1996

1996 - ary.

1995

1995 - ary.

1997

1997 - ary.

21 jasypoteĩ

Ára 21 jasypoteĩ ha'e ára 172ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 173ha umi ary hekope'ỹme. Amo 193 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

22 jasyrundy

22 jasyrundy ha'e 112º ára arygua.

23 jasypoteĩ

Ára 23 jasypoteĩ ha'e ára 174ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 175ha umi ary hekope'ỹme. Amo 191 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

24 jasypo

Ára 24 jasypo ha'e ára 144ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 145ha umi ary hekope'ỹme. Amo 221 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

24 jasyrundy

24 jasyrundy ha'e 114º ára arygua.

28 jasypoteĩ

Ára 28 jasypoteĩ ha'e ára 179ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 180ha umi ary hekope'ỹme. Amo 186 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

2 jasypoteĩ

Ára 2 jasypoteĩ ha'e ára 153ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 154ha umi ary hekope'ỹme. Amo 212 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

8 jasypo

Ára 8 jasypo ha'e ára 128ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 129ha umi ary hekope'ỹme. Umi 237 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

9 jasypoteĩ

Ára 9 jasypoteĩ ha'e ára 160ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 161ha umi ary hekope'ỹme. Amo 205 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

Arhélia

Tetã Ahélia (áraveñe'ẽme: الجزائر, al-Yazā’ir) héra teéva ha'ehína Tavakuairetã Ahélia Tekoha ha Jekopytyjojáva (áraveñe'ẽme: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, al-Yumhuriyya al-Yazā'iriyya ad-Dīmuqrāţiyya ash-Shaʿbiyya , Berbe: ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ ) ha'e peteĩ tetã oĩ Yvate Afrikape.

Ha'e tetã tuichavéva Afrika pegua, ipukukue 2 381 741 km2. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Para Yvy mbytépe, kuarahyreike gotyo Marrueko ha Tetã Kuarahyreike Sa'ara, ñembykuarahyreike gotyo Mali ha Mauritánia, kuarahyresẽ gotyo Livia, ñembykuarahysẽ gotyo Níher; ha yvatekuarahysẽ gotyo Tunes.

Ahélia oguereko 34.800.000 avakuéra ipype (2008) ha itavusu ha'e táva Ahel. Tupãrape ojeroviavéva tetã Ahéliape ha'e Islã rape, 99% tapichakuéra-gua.

Avañe'ẽ

Avañe'ẽ ha Guarani ñe'ẽ ombohéra hikuái umi Guaranikuéra pe iñe'ẽ teépe. Guarani ha'e peteĩva umi te'yikuéra Amérika-gua ñe'ẽnguéra apytépe hetave iñe'ẽhárava, oñemohendáva irundy tetãnguéra iñambuévape (Paraguái, Argentina, Volívia ha Brasil). Avei, ha'eñoite ojehechakuaáva ñe'ẽ teéramo peteĩ tetã Ñembyamérika-guápe.

Tupi ha guarani ñe'ẽ aty guasu rehegua, oguereko hetáichagua ñe'ẽnunga, upéicharõ jepe oĩ jekupyty ijapytepekuéra ha heta mba'épe ojojogua ko'ã ñe'ẽnungakuéra.

Avañe'ẽ ha karaiñe'ẽ ha'e Paraguái retaãme ñe'ẽ tee ary 1992 guive. Japypateĩ 2006 guive ha'e avei ñe'ẽ tee Mercosur-pe, karaiñe'ẽ ha poytugañe'ẽ ykére.

Guyra

Guyra (karaiñe'ẽ: Ave, pájaro) mymba ipepo ha ovevéva, hetyma mokõi ha hete haguepáva.

ISBN

Ko International Standard Book Number (avañe'ẽme, Arandukakuéra papaha ha'etéva hetatetãgua térã Aranduka papaha ha'etéva), mbykyhápe ISBN mante, ha'e techaukaha ha'eñóva aranduka reraite rehegua, ñemuhápe guarã. Oñepyrũ ary 1966-pe Tavetã Joaju retãme, umi aranduka ñemuha rógape ha arandukarendápe, ha upéi ojeipuru heta ambue tetãme ko ISO 2108 reratee rupive ary 1972 guive.

Ko tembiapo oipytyvõ oñemohenda hag̃ua opaichagua kuatiañe'ẽ reratee rehe, oñemboguapy kuatiápe ha papahápe aranduka réra, haihára, ñembokuatiahára, aranduka retã ha ñe'ẽ, opa umi mba'e aranduka rehegua oĩ ko techaukahápe.

Livéria

Tavakuairetã Livéria, ojeikuaa mante Livéria réraicha, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva opytáva Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe ha ijerére ojejuhu Sierra Leona kuarahyreike gotyo, tetã Marfil Rembe'y kuarahyresẽ ngotyo ha tetã Gynéa ojejuhu yvate gotyo. Livéria yvy apekue ohupyty amo 111 369 km² ha ipype oiko amo 4 294 000 tekovekuéra.

Ko tetã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e táva Monrovia. Livéria iñe'ẽ tee ha'e hína ingleñe'ẽ, oñeñe'ẽramo jepe amo 30 ñe'ẽ ambuéva.

Ary 1822-pe Amérika Kolóniarã Atyvete (American Colonization Society) oiporavo Livéria yvy ogueraha hag̃ua umi tembiguái hekosãsómava Amérika pegua. Umi tapicha ojegueraha va'ekue Áfrika pegua oiko tembiguái ramo Tetãvore Joapykuéra-pe mbueguehápe oñepyrũ oho ko kolónia-pe ojeherókuri Livéria.

Livéria rembiasakuépe ojejuhu mokõi jey umi Livéria retãygua oñorairõ asy, upe Ñorairõ Peteĩha Livéria pegua ary 1989 ha 1996 mbytépe ha upe Ñorairõ Mokõiha Livéria pegua ary 1999 ha 2003 mbytépe, hetaite Livéria retãygua ova ha ohejapa imba'ekuéra osẽ hag̃ua ñorairõgui, upéicha avei ko tetã imba'eheta oñemomichĩ. Jekupytyha py'aguapyrã ojejapókuri ary 2003-pe ha upéicha ojeiporavókuri tendota pyahu ary 2005-pe, kuñakarai Ellen Johnson Sirleaf. Livéria pya'e oñembopyahu ha oñemoporãve, hákatu amo 85% opaite umi Livéria retãygua pegua oiko tekotevẽme. Livéria retãme oiko avei pe mba'asy isarambíva évola 2014 pegua upe tetã Sierra Leona ha Gynéa ndive, amove 4500 tapichakuéra omano ã mbohapy retãme.

Tavakuairetã Ndominikagua

Tavakuairetã Ndominikagua térã Tetã Ndominikagua (karaiñe'ẽme: República Dominicana) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Karíve-pe, ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe, ha peteĩ umi 35 tetã hekosãsóvagui Amérika pegua, ijyvy apekue niko upe ypa'ũ La Española ipehẽngue kuarahyresẽ. Ko tetã ha'e peteĩ umi 13 tetã hekosãsóvagui oĩva Karíve-pe. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra hína Santo Domingo. Ijerére ojejuhu yvate gotyo ku paraguasu Atlántiko, kuarahyresẽ ngotyo yrape Mona, upe yrape guasu oĩva ko tetã ha Puerto Rríko mbytépe, ñemby gotyo para Karíve ojejuhu, ha kuarahyreike gotyo tetã Haiti, tetã ambuéva ijyvy apekue oĩ La Española ypa'ũme. Ko tetã yvy apekue ohupyty amo 48 730 km², upéicha ko tetã hína tetã tuichavéva mokõiha Karíve-pe, Kuva rire, ha oiko ijyvýpe amo 10 500 000 tapichakuéra ary 2010-pe.Umi taíno oiko ko tetã yvýpe saro'y VII guive, ary 1492-pe oguahẽ Kiritóval Kolõ ko ypa'ũme ha upéicha oñepyrũ Epáña ikolónia peteĩha Amérika-pe, oñembohéra Santo Domingo, ko tetã itavusu ko'ãgagua ha Epáña tavusu peteĩha Amérika-pe. Ohasa rire mbohapysa ary Epáña ipoguype ko tetã ohupyty isãso ary 1821-pe, hákatu tetã Haiti oñembojára Tavakuairetã Ndominikagua yvýre ary 1822-pe.

Ipu'aka rire upe ñorairõ hekosãsorã ary 1844-pe, umi Ndominikagua retãygua ohasa hetaite mba'e asýre oñorairõgui joapytépe, ho'a avei Epáña ipoguýpe avei (1861-1865), hákatu Epáña noñembojárari hekosãso rekóre. Tetãvore Joapykuéra oñembojára avei ko tetãre ary 1916 guive 1924 peve ha, upéva rire, poteĩ ary ipy'aguapy ha oñemomba'eheta Horacio Vásquez ñesãmbyhýme (1924-1930), ha upéi ou porokuái hatã Rafael Trujillo ñesãmbyhýme (1930-1961). Upe porokuái hatã rire ou ñesãmbyhy sarambíva ha pyta'ỹ (1962-1964), ipahápe oiko ñorairõ joapytépe ary 1965-pe, opákuri oguahẽvo Tetãvore Joapykuéra oguerúgui iñorairõhára aty, upe rire ou heta porokuái hatã ha jekopytyjoja'ỹva, techapyrãme Joaquín Balaguer (1966-1978 y 1986-1996), porokuái hatã Antonio Guzmán Fernández ñesãmbyhýme (1978-1982) ha Salvador Jorge Blanco ñesãmbyhýme (1982-1986). Ary 1996 guive, Tavakuairetã Ndominikagua oñepyrũ oguata jekopytyjoja oporombuekoviáva rapépe.

Tavakuairetã Ndominikagua tetã imba'ehetavéva porundyha Amérika Latina-pe ha tetã imba'ehetavéva Mbyteamérika-pe ha Karíve-pe. Herakuã oñemuitégui ha ojapógui asuka, ko'ãga hína ko tetã imba'ehetavéva ojejuhúgui ñemuha opaichagua. Hákatu heta ojehecha ñemomba'apo'ỹ, tetã rekuái pokarẽ ha ndaiporiha umi tetã remimoĩmbyre oñekotevẽva (y porã, tendyry, tekombo'e, tasyo ha ambuéva).

Tavakuairetã Ndominikagua ha'e tetã omoguahẽvéva tapichakuéra ambue tetãgui ohecha hag̃ua henda porãnguéra Karíve-pe. Ko tetã hembiechaukarã hetaite, yvyty yvatevéva opaite Karíve-pe, Pico Duarte, ojejuhu ko tetãme, upéicha avei ikatu ojehecha ypa Enriquillo, ypa tuichavéva ha tenda yguasúgui iguyvéva Karíve-pe. Ndominikagua, upéicha ojehero avei, ha'e niko tetã hi'arahakumeméva ha ojehechahápe tekove'etaita porãite.

Uruguái

Uruguái (karaiñe'ẽ: Uruguay), héra tee Tavakuairetã Kuarahyresẽygua Uruguái (karaiñe'ẽ: República Oriental del Uruguay), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva Ñembyamérika pegua, oĩva ñemby kuarahyresẽ ngotyo ku yvyrusúpe.

Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Pindorama —tetãvore Rio Grande do Sul—, kuarahyreike gotyo ku tetã Argentina —tetãvore Entre Ríos ha Corrientes— ha kuarahyresẽ ngotyo oreko hembe'y paraguasu Atlántiko rehe ha ñemby Río de la Plata rehe. Ijapekue hína 176 215 km², apekue rupive Uruguái hína pe tetã michĩve mokõiha, tetã Surinam rire. Ary 2011 jave, umi Uruguái retãygua hína 3,29 sua tapicha, upévare iñemoiha 10ha umi tetãnguéra Ñembyamérika pegua, umi tetãygua hetakuére.

Uruguái niko peteĩ tavakuiretã mburuvicharapépe oñemboja'óva 19 tetãvore ha 89 táva. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e hína Montevideo, orekóva 1,3 sua tekovekuéra ipype, ha umi táva ojeréva Montevideo ndive ojeipapa 1,7 sua tapichakuéra, ha'éva 53% opaite Uruguái retãygua. Uruguái oipytyvõ akue omoñepyrũ hag̃ua upe Tetãnguéra Joaju aty, Mercosur, OEA, upe UNASUR ha G77 avei.

Apekue ko'ãgagua Uruguái retã pegua ojeikuaa va'ekue Banda Oriental réra rupive —orekóva ipype avei pehẽnguemi upe tetãvore Pindoráma pegua Rio Grande do Sul ko'ãgagua—. Oñembohérava upéicha ijapekue oĩva kuarahyresẽ ngotyo ysyry Uruguay pegua ha ha'e va'ekue upe yvy ikuarahyresẽvéva Río de la Plata Virreirenda pegua. Ára 27 jasypoapy ary 1828 pegua ojejapo jekupytyha omoñepyrũ tetã hekosãsóva.

Uruguái ha'eha upe tetã orekovéva tapicha ohaikuaáva ha omoñe'ẽkuaáva ipype opaite Amérika Latína-pe, ONU he'iháicha.

Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1996

Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1996 táva Atlanta-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 26ha ojejapóva ára 19 jasypokõi guive 4 jasypoapy peve ary 1996-pe, táva Atlanta (tetãvore Georgia itavusu), Tetã peteĩ reko Amérikagua rendápe.

Ñembyaty ojapo 302 ñeha'ã ha 28 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 10.318 jetepysohára (6.806 kuimba'e kuéra ha 3.512 kuña nguéra) oúva 197 tetãnguéra pegua. Ambue táva kuéra Mbejingo hi'aguĩ ojapo avei jetepyso ha ñeha'ã oimeraẽva. Estados Unidos ojapo avei Ñembosaraipavẽ ambuéva arahakúpe, ary 1904 táva St. Louis-pe, ary 1932 ha 1984 táva Los Ángeles mokõiháme. Umi ñembosarái ojejapo vaekue 100 ary kuéra peteĩha ñembosaraipavẽ guive táva Atena-pe ary 1896-jave.

Ambue ñe'ẽ

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.