avei táva tenondegua. Tavayguakuéra: 25.730.435 ava. Ne'ẽ: inglyesñe'ẽ, hyãsiañe'ẽ.

Opytáva yvateite gotyo Yvateamérika-pe, oĩva paraguasu Atlántiko guive, kuarahyresẽ gotyo, paraguasu Py'aguapy peve, kuarahyreike gotyo, ha yvateite gotyo paraguasu Árktiko. Ijerére ojuhu ñemby gotyo Tetã peteĩ reko Amérikagua, ha yvate kuarahyreike gotyo ojuhu tetãvore Alaska. Kanatã ha'e tetã tuichave mokõiha, Rrusia retã riregua. Oĩva haimete Yvateamérika renda mbytére.

Tenda oĩha Kanatã oikove vaekue heta ava kuéra ha te'ýi. Sa ro'y XV ipaha guive, heta karai aty Vyretañagua ha Hyãsiagua oikove ha oñemu Kanatã yrembe'y atlántikogua, ha opyta upépe. Hyãsia retã ome'ẽ vaekue haimetepa henda Kanatãme ary 1763-pe, norairõ Franco-india rire.

Ary 1867-jave, oñembyaty mbohapy tenda vyretañagua opytáva Yvateamérikape, Kanatã Joaty rupive, Kanatã oñepyrũ vaekue Vyretaña Hetãvore Ñembyatypyre, irundy tetãvore iñembyatypyre. Upe guive tetãvore Kanatã ohekosãsoséva ha ojapo pe Kuatia Omohekorãva Westminster 1931-gua ha Yvateamérika vyretañagua Ikuatia guasu, upe kuatia kuéra oipytyvõ Kanatã isãsóme.Oñesãmbyhyva tavayguarekuai amandaje guasu rupive ha monarquía constitucional Isabel II rupive. Kanatã iñe'ẽkõi ingyaterrañe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ imokõi ñe'ẽ katuete.

Tetã Kanatã oreko heta atyvete ha apopy guasu, ha omba'aporekokuaáva hetave ha iporãvéva, hi'apekue ha henda iporãiterei ha hekovekuéra oikove porãmba, Kanatã oguereko ipype heta kuarepoti, y, ha ambue mba'e oipytyvõ chupe.

Mbenĩ

Mbenĩ (hyãsiañe'ẽme: Bénin, hérava ymaguare Dahomey), héra tee Tavakuairetã Mbenĩ (hyãsiañe'ẽ: République du Bénin), ha'e niko peteĩ tetã opytáva Áfrika kuarahyreike gotyo. Ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo Togo retãme, kuarahyresẽ gotyo Niheria retã ha Vurukina Faso retã ha Níher yvate gotyo ojejuhu. Opaite nunga tekove oikóva ipype oĩ Yjere Mbenĩ yrembe'ýre. Itavusu ha'e táva Porto Novo, hákatu iporokuái oĩ táva Cotonou, táva tuichavéva. Mbenĩ hi'ape renda nunga 110.000 km2, ha ipype oguereko 9,05 sua tapicha kuéra. Mbenĩ iviru ñemono'õ ou ñemitỹ pegua.Iñe'ẽ tee niko hyãsiañe'ẽ. Hákatu, oĩ umi ñe'ẽ ambuéva oñeñe'ẽva avei, pe "fõ ñe'ẽ" ha joruvá ñe'ẽ katu oñeñe'ẽva py'ỹi. Róma ikatóliko rape ijeroviaha guasuvéva, ha upei islã, pe vudu ha Lutero rape.

Kolónia Hyãsia pegua ymaguare, hérava akue "Dahomey", tavetã Dahomey oikógui akue hendápe ko'ãgagua, ku tetã ohupytu akue isãso ára 1 jasypoapy ary 1960-pe, Tavakuairetã Dahomey héra rupi. Ary 1975-jave, oñembohéra jey Tavakuairetã Mbenĩ.

Mbyjajerety

Mbyjajerety ha'e opa umi mba'ekuéra arapýpegua ojeréva mbyjáre, umi mba'e ojeréva mbyjáre ikatu ha'e mbyjajere, mbyjausuveverusu, mbyjaku'i ováva ha mbyjaveve. Ñande Yvy oiko hína Kuarahy Mbyjajeretýpe, ojerégui Kuarahýre.

Mymba sã atukupépe

Mymba sã atukupépe (karaiñe'ẽ: cordados) - (Chordata, gyresiañe'ẽme χορδωτά khordota "orekóva sã") ha'e peteĩ mymba pehẽ'a aty guasuetéva, orekóva ijatukupépe peteĩ sã kanguéicha mbaretéva imitã jave, isy py'a ipýpe jepe. Ojeikuaáva haimete 65.000 mymba sã atukupépe juehegua kuéra ãgagua, haimete opa ko'ã juehegua ipujase'orekóva, ha ko'ã juehegua imbytére oiko umi pira kuéra.

Oiko opaichagua mymba sã atukupépe, ha oikove opa rendápe, ikatu oĩme ýre térã yvýre.

Pujase'orekóva

Okambúva

Pira

Guyra

Otyryrýva

Paraguari

Paraguarí oĩ ñembýpe tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Paraguaríme. Ko távape oiko 22.174 ava (2002 ary).

Táva Paraguaigua, Departamento péicha avei hérava tavusu, opytáva 66 km tetã tavusu (Paraguaý)gui.

Poytuga

Poytuga, jeikuaaeteva Tetã Poytuga (poytugañe'ẽme: República Portuguesa; oje'eva [rɛ'publikɐ puɾtu'gezɐ] térã [ʁɛ'publikɐ puɾtu'gezɐ]; mirandañe'ẽme: República Pertuesa), ha'e peteĩ tetã hekosãsova oĩva kuarahyreike Europeape, Yvyapy Iveriape, itavusu ha'e Lisimbã, Poytuga oguereko avei ambue renda hekosãso yvate Afrikape ha Paraguasu Atlántikope.

Ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyresẽ gotyo Epañare, ha ojejuhu ñemby ha kuarahyreike paraguasu Atlántikore. Afrikape oĩ pe ypa'ũ aty hekosãsova herava Madeira. Oĩ avei pe ypa'ũ aty hekosãsova Asore, oikova yvate paraguasu Atlántikope.

Supukukue irundykejojáva

Supukukue irundykejojáva ha'e hína pe guetevo oha'ãva apekue renda ha'éva peteĩ supukukue ñavõ ijykére, irundykejojáicha. Ombojoja hína sua m2 (1 000 000 temira'ãha irundykejojáva). Upe Ta'ãhareko Hetatetãrehegua ñemohendápe (SI) imoha'angahára hína ha'e km²: ndoguerekói kyta ha ambuéva.

Tetãvore Concepción

Concepción ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva yvatévo ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Concepción.

Ko tetãvorepe oiko 183.280 ava (2002 ary).

Tetãvore Joapykuéra

Tetã peteĩ reko Amérikagua (Ingyaterrañe'ẽme: United States of America), ha'éko peteĩ tavakuairetã ñembyatypyre ha tekome'ẽ guasúva oñembyatýva 50 tetãvore ha peteĩ táva joaty. Ipehẽngue tuichave opyta Yvateamérika mbytépe —umi 48 tetãvore ha Washington D. C.—, umi paraguasu Py'aguapy ha Atlántiko mbytépe, ijerére ojejuhu yvate gotyo Kanatã ha ñemby gotyo ojejuhu Méhiko. Tetãvore Alaska oĩ yvate kuarahyreike yvyrusúpe, ijerére oĩ kuarahyresẽ gotyo Kanatã ha ypo'i Bering omboja'o chupe Rrúsia pegua. Tetãvore Hawái ha'e niko ypa'ũ aty Polinésia pegua paraguasu Py'aguapýpe, ha ha'e tetãvore peteĩva Tetã peteĩ reko Amérikagua-gui ndopytáiva Amérika-pe. Oguereko avei heta yvy para Karíve ha paraguasu Py'aguapýpe.

Oguerekóngo 9.830.000 km² ha 316.000.000 tapicha kuéra oikovéva ipype, Tetã peteĩ reko Amérikagua ha'e irundyha tetã tuichavéva ha mbohapyha tetã orekovéva tapicha kuéra. Ha'e peteĩ tetã oguerekóva heta avano'õ rembiapo ambuéva ha tekove ambue tetãgua oho oikove hag̃ua ha omba'apo hag̃ua. Tetã peteĩ reko Amérikagua ha'e avei tetã omono'õvéva pirapire ha oguerekovéva mba'eheta, hi'PIB hína 15,7 suakõi dólar (billones).Umi ypykue kuéra oikovéva akue te'ýipe hetakue oñembomichĩ akue mba'asýre ha ñorairõre. Tetã peteĩ reko Amérikagua oñepyrũ umi 13 kolóña Vyretáña pegua, opytáva akue Atlántiko rembe'ýre. Ára 4 jasypokõi ary 1776-pe, oñemosãso ha oñembojoaju. Umi tetãvore ipu'akáva sãso ñorairõme. Ku Tetã peteĩ reko Amérikagua Léi guasu oñemboaje ára 17 jasyporundy ary 1787-pe ha ombojoaju umi tetãvorenguéra peteĩ tavakuairetãme.

Saro'y XIX-jave, Tetã peteĩ reko Amérikagua oñembojára yvy Hyãsia pegua, España pegua, Tavetã Joaju pegua, Méhiko ha Rrúsia pegua, ha oñembojoaju avei Tetã Texas ha Tetã Hawái. Parehegua 1860-jave, Ñemby Tetã peteĩ reko Amérikagua oguerekóva heta ñemitỹ ha Yvate Tetã peteĩ reko Amérikagua oguerekóva heta mba'eapopyha róga oñombohovái vai, umi tetãvore katuha mba'e ha mbyayhukue (esclavitud) ombojehu Ñemosãso Ñorairõ (Guerra de Secesión). Yvate Tetãvorenguéra ipu'aka ha ndohejái tetã ñemboja'o ha opa mbyayhukue. Parehegua 1870-jave, Tetã peteĩ reko Amérikagua oguerekovéva pirapire opa ambue tetãgui ha umi Epaña-Tetã peteĩ reko Amérikagua ñorairõ ha Peteĩha Ñorairõ Guasu omombarete Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe. Upe Mokõiha Ñorairõ Guasu rire, Tetã peteĩ reko Amérikagua ha'éva peteĩ tetã orekóva tembipu mboka guasu (armas nucleares) ha oike ONU-pe oñangareko hag̃ua Yvýpe. Upe Ñorairõ Ro'y opávo ha oñemboja'óvo Tetã peteĩ reko Soviétiko, Tetã peteĩ reko Amérikagua ha'eño upe tuichavéva.

Tetãvore Ka'aguasu

Ka'aguasu (karaiñe'ẽ Departamento de Caaguazú) ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva arasẽ ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasuhína Coronel Oviedo.

Ko tetãvorépe oiko 448.983 ava (2002 ary).

Tetãvore Presidente Hayes

Presidente Hayes ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva mbyté ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Villa Hayes.

Ko tetãvorepe oiko 81.876 ava (2002 ary).

Ko departamento oñehenói péicha Presidente Estados Unidos rérape Rutherford B. Hayes, oimeva'ekue apañuãime limíte Paraguái ha Argentína oiko'õva tembipotápe Paraguái ha Argentina péva Guerra de la Triple Alianza rehe.

Tetãvore San Pedro

San Pedro ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva mbyté ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Ykuamandyju.

Ko tetãvorepe oiko 318.787 ava (2002 ary).

San Pedro peteĩ departamento Paraguaigua. Itavusu hína táva San Pedro de Ykuamandyju.

Ykuamandyju

Ykuamandyju ha San Pedro tavusu Paraguaigua, San Pedro, San Pedro Departamento tavaguasu, opytáva 330 km tavusu Paraguaýgui.

Ambue ñe'ẽ

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.