Arandupy

Tembiapo térã teko tee (karaiñe'ẽ: cultura) ha'eha opa mba'e yvypóra ojapóva, heñóiva peteĩ ára, jepokuaapyre, jepokuaapyre'ỹ, imarã, hechapyre ha hechapyre'ỹva, oisãmbyhýva ava reko opaite ára ha opaite tendápe. Ha'e avei upe oikuaaukáva peteĩ tetãme taha'e ha'ehápe hemiandu, hembiapo ha imba'ekuaaita rupive. Upépe ijapaite ava rembiapokue: jeroviapy, jepokuaa, ñe'ẽ ha ambuéva.

Tembiapo ha'eha opa mba'e iporãmívante, ava rembiapokuéva, peichahápe, oje'e ava hembiapokatúva ha'eha upe oikuaáva mba'epukuaa, ñe'ẽporãhaipyre; ha hi'arigua, hekoporãva. Ava rembiapokue omotenondeve peteĩ tetãme tekombo'e ha arandúpe.

Añetehápe, tembiapo niko hína opa mba'e, ava rembiapokue, yma guive ko'ág̃a peve ha taha'e ha'ehápe. Ipype ija mba'epukuaa ha ñe'ẽporãhaipyre guive ao ñembovyvy ha oga apokuaa peve.

  • Tembiapoñemoambue (karaiñe'ẽ: aculturación): Upe mba'e ojehukuévo oiko avei jepokuaa ñepyrũ mba'e pyahuetáre, oúva ambue tetã térã ambue avano'õgui, ha upeichahápe tembiapo teéva oñemoambue ohóvo.
  • Tembiapoguerova (karaiñe'ẽ: transculturación): Ha'eha peteĩ tetã térã avano'õ hembiapo katuvéva omoambuérõ peteĩ itenonde'ivévape.

Ehecha avei

Joaju

Wikcionario

Hemére pytãnguéra

Hemére Pytãnguéra (Khmers Rouges Hyãsiañe'ẽme, Khmer Krahom Kambojañe'ẽme) ojeheroháicha akue upe Aty ojokuaikuaáva Amoño'ỹtekuarekogua Kampuchéa pegua (Partido Comunista de Kampuchea), oiko rire upe Vienã ñorairõ, Tetãvore Joapykuéra ñesẽ rire ha ojeity rire ruvicha milíko Lon Nol ñesãmbyhýgui (omotenonde akue porokuái milíko ary 1970 guive), oñemoĩ hetã ñesãmbyhýmetomó ára 17 jasyrundy ary 1975-pe (oikóvo upe «Nom Pen je'a»). Ko aty omoñepyrũ upe Kampuchéa Jekopytyjojáva, peteĩ tetã rekuái oporokuáiva hatãme ha mbaretepópe amoño'ỹtekuareko rapépe, hákatu ohechaukaséva gua'u oporokuáiva peteĩ tavakuairetã tetarãicha, omosẽ tavayguakuéra hógagui oho hag̃ua oiko ñúme chokokuéicha, tavaguasukuéra oñemonandimba Hemére Pytãnguéra ohundiségui tavaguasu rekotee ha arandupy, ha'ekuéra oimo'ãre umi tavaguasu mba'e omboyke tapichakuérape, upéicha omoñepyrũse jey hemerekuéra avano'õ ha omoheñoise iñarandupy, opamba'e Pol Pot ipoguýpe, karai omotenondevékuri chupekuéra. Milikokuéra oporokuái hatãme ha ombopohýi tavayguakuérape, tapichakuéra omba'apo katuetei va'erã opa ára, heta umívagui oho ka'irãme, milikokuéra oporombyepoti, oporonupã vai ha oporojuka oipotaháicha, iñe'ẽ akã rehe, he'íva «umi ore ja'e'ỹva tyepypeguápe jeheka».

Umi irundy ary oiko aja iñesãmbyhy hatã, oñepyrũvo guive jasyrundy 1975-pe opávo peve jasyteĩ 1979-pe, hembiapóre ha ñesãmbyhýre oiko upe «Kambója retãyguanguéra jejuka heta», upéicha ko'ãga oñembohovake ko aty hembiapo vaíre yvypóra rekópe peteĩ Tetãita Mbohekojojaha Nom Pen-me.Yvate Vienã ha Hemére Pytãnguéra oñomoirũite oiko aja upe Kambója Retãgua Ñorairõ oñemoĩ hag̃ua Tetãvore Joapykuéra rehe, hákatu Hemére Pytãnguéra oñepyrũgui ondyry Vienã ngotyo amo arykuéra 70 pahápe, Vienã oñepyrũ omba'apo avei ñorairõre oñemoĩvo Hemére Pytãnguéra rehe, upéicha opa iñesãmbyhy. Upe guive, Hemére Pytãnguéra oñemomichĩ ha oiko peteĩ aty'ícha omosarambiséva ñorairõ ñúme.

Hesu Irũ Aty

Hesu Irũ Aty (S.J. – oúva Societas Jesu, lasioñe'ẽgui) ha'e peteĩ aty guasu Tupãrape Oparupiguápe oñepyrũ vaekue Karairetãme. Hyepýpe oiméva héra Kechuitakuéra. Pe aty guasu omombe'u maranduporã 112 tetãme. Kechuitakuéra omba'apo tekombo'épe (ojogapo mbo'eharóga, mbo'ehaovusu, ha hetave), ñehesa'ỹijo moarandurã, ha heta mba'e arandupy reheguáva.

Indonésia

Tavakuairetã Indonésia (Indonésia ñe'ẽme: Republik Indonesia) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue ojejuhúva hetaite ypa'ũre Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme ha Oseanía ipehẽngue yvatépe. Tetã Indonésia ijyvy apekue oñemyasãi amo 17 508 ypa'ũnguéra rupive ha ojeipapaháicha ary 2015-pe oiko ipype amo 255.903.244 tekovekuéra, upéicha ha'e tetã orekovéva tekovekuéra ipype irundyha. Hi'ári avei, Indonésia ha'e tetã orekovéva musulmã ipype.Indonésia ha'e hína peteĩ tavakuairetã oiporavóva imburuvicharã ha umi Amandaje Guasu ruvicharã vóto rupive, tetã rekuái oĩ ko tetã itavusúpe, táva Jakáta. Indonésia ijyvy apekue ha'égui ypa'ũ aty, oñehembe'ýnte yvy rupi tetã Pápua Gynéa Pyahu, Kuarahysẽ Timor ha Malásia (ypa'ũ Vonéo-pe). Tetã ambuéva ojejuhúva ijerére yguasu rupive ha'e Singapúra, Tailandia, Mburunéi, Filipina, Paláu ha Autarália.

Ypa'ũ aty Indonésio pegua ha'e tenda tetãnguéra oñoñemuitéva opaichagua mba'e sa'ary VII guive, upe mburuvi ymaguare hérava Srivijaya oñepyrũ oñemu China ha Índia ndive. Mbeguehápe, umi mburuvicha guasu ypa'ũ aty Indonésio pegua oipuru arandupy, jeroviapy ha tekuái reko ojeipurúva umi tetã ymaguare Índia pegua. Indonésia rembiasakuére heta ojejuhu tetã pytagua ondyrýva umi ypa'ũme oipe'a hag̃ua yvy mba'epy. Karai ñemuhára musulmã oguereha rire islã jerovia Indonésiape ha umi Európa pegua oguahẽ rire avei Indonésia-pe ojapo ikoloniarã, tetãnguéra oñepyrũ ñorairõ oñembojára hag̃ua mba'epykuéra Indonésia ypa'ũ atýgui. Mbohapysa popa ary rire ko tetã oime Tetãnguéra Yvýi ipogúype, ohupyty isãso, Ñorairõ Guasu Mokõiha rire.

Ypa'ũnguéra rupive ojehecha Indonésia retãygua ijypykue opaichagua, iñe'ẽ ha ijeroviapy opaichagua avei. Haimete opa Indonésia ypykuekuéra ha'ehína upe te'ýi Háva pegua. Tetã ñe'ẽ tee peteĩva rupive ohupyty oikoha teko joaju, upévare ko tetã ñe'ẽ akã ha'e "Bhinneka Tunggal Ika" ("Teko joaju umi mba'e ojuavýva mbytépe"). Indonésia ijyvy apekuére ojehecha avei tekove'etaita guasu, opaichagua mymba ha ka'a, ha ojeikuaa Indonésia ha'eha peteĩ umi 17 tetãgui ijyvy apekuére ojehecha tekove'etaita guasuitereíva. Orekóramo jepe opaichagua mba'epy ijyvýre, heta tekotevẽ ojehecha umi Indonésia retãygua mbytépe.

Iran

Irã, héra tee hína Tavakuairetã Islã jeroviápe Irã (Peysiañe'ẽme, جمهوری اسلامی ایران, oje'éva ‘Yomhurí-ye Eslamí-ye Irán’), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy Kuarahyresẽ Aguĩguame oĩva, Kuarahyreike Ásiape. Ko tetã héra niko Péysia amo 1000 ary Kirito mboyve ary 1935 peve yvy pehẽngue kuarahyreikeguápe, ko'ãga oñembohéraramo jepe ko tetã rera mokõi, ojeiporu gueteri Péysia ha Irã. Ijerére ojejuhu Pakistán ha Ahyganitã kuarahyresẽ ngotyo; Tuykomenitã ojejuhu yvate kuarahyresẽ ngotyo; upw para Káspio ojejuhu yvate gotyo; Aservaijã ha Armenia yvate kuarahyreike gotyo; Tuykía ha Iráke kuarahyreike gotyo ha, ipahápe, y rembe'ýre ojejuhu parapyte Péysia pegua ñemby ngotyo.

Ko tetã niko tetã ijyvy tuichavéva 18ha, ijapekue hína amo 1 648 195 km², Irãme oiko amo 80 sua tapichakuéra ijypykue opaichagua. Ko tetã niko mba'eguasuite yvy ñesãmbyhýme ojejuhúgui Kuarahyresẽ Aguĩgua, Mbyte Ásia ha Ñemby Ásia apytépe. Teerã niko ko tetã itavusu, táva guasuite ojejuhuhápe tetã porokuái pyenda, umi mba'apoha ha ñoñemuha tuichavéva ha Irã arandupy pyenda ave. Irã niko tetã mbarete osẽ tenondeve umi tetã ambuévagui ijerére oĩva ojekuaa hetaite itakyra rupa ha mba'etĩ ijyvy apekue guýpe ha y rembe'ýpe, upéicha heta ára guive ko tetã omono'õ viru umi mba'ére.

Irã ijypykue opaichagua, ojeikuaa oĩ tapichakuéra ijypykue Peysiagua (hetavéva), umi ijypykue Aservaijã pegua, kurdokuéra, lor kuéra, tuykománo kuéra ha balochi kuéra avei, heta ambuéva mbytépe, oĩ Irã arandupy teépe ha omomba'eguasu ko tetã. Umi ijypykue aravekuéra hetakue michĩmi Irãme (amo 1%).

Irã ha ku tetã ijyképe, Iráke, niko oñepyrũhápe umi avano'õ tujavéva Yvýgui. Las primeras dinastías conocidas en el oeste de Irán son las de Elam, amo ary 2800 Kirito mboyve guive. Umi medokuéra ojapo akue mburuvi guasu peteĩha oñemyasãi va'ekue Kuarahyresẽ Aguĩgua mbytére amo ary 625 Kirito mboyve. Umíva rire ou upe Mburuvi akeménida, ho'áva'ekue Gyrésia poguýpe upe Mburuvi seleúsida rehe, karai Alehándoro Mágno porokuáire, ha upéi ou umi tetã hekosãsóva ambuéva, upe Mburuvi Párto ha Mburuvi Sasánida. Musulmãnguéra oipyhy ha oñemyasã ku yvýre la ary 651 Kirito rire, upéicha Peysiañe'ẽ oñemyasã avei opa ku tetã ijapekue tuichakue ha heta mba'e Irã arandupýgui oike Islãme.

Porokuái peteĩme opa 1979-pe, tetãyguanguéra oñemopu'ãvo oity hag̃ua pe porokuái peteĩme Islã jerovia ñemopu'ã rupive, umi ojeroviáva chíi rapére, upéicha oñemoheñói ko tavakuairetã Islã jeroviáre ára 1 jasyrundy ary 1979-pe.Irã niko peteĩ umi tetã omoheñóigui Tetãnguéra Joaju aty. Irã rekuái oñemboguata ha oñemopyenda Islã Tavakuairetã Léi guasu 1979 rupive, hekome'ẽva opa umi tetã rekuái pehẽngue. Tetã sãmbyhyhára tuichavéva niko upe Irã Mburuvicha guasu, ára ha ára tendota oiporokuáiramo jepe. Tetã jerovia tee niko Islã chíi ha iñe'ẽ Peysiañe'ẽ.

Itália

Itália, héra tee hína Tavakuairetã Itália (Itáliañe'ẽme: Repubblica Italiana), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva hína Európa Joajúpe. Itália ijyvy apekue ojejuhu Európa ipehẽngue ñembyguápe, hákatu oĩ avei heta ypa'ũ Itália pegua Áfrika ipehẽngue yvateguápe.

Ijerére ojejuhu yvate gotyo, upe yvytyrysýi Áype rupive, Hyãsia, Suísa, Áuteria ha Elovéña. Umi tetã michĩ hekosãsóva San Marino ha Táva Vatikáno ojejuhu Itália ijyvy apekue pýpe. Oĩ avei táva michĩ Itália pegua, Campione d'Italia, ojejuhu Suísa retã ijyvy apekue pýpe.

Itáliañe'ẽ ha'e voi ko tetã iñe'ẽ tee, hákatu oĩ heta yvy pehẽngue ambuéva iñe'ẽ tee mokõi, Hyãsiañe'ẽ ha'e hína Yvyty pa'ũ Aosta iñe'ẽ tee avei, Alemañañe'ẽ ha Ladíno ñe'ẽ upe Trentino-Alto Adigio retãvoréme, Eloveñañe'ẽ ha'e hína umi tetãvore Trieste ha Gorizia iñe'ẽ tee avei, katalã ñe'ẽ upe táva Alguer-pe ha Sendéña ñe'ẽ upe ypa'ũ Sendéñame.

Itália ijyvy apekuépe oiko ymaguare guive hetaite avano'õ ha ava aty, eturukokuéra, umi Gyrésia Ymaguare retãygua, venetokuéra ha umi Rróma Ymaguare retãygua; Itáliape oñepyrũ avei heta arandupy ha kuaaty oñemyasãiva oparupo. Itália retã itavusu, Rróma, ha'e akue, hetaite ára jave, Yvy pehẽngue kuarahyreikégua itáva tenondegua arandupykuaatýpe ha jokuaikuaápe. Hi'ári, ha'e voi táva marangatu upe katóliko jeroviápe, ipype ojejuhúgui tetã michĩ Vatikáno. Itália mba'eguasu hína tetã ambuévape guarã, upéicha ojehecha ko tetã ha'égui tetã oguerekovéva tembiejakue Yvypóra reko pegua ipype, 51 mba'e.

Tavakuéra ha tenda ambuéva Itáliape

Jeroky

Jeroky ha'e peteĩ tembiapoporã, yvypóra rete ñemomýi ojeipuruhápe atõi ñembopúre, ohechauka hag̃ua arandupy ha avano'õ heko tee. Jeroky ojeipuru oporombohory hag̃ua avei, tembiapoporã ha arandupy jehechaukápe térã ikatu ojeipuru jerovia jehechaukápe avei. Yvypóra rete oku'évo mba'epúre omombe'u hag̃ua temiandu ha py'andýi.

Kambója

Kambója, hératee hína Tavetã Kambója (hemére ñe'ẽ térã kambojañe'ẽme: ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា, Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Indochína yvyapy ipehẽngue ñembyguiguápe, Ñemby Kuarahyresẽ Ásiape. Itavusu ha itáva tuichavéva niko Nom Pen. Ijerére ojejuhu tetã Tailándia yvate kuarahyreike gotyo, tetã Laos yvate gotyo, Vienã kuarahyresẽ ngotyo ha parapyte Tailándia ñemby ngotyo. Ijyvy apekue niko amo 181 035 km² ha oñeimo'ã ary 2016-pe ijyvýpe oiko amo 16 sua tetãyguanguéra.

Tetã jeroviapy tee niko Vuda rape teraváda, Kambója retãyguanguéra pehẽngue tuichavéva (95%) ijerovia Vuda rapére. Upéicha avei, ko tetãme oiko heta tapicha aty hetã ambuéva, umíva mbytépe oĩ umi Vienãgua, Chinagua, umi ijypykuéva te'ýi Cham ha umi ijypykuéva amo 30 te'ýi ambuéva. Nom Pen, itavusu ha itáva tuichavéva, ojejuhuhápe arandupy ypy, oñesãmbyhyhápe tetãre ha oñoñemuvehápe. Tavetã Kambója oporokuái peteĩme ha imburuvichavete hína karai guasu Norodom Sihamoní. Kambója sãmbyhyhára peteĩha hína Hun Sen amo 25 ary ojapo.

Ary 802-pe, karai guasu Hajavaramã Mokõiha oñemoĩ mburuvichavetéicha ha omoñepyrũ upe Mburuvi Hemére, oiko amo 600 ary aja ha ijyvy apekue oñemyasãi haimete opa Ñemby Kuarahyresẽ Ásia, tetã mbarete imba'ehetáva ha ipokatu va'ekue. Ko mburuvi heta mba'e arandu ha mba'etee omoguahẽ Índia pegua, ojogapo avei opy tuicháva, Angkor Wat techapyrãme, ojehecharamo ha'eha Tembiejakue Yvypóra reko pegua, ha upéicha Indu jerovia pya'e oñemosarambi upe tetãme. Táva Angkor, Hemére mburuvi tavusu, ho'a rire tavetã Ajutája poguýpe XV saro'ýpe, mburuvi oñemopehẽ ha ho'a heta tetã ambuéva poguýpe, upéicha oiko Hyãsia oñemomba'émeve Kambójare XIX saro'ýpe. Kambója ohupyty isãso tee Hyãsia pegua ary 1953-pe.

Vienã ñorairõ oñemosarambi Kambója yvýre ha, upe oikógui, ku aty oñepu'ãva héra Hemére pytãnguéra oñembojára Nom Pen távare 1975-pe. Ku aty niko upe oñepyrũva Kambója retãyguanguéra jejuka heta (1975-1979) ha omoñepyrũva avei guarini Vienãre oñembohérava ñorairõ Kambója-Vienã, ary 1991 peve oiko. Ojejapo rire umi jekuputyha py'aguapyrã Parĩme 1991 pegua, sapy'ami ko tetã oiko Tetãnguéra Joaju Rekuái Sapy'agua Kambójame ñesãmbyhýme (1992-1993), opáramo ojejapo rire jeporavo guasu amo 90% opaite umi Kambója retãyguágui ikatúva oiporavo imburuvicharã ohókuri oiporavo hag̃ua. Peteĩ golpe de estado oiko 1997-pe ha upéicha karai Hun Sen ha ijaty Kambója Retãgua Aty ohupi ñesãmbyhýme, ko'ãga meve oporokuáiva.

Ary 2010 guive Kambója imba'ehetave oñemongakuaágui ao ha poyvi apoha, ñemitỹ ha tetã ambuenguéra rehe oñoñemuvégui. Upéichs avei ojeikuaa Kambója y rembe'ýme oĩ itakyra ha mba'etĩ rupa guasu ne'ĩra oñenohẽva tetã ijykégui, Tailandia, oñembojaraségui avei y rembe'ýre.

Kambója retãyguanguéra jejuka heta

Kambója retãyguanguéra jejuka heta ojapo upe Hemére pytãnguéra, ojeheroháicha akue upe aty ojokuaikuaáva Amoño'ỹtekuarekogua Kampuchéa pegua (Partido Comunista de Kampuchea) oiko rire upe Vienã ñorairõ, oisãmbyhývo hetãre, oiko aja ary 1975 guive ary 1979 peve ha oporojuka 1 671 sua amo 1 871 sua tetãygua, 21 amo 24 % opa Kambója retãygua hetakuégui upe aja.Karai Pol Pot ñesãmbyhy guýpe, tetã rekuái hatã ojapose tetã pyahu oñemba'apohápe mante ñemitỹre ha oikóva Máo rape ha Estálin rape ñeimo'ãnguéra rupi. Hemére pytãnguéra omosẽ tavayguakuéra hógagui oho hag̃ua oiko ñúme chokokuéicha, tavaguasukuéra oñemonandimba Hemére Pytãnguéra ohundiségui tavaguasu rekotee ha arandupy, ha'ekuéra oimo'ãre umi tavaguasu mba'e omboyke tapichakuérape, upéicha omoñepyrũse jey hemerekuéra avano'õ ha omoheñoise iñarandupy, opamba'e Pol Pot ipoguýpe, karai omotenondevékuri chupekuéra. Milikokuéra oporokuái hatãme ha ombopohýi tavayguakuérape, tapichakuéra omba'apo katuetei va'erã opa ára, heta umívagui oho ka'irãme, milikokuéra oporombyepoti, oporonupã vai ha oporojuka oipotaháicha, iñe'ẽ akã rehe, he'íva «umi ore ja'e'ỹva tyepypeguápe jeheka». Ojeipapávo, 1 500 000 amo 3 000 000 Kambója retãygua omano opáicha. Tetãyguanguéra jejuka heta opa umi Vienã ñorairõhára aty ondyrývo Kambója yvýre con la invasión vietnamita. Ojejuhúma amo 20 000 tyvy guasu opavavépe, ojeheróva Mano Ñu. Ojejuhuvéva tyvykuéra 1995 ha 1996 mbytépe.Hemére pytãnguéra potapy tenondegua niko tetã ñemopotĩ, ojejaposeháicha kuri Alemaña násipe, ojejaposévo ñemoñare oñemoporãvepyre, he'iháicha peteĩ mburuvicha hemére: «tetãygua ñemopotĩ».Ára 2 jasyteĩ ary 2001-pe, Kambója rekuái ojapo apoukapy pyahu oñembohovake hag̃ua hemére ruvichakuéra. Ñembohovake oñepyrũkuri ára 17 jasykõi ary 2009-pe. Ára 7 jasypoapy ary 2014-pe, ojekuaauka Nuon Chea ha Khieu Samphan iñangaipa ha oñemoĩ chupekuéra ka'irãme hekove pahápeve hembiapovaíre yvypóra rekóre.

Mali

Mali térã Máli, héra teéva hína Tavakuairetã Mali (Hyãsiañe'ẽme, République du Mali), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe. Ha'e hína tetã tuichavéva poapyha opaite Áfrika pegua, ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Arhélia, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetãal este con Níher, kuarahyreike gotyo Mauritáña ha Senegal ha ñemby gotyo Marfil Rembe'y, Gynéa ha Vukína Fáso.

Mali ijyvy apekue ohupyty amo 1 240 192 km² ha ipype oiko haimete 14,5 sua tekovekuéra (ojeipapaháicha ary 2009-pe). Itavusu ha'e táva Bamako.

Ko tetã oñemohenda poapy yvy pehẽngue rupive, ojehecha avei ipehẽnguenguéra yvate pegua hi'arahakuvéva oĩgui Saára imbyteitépe, ha ipehẽnguenguéra ñemby pegua, oikohápe haimete opa Mali retãyguakuéra, umi ysyry guasu tetã Níger ha Senegal ypýpe. Mali ipirapire mba'apo ñemohenda ropyta ha'e katuete ñemitỹ ha pirakutu. Oikóramo jepe ijyvýre mba'epy opaichagua: itaju, uránio ha juky techapyrãme, Mali retãyguakuéra imboriahu ha ko tetã oĩ umi tetã imboriahuvéva opa Yvýgui mbytépe.

Mali ijyvy apekue ko'ãgagua ha'e akue mbohapy mburuvi guasu ymaguare Áfrika Kuarahyreikégua ijyvy apekue, umíva oreko akue ipoguýpe opaite ñemu ohasáva Saára rupi: Mburuvi Gána pegua, Mburuvi Mali pegua (upe mburuvígui ou ko tetã réra ko'ãgagua) ha Mburuvi songái. Amo sa'ary XIX ipahápe, tetã Mali oĩ Hyãsia ipoguýpe, ha oike upe kolónia héra Sudáno Hyãsiagua ipype. Ary 1959 ohupyty isãso tetã Senegal ndive, upéicha oñepyrũ upe Mali Joaty, oñembojeíva peteĩ ary rire.

Oiko rire aty ojokuaikuaáva peteĩnte Mali rekuáire, ojehu golpe de Estado ary 1991-pe ha upéicha ojejapo léi guasu pyahúva ha oñemoĩ ko tetã jekopytyjoja rekópe ha aty ojokuaikuaáva hetáva. Haimete opa Mali retãyguakuéra mbytére imboriahuiterei, orekógui 1,90 dólar térã sa'ive oiko hag̃ua ñavõ ára.

Memby'ỹrã

Memby'ỹrã, ojeikuaáva avei membyryme ha ñemoñakatu jehapejokóicha, ha'e tembiaporape térã mba'ejepuru ani hag̃ua oñepyrũ tyeguasu. Memby'ỹrã ñembohaperã, jepurukuaa ha ijepuru ojehero ogaygua ñembohaperã. Memby'ỹrã tembiaporape ojeipuru ymaite guive, ha katu ijepuru porã ha oñangarekóva osẽ ramo XX sa ro'ýpente. Oĩ arandupy omboapýrava térã omokangýva memby'ỹrã jepuru oimo'ãre oĩ vaiha tekoporã, tupã jeroviaha térã tetã jokuairapépe g̃uarã.Umi memby'ỹrã tembiaporape oiko porãvéva ha'e ñemboguéro, ojejapóva mombary rape ñeñapytĩ rupive kuimba'épe, ha tupi'aky mitãrã rape ñeñapytĩ rupive kuñáme, membyryru apytegua mba'ejepuru ha memby'ỹrã oñemoingekuaáva. Ko'ãva rire ou tajyguery tembiaporape; umíva apytépe oĩ pohã apu'a jurugua, ñembovyvy, mba'e jere takopegua, ha pohãkutu. Umi tembiaporape ndaha'éiva ku oiko porãitereíva ha'e umi jokoha atã , ha'éva hína mombaryryru, mba'embotyha, avei memby'ỹrã haviru ha ñemoñakatu jeikuaauka. Umi tembiaporape oiko'ỹvéva ha'e mombaryjukaha ha ojehekýivo kuimba'e omombapoi mboyve. Ñemboguéro oikoitérõ jepe, ndaikatúi jepi oñembojevy; opa ambue tembiaporape ikatu oñembojevy ndojejapoveivove. Poreno ñeñangarekóre, ojeipurúvo kuimba'e térã kuña mombaryryru, ikatu avei ohapejoko mba'asy oñemosarambíva poreno rupive. Purupya'erã memby'ỹrã ikatu ohapejoko tyeguasu ohasa rire peteĩ mokõi ára oiko rire poreno ñeñangareko'ỹre. Oĩ tapicha he'íva poreno'ỹ ha'eha memby'ỹrã, ha katu tekombo'e poreno'ỹnte ohechakuaáva ikatu ombohetave mitãkuñarusu hyeguasúva oñembo'éramo upévante memby'ỹrã tekombo'e'ỹre, ikatuhaguére ndojejapói upe oñembo'éva.Umi mitãkuñarusukuérape, tyeguasu ikatuve opa mba'e vaípe. Oĩrõ porenogua tekombo'e ha memby'ỹrã ikatúva ojeipuru, oguejy tyeguasu ojeipota'ỹva umi mitãkuñarusu apytépe. Mitãkuñarusukuéra ikatúramo jepe oipuru opa memby'ỹrãichagua, umi memby'ỹrã ikatúva oñembojevy ha oiko pukúva, ha'éva hína: membyryme oñemoingéva, membyryru apytegua mba'ejepuru, térã mba'e jere takopegua, ou porãiterei oguejy hag̃ua tyeguasu mitãkuñarusu apytépe. Imemby rire, kuña nomokambúinteva ikatu hyeguasu jey irundy térã poteĩ arapokõindy riremínte. Oĩ memby'ỹrã tembiaporape ikatúva umi kuña omoñepyrũ imemby riremínte; ambue katu oñemoñepyrũkuaa poteĩ jasy rire raẽ. Umi kuña omokambúvape, Progestina-añónte tembiaporape iporãve umi membyryme pohã apu'a jurugua joparágui. Umi kuña ikuñaruguysẽpávape g̃uarã oje'eka iporãha ombopuku upe memby'ỹrã peteĩ ary ikuñaruguysẽ paha rire.Oĩ 222 sua kuñanguéra ndahyeguasuséiva umi tetã kakuaátavape ndoipurúiva memby'ỹrã tembiaporape ko'ag̃agua. Umi tetã kakuaátavape, memby'ỹrã jepuru ombosa'ive ñemano tyeguasu jave térã kuña hyeguasukuaa javépe 40% rupi (270.000 ñemano ojehapejoko 2008-pe), ha ikatu ojehapejoko 70% oñeme'ẽmbaite guive memby'ỹrã umi oikotevẽvape. Oñembopukuve rupive ára hyeguasu jey hag̃ua, memby'ỹrã ikatu ogueru mba'e porã kuñáme imembyvove ha avei imemby oikove hag̃ua. Arapy kakuaátavape, kuña viru mbyaty, mba'erepy, pohyikue, ha imemby rekombo'e ha resãi iporãveta ikatúrõ oipuruve memby'ỹrã. Memby'ỹrã ohupive virupurukuaa ñembokakuaa kuña imemby'i sa'imiehaguére, hetave kuña omba'apohaguére, ha oipuru'ỹvehaguére katupururã ipokãva.

Nom Pen

Nom Pen térã ojehaiháicha avei Phnom Penh (Kambojañe'ẽme, ភ្នំពេញ, oje'éva [pʰnum pɨɲ]) ha'e táva orekovéva tapichakuéra Kambójame ha upe tetã itavusu, amo oiko guive upe tetã Hyãsia retã ipoguýpe. Ko táva niko ojejuhuhápe hetã arandupy ypy, oñesãmbyhyhápe hetãre ha oñoñemuvehápe. Ijerére oiko amo 2,2 sua tavayguakuéra.Ko táva tenondeve niko Ñembykuarahyresẽ Ásiape ojejuhúgui upe ysyry Mekong oñembojoajuhápe ysyry Sap ha ysyry Bassac rehe, upéicha ko táva hína ygarata oñembohupavéva osẽ hag̃ua para Ñemby Chínape.

Papúa Gynéa Pyahu

Papúa Gynéa Pyahu, héra tee hína Tetã Hekosãsóva Papúa Gynéa Pyahu (Ingleñe'ẽme: Independent State of Papua New Guinea; tok pisin ñe'ẽme: Independen Stet bilong Papua Niugini; hiri motu ñe'ẽme: Papua Niu Gini)— ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Oseaníape ojejuhúva upe ypa'ũ Gynéa Pyahu ipehẽngue kuarahyresẽyguáme, ko ypa'ũ ipehẽngue ambuéva ojejuhúha Indonésia retãvore ojeheróva Kuarahyreike Gynéa Pyahu; ko tetã ijyvy apekuépe oĩ avei hetaite ypa'ũ ambuéva ko ypa'ũ guasu Gynéa Pyahu ijerére. Papúa Gynéa Pyahu ijyvy apekue oñemohenda 22 tetãvore rupive ha itavusu, ha'e hína avei itáva tuichavéva, Port Moresby voi.

Ko tetã ijerére ojuhu, yguasu rupive, Autarália ñemby gotyo ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Ypa'ũnguéra Salomõ, yvy rupive ojejuhu kuarahyreike gotyo tetã Indonésia, Papúa Gynéa Pyahu hína tetã peteĩva oñehembe'ýva tetã ambuére yvy rupive Oseanía pegua.

Papúa Gynéa Pyahu ha'e niko peteĩ umi tetãnguéragui ijyvy apekuére ojehecha tuichaite arandupy ha jeroviapy opaichagua, ko tetãme ojejuhu avei amo 848 ñe'ẽ ojoavýva, ko'ãga oñe'ẽ gueteri 836 ñe'ẽ umívagui. Ojejuhu avei heta avano'õ oiko ijypykue rekóicha ymaguare guive, hákatu ko tetã ava hetakue imichĩ hína, amónte 7 sua tetãygua oiko ijyvy apekuépe. Opa Papúa Gynéa Pyahu retãyguágui ojehechánte 18 % oiko tava guasúpe, umi tetãygua ambuéva oiko chokokue ramo térã oiko okápe.Papúa Gynéa Pyahu ijyvy apekuére ha iñarandupy teére sa'i ojehecha oheka hag̃ua mba'e pyahu, ojeikuaaa oĩ ijyvy apekuére opaichagua mymba ha ka'avo yvypóra ne'ĩra oikuaa, ha ojeikuaa avei Papúa Gynéa Pyahu ha'eha peteĩ umi 17 tetãgui ijyvy apekuére ojehecha tekove'etaita guasuitereíva.Mbarete okakuaa yvýgui kuarepoti ñemosẽ ko tetãme, upéicha imba'ehetave ha ipirapire mba'apo ñemohenda oñemoporã. Oikóramo jepe hetaite tetãygua imboriahuitereíva gueteri, ha oje'e amo mbohapýgui peteĩ umi oikóvagui ko tetãme orekónte 1,25 $ oiko hag̃ua ára ha ára.

Pindoráma

Pindoráma (poytugañe'ẽme República Federativa do Brasil térã Brasil) ha'e hína tetã hekosãsóva tuichavéva Ñembyamérikape ha tetã tuichavéva poha opa Yvýpe ha tetã poteĩha orekovéva tapichakuéra ipype. Pindoráma retãme añónte oñe'ẽ poytugañe'ẽ yvyrusu Amérikape. Ojeikuaa Pindoráma ijypykue heta ou tetã ambuéva, ijypykue Európa pegua, Amérika pegua, Áfrika ha Ásia pegua, ha hetaiterei ojopara.

Opyta kuarahyresẽ gotyo Ñembyamérikape; ijerére ojejuhu yvate gotyo Venesuéla retã, Guyana, Surinam, Gujána Hyãsiapegua ha Paraguasu Atlántico; kuarahyresẽ ngotyo Paraguasu Atlántiko ojejuhu; ñemby gotyo Uruguái retã ojejuhu; kuarahyreike gotyo Argentina, Paraguái, Volivia ha Peru retã; ha yvate kuarahyreike gotyo Kolómbia. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã rehe Ñembyamérika pegua, nahembe'ýi jepéramo Chile ha Ekuator rehe.

Pindoráma iléi guasu ãgagua, ary 1988 pegua, he'i Pindoráma ha'eha Tetã Ñembyatypyre mburuvicharapépe. Ipype oĩ 26 tetãvorenguéra ha peteĩ Táva Hekosãsóva hérava Brasilia, ha'eha Pindoráma itavusu. Ijapekue hína amo 8.514.876,599 km², 47,9% Ñembyamérika yvýgui, hyepýpe oĩ 5.570 táva ha amo 207.660.929 tapicha ary 2017-pe. São Paulo hína táva tuichavéva Pindoráma pegua, oreko amo 11.821.876 avakuéra ipype.

Oguereko avei Pindoráma ypa'ũnguéra Atlántikope: Penedos de São Pedro e São Paulo, Fernando de Noronha ha Trindade e Martim Vaz ha'e Pindoráma iñypa'ũnguéra aty.

Pindoráma ohupyty isãso upe ára 7 jasyporundy ary 1822 pegua, tetã Poytuga pegua, ha upéi hekosãsóvo oiko ko Mburuvi Pindoráma, imburuvichavete peteĩha ha'e akue karai Dom Pedro I. Pindoráma tavakuairetã oñepyrũnte ary 1889-pe, karai Deodoro da Fonseca (Pindoráma rendota peteĩha) ombopa ku Pindoráma Mburuvi.

San Lorenzo tavao ñe'ẽme'ẽ pytyvorã avañe'ẽre

San Lorenzo tavao ñe'ẽme'ẽ pytyvorã avañe'ẽre, táva San Lorenzo tetãvore Central pegua, Paraguái retãme, oiko Fundación Yvy Marãe'ỹ ha Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje ikatuhag̃uáicha oñemoñe'ẽkõi táva San Lorenzo tavao, oñemohendaháicha apopyrã Ñamombarete Guarani Ñe'ẽ Jepuru San Lorenzo-pe

Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva Yvypóra reko pegua

Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva térã Ñande rekotee japokokuaa'ỹva oĩ Unesco ñembokuaauka atýpe oñeñangareko hag̃ua tembiejakuépe yvypóra reko tee ojepokokuaa'ỹva, hérava avei arandupy térã ojehechakuaa'ỹva.Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva ipype avei oĩ yvypóra rembiasakue, yvypóra ypykue remimombe'u, umíva niko oñemoherakuã oñeñe'ẽnguévo, tembiapoporãnguéra rupive, ojepurúva yvypóra rekoatýpe rehe ae, rritokuéra, vy'aguasu, arandu ka'aty, yvypóra rekoha ha arapy rehegua jekuaa rupive, térã avei ojeikuaaukakuévo mba'éichapa ojejapo artesaniakuéra hamba'e. Jepeve umi mba'e rehe ndaikatúi japoko, ha'e avei hína yvypóra rekotee, ñane rembikuaa añete ndaikatúiva ñambo'y ni ñanderesarái chuguikuéra.Amo ary 1990 rupi oñepyrũ ko ñeimo'ã oĩgui ko Tembiejakue Yvypóra reko pegua mante. Ary 2001-pe, Unesco ojapo porandu aty tetãnguérape ha atyvete ambuévape oheka hag̃ua mba'e he'ise tekopy tee ojehechakuaa'ỹva ñe'ẽ peteĩme, ha peteĩ Amandaje Jekupytyha ojejapo ary 2003-pe oñeñangareko hag̃ua tekopy teépe.

Tekove arandupy

Tekove arandupy (Currículum vítae) ha'e peteĩ kuatia omombe'úva pya'e, jeikove arandupy ha kuatia'atãnguéra ojehekáramo mba'aporã. Ha'e avei kuatiañe'ẽ oikuaaukáva peteĩ avápe. Oĩ mbohapýichagua tekove arandupy: Arange rupive ñemohenda, Mbohapepyre, ha Jopara. Ko ipahague ojeporuve.Ko ñe'ẽ ou latinañe'ẽgui ha ojepuru heta ambue ñe'ẽme, peteĩpe guarã ha hetávape guarã. Ingyaterrañe'ẽme térã hyãsiañe'ẽme, pe currículum vítae ikatu oñemombykymi C.V. térã résumé.

Tembipu

Tembipu ha'e oimeraẽ tembiporu yvypóra ojapo térã oipuru ombopu hag̃ua. Añetehápe, oimeraẽ mba'e ipúva ikatu ojeipuru tembipúicha. Iñepyrũme, yvypóra ikatu oipuru tembipu hembiapónte, ijerovia térã oñorairõvo, techapyrãme, ha upéi oñepyrũ oporombohory hag̃ua, ombopu umi opurahéiva reheve avei. Tembipurukuéra hembiasakue ha yvypóra arandupy hembiasakue oñepyrũ akue joa.

Ne'ĩra ojeikuaa porãite araka'épa yvypóra oñepyrũ ombopu hembiporúre ha ne'ĩra ojeikuaa avei mba'épa mba'e ojeipuru peteĩháme. Tembipu tujavéva ojejuhu ha'e niko peteĩ mimby, ojeipurúva peteĩháme amo 67.000 ary ojapo. Tembipu ymaguare mymba pirekue ha kangue ijapopyre, yvyra ha heta mba'e ambuéva.

Tembipukuéra oñemohenda ipu ypy rupi:

Peju rupi: turuñe'ẽha, mimby, turu, turuturuka, guatapu.

Isã rupi: mbaraka, kuãytasã, ravel.

Ipire pererĩ rupi: angu'a, angu'atarara, guatapu tarara.

Hete hatã rupi: pirirĩha, yvyrapu, itapu.

Ambue ñe'ẽ

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.