Ñe'ẽ

Ñe'ẽ (karaiñe'ẽ: Idioma, lengua, charla) ha'e pe mba'epu oipurúva tekovekuéra oñemongeta hag̃ua oñondive peteĩ atýpe.

  • TEKOVETY REMIMBA'E. Ñe'ẽ jára ha'e avano'õ, tekovety, pe "sociedad" ja'éva karaiñe'ẽme. Oñeñe'ẽ hag̃ua, tekotevẽ pe ñemongeta. Ñemongeta ha'e upéicha, pe tembiapo oĩva ñe'ẽ apyteretépe ñemogeta rehe oñepyrũ ñe'ẽ.

Ha ñemongetápe, ñaikotevẽ mokóĩ tekove: pe máva opoíva ñe'ẽ ha'e oñe'ẽva: ha ku ojapysakáva, ohendúva, tenduhára. Jareko upéicha ñe'ẽpoihára ha ñe'ẽrenduhára. Mombykýpe, jareko poihára ha renduhára.

Ha ndaha'éi niko peteĩ mba'epu ñónte, ha'e katu peteĩ Mba'epù osẽva peteĩ tekovégui ambue tekovépeg̃uarã. ha'e ava-rembiapo, tekove rembiapo. Ha pe mba'epu oroja ipypé peteĩ te'ise (significado): upéva rehe ha'e peteĩ ñe'ẽ. oreko'ỹramo he'iséva, ha'eramo peteĩ mba'epu reínte, nda ha'ei ñe'ẽ. Ha'e katu upeicha, Ferdinand de Saussure he'iháicha, peteĩ mbokuaukaháva (signo) orekóva Te'isepy (significado) ha te'isepu (significante), peteĩ ta'anga ipúva (imagen sonora), ha peteĩ temimo'ãpy akãreñóiguáva (concepto mental).

Téra opáichagua oñehenói hag̃ua yvypóra, mymbakuéra mba'ekuéra, temi'andu ha mba'eikóva térã ojejapóva. Ñe'ẽita aty jaipurúva ñañemongeta ha jahai hag̃ua peteĩ tetãme térã tavayguakuéra apytépe.

Katarina Frostenson fra Sverige, nomineret til Nordisk Rads litteraturpris 2012 til litteraturarrangement hos Kulturkontakt Nord i Finland
Ñe'ẽ
Avañe'ẽ

Avañe'ẽ ha Guarani ñe'ẽ ombohéra hikuái umi Guaranikuéra pe iñe'ẽ teépe. Guarani ha'e peteĩva umi te'yikuéra Amérika-gua ñe'ẽnguéra apytépe hetave iñe'ẽhárava, oñemohendáva irundy tetãnguéra iñambuévape (Paraguái, Argentina, Volívia ha Brasil). Avei, ha'eñoite ojehechakuaáva ñe'ẽ teéramo peteĩ tetã Ñembyamérika-guápe.

Tupi ha guarani ñe'ẽ aty guasu rehegua, oguereko hetáichagua ñe'ẽnunga, upéicharõ jepe oĩ jekupyty ijapytepekuéra ha heta mba'épe ojojogua ko'ã ñe'ẽnungakuéra.

Avañe'ẽ ha karaiñe'ẽ ha'e Paraguái retaãme ñe'ẽ tee ary 1992 guive. Japypateĩ 2006 guive ha'e avei ñe'ẽ tee Mercosur-pe, karaiñe'ẽ ha poytugañe'ẽ ykére.

Epáña

Epaña (Karaiñe'ẽ: Reino de España) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva, oikóva Európa Joatýpe, oporombojára Porokuái peteĩme amandajére rupive. España retã oñemohenda 17 tetãvore hekosãsóva ha mokõi táva hekosãsóva rupive, oiko avei retãkuére 50 tetãvoremi. Itavusu ha'e táva Madrid.

Ha'e peteĩ tetã oĩha Kuarahyreike Európape ha Yvate Afrika avei. Európape oĩ opa yvyapy Ivéria rupi, tetã Poytuga kuarahyreike gotyo, Hyãsia retã ha Andorra yvate kuarahysẽ ngotyo, ñemby gotyo ojejuhu upe tetãvore Tavetã Joaju pegua héraha Hivyraytã (Gibraltar), Európape oĩha avei upe ypa'ũ aty Baleares (upe para Yvy mbytépepe); Afrikape oĩ upe táva héraha Ceuta ha upe ambuéva héraha Melilla, umi ypa'ũnguéra Canarias avei (paraguasu Atlántikope) ha heta ypa'ũ ambuéva oĩva Afrikape ha España rembe'ýre.

Epaña ijapekue hína 504 645 km², upévare España ha'e tetã tuichave irundyha Európa pegua, Rrusia, Ukyaña ha Hyãsia rire. Ijyvy yvatekue meme hína 650 metro, upéva España ha'e peteĩ umíva tetã heko yvytyvéva pegua Európape. Epañape oikove 47 129 783 tekove, ary 2013 jave.

Epaña Léiguasu he'i karaiñe'ẽ ha'e Tetã ñe'ẽ tee ha opa umíva España pegua oikuaa va'erã ha oñe'ẽkuaa va'erã chupe. Ary 200 jave, amo 89 % oñe'ẽva karaiñe'ẽ hóga guive. Oĩ avei ñe'ẽ ambuéva heko tee "tetãvore tetãvore" rupi.

Hyãsia

Hyãsia (hyãsiañe'ẽme, France), héra tee Tavakuairetã Hyãsia (République française), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva, oĩva Európa Joatýpe, oporombojára itapichakuéra upe tavakuairetã mburuvichavy rapépe. Ijapekue, oguerekóva heta ypa'ũnguéra ha tetãmi opytáva yguasu rembe'y ambuéva, oguereko 643 801 km². Ary 2015 jave, Hyãsia oguereko kuri ipype 66,3 sua yvypóra oikovéva ipype, 64,2 sua Hyãsia retã Európape ha 2,1 sua umi ypa'ũme ha tetãmíme opytáva yguasu rembe'y ambuéva.Hyãsia retã, ijapekue oĩva Európape, opyta ku yvyrusu ikuarahyreiképe, ha ijerére ojejuhu ñemby ngotyo upe para Yvy mbytépe, Mónako (4,4 km) ha Itália (488 km) avei; ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu ku tetã España (623 km), Andorra (56,6 km) ha upe para Kantámbira pegua; kuarahyreike gotyo ojejuhu paraguasu Atlántiko; yvate gotyo, upe ypo'i la Mancha rire, Tevatã Joaju, upe para Yvate pegua ha Véyhia (620 km), ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe tetã Luxemburgo (73 km), Alemaña retã (451 km) ha Suisa retã avei (573 km). Ypa'ũnguéra Hyãsiaygua oĩva Európa yvyrusúpe ha'e pe ypa'ũ hérava Kóysega, para Yvy mbytépe kuarahyreike gotyo, ha heta ypa'ũ atykuéra oĩva Hyãsia rembe'y paraguasu Atlántiko-pe. Yvyrusu Amérikape ojejuhu Gujána Hyãsiapegua, niko tetãvore isãso'ỹva, iñemby gotyo ojejuhu Pindoráma retã (673 km) ha Surinam (510 km), ha ypa'ũnguéra ha ypa'ũ aty hetáva Martiníka, Guadalupe, San Bartolomé, San Martín ha upe ypa'ũ aty San Pedro ha Miquelón. Upe paraguasu Índiko oguereko ypa'ũnguéra Mayotte ha Reunión, oguereko avei umi ypa'ũ aty Polinésia, Wallis ha Futuna Caledonia Pyahu upe paraguasu Py'aguapýpe.

Hyãsia niko upe tetã virumomba'apohavéva poteĩha ha ijepokuaa ojeikuaaite heta tetãme. Oĩ ko aty G8-pe, Éuro joatýpe Schengen joajúpe avei.

Saro'y XIX jave, Hyãsia ha'e akue peteĩ tetã mbareteite, ojapo heta kolónia ha oñemu heta, ha heta ary jave iñe'ẽ, hyãsiañe'ẽ ha'e akue ñe'ẽ tenondeguavéva ojeipururã tetã ñeporombuekoviáva, ko ñe'ẽ niko opu'ãvéva umi rrománika pa'ũme ha'e hyãsiañe'ẽ, térã imombyryvéva latinañe'ẽ pegua. Ko ára jave, hyãsiañe'ẽ ojeipuruite heta tetãme ha imba'eguasuite.

Hyãsiañe'ẽ

Hyãsiañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ Indoeuropagua, oñe'ẽva 220 sua ava rehe. Ou latinañe'ẽgua. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ.

Ñe'ẽ rapykuere ikatu oñembyeja'o irundy árape: hyãsiañe'ẽ ymaguare (ijypyetégui sa ro'y XIII peve), hyãsiañe'ẽ mbytepegua (sa ro'y XIV - XVIII) ha hyãsiañe'ẽ ipyahúva (sa ro'y XIX guive).

Ñepu'ã ohupytykáva heko ko'ãgagua ohupytyva'ekue upe rirégua árape. Maymáva ñe'ẽjoavy hyãsiañe'ẽ, ápe ndoikéi fransiáno, ñe'ẽ mbyky pyrenda, oñemyengovia mberekatuhína, oñemoĩ porã rire ñe'ẽpavẽ rupive. Jepeve ã mba'e, ko'ã ñe'ẽ, ojepurúva hembe'ýre ha ko árape ojehecharamo, ojepurúgueteri ñe'ẽporã ha marandu'ípe, ha oĩ heta aty oñangarekóva hese.

Ñe'ẽ opu'ãvéva rrománika pa'ũme ha'e hyãsiañe'ẽ, térã imombyryvéva latinañe'ẽ pegua. Edad média oñepyrũvo oñembopyahu ypy, oike mbarete rupi hyãsiañe'ẽme hermániko ñe'ẽ opytáva Hyãsia ko'ãgagua yvate gotyo rupive.

Ingleñe'ẽ

Ingleñe'ẽ ha'e ko ñe'ẽ germánico occidental oñeñe'éva Tetã peteĩ reko Amérikagua, Ingyaterra, Kanatã ha heta tetã Asia ha Afrikapeguápe.

Inglesñe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ hermánika kuarahyreikepegua heñóiva ñe'ẽ oguahẽva saro'y V jerére Gran Bretáña-pe; angloñe'ẽ, sahoneñe'ẽ, ha jútoñe'ẽ rupive, táva hermániko oĩva Alemaña ha Ndinamayka rembe'ýpe. Péicha oñepyrũ rupi ikatu jahecha ko árape frisõñe'ẽ ha váho alemãñe'ẽ ha inglesñe'ẽ jojogua. Inglesñe'ẽ kuatiahaipy ñepyrũ oĩ ary 700 rupi.

Jepe maymáva yvyguasúre oñeñe'ẽ inglesñe'ẽ, Gran Bretáña oĩ Tetã peteĩ reko Amérikagua renondépe, ko ñe'ẽ ojepuru oparupiete tekojokuái ha mba'e repy rembipuru ramo. Ha oñembo'e rupi ápe ha pépe katuete oikemimi ñe'ẽtee arapypegua pa'ũme.Avañe'ẽme Jaiporúva avei joparápe heta ñe´enguéra ouha ko'a ñe'egui:"CD" (oje'e "sidi"), "Shopping" (ñemuha guasu) ha upéicha. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ.

Tetã peteĩ reko Amérikagua

Autaralia

Ingyaterra

Kanatã

Yvyafrika

Itália

Itália, héra tee hína Tavakuairetã Itália (Itáliañe'ẽme: Repubblica Italiana), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva hína Európa Joajúpe. Itália ijyvy apekue ojejuhu Európa ipehẽngue ñembyguápe, hákatu oĩ avei heta ypa'ũ Itália pegua Áfrika ipehẽngue yvateguápe.

Ijerére ojejuhu yvate gotyo, upe yvytyrysýi Áype rupive, Hyãsia, Suísa, Áuteria ha Elovéña. Umi tetã michĩ hekosãsóva San Marino ha Táva Vatikáno ojejuhu Itália ijyvy apekue pýpe. Oĩ avei táva michĩ Itália pegua, Campione d'Italia, ojejuhu Suísa retã ijyvy apekue pýpe.

Itáliañe'ẽ ha'e voi ko tetã iñe'ẽ tee, hákatu oĩ heta yvy pehẽngue ambuéva iñe'ẽ tee mokõi, Hyãsiañe'ẽ ha'e hína Yvyty pa'ũ Aosta iñe'ẽ tee avei, Alemañañe'ẽ ha Ladíno ñe'ẽ upe Trentino-Alto Adigio retãvoréme, Eloveñañe'ẽ ha'e hína umi tetãvore Trieste ha Gorizia iñe'ẽ tee avei, katalã ñe'ẽ upe táva Alguer-pe ha Sendéña ñe'ẽ upe ypa'ũ Sendéñame.

Itália ijyvy apekuépe oiko ymaguare guive hetaite avano'õ ha ava aty, eturukokuéra, umi Gyrésia Ymaguare retãygua, venetokuéra ha umi Rróma Ymaguare retãygua; Itáliape oñepyrũ avei heta arandupy ha kuaaty oñemyasãiva oparupo. Itália retã itavusu, Rróma, ha'e akue, hetaite ára jave, Yvy pehẽngue kuarahyreikégua itáva tenondegua arandupykuaatýpe ha jokuaikuaápe. Hi'ári, ha'e voi táva marangatu upe katóliko jeroviápe, ipype ojejuhúgui tetã michĩ Vatikáno. Itália mba'eguasu hína tetã ambuévape guarã, upéicha ojehecha ko tetã ha'égui tetã oguerekovéva tembiejakue Yvypóra reko pegua ipype, 51 mba'e.

Tavakuéra ha tenda ambuéva Itáliape

Karaiñe'ẽ

Karaiñe'ẽ ha españañe'ẽ, térã katiliáñe'ẽ oĩ ko peteĩ ñe'ẽ Europapegua. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ.

Kuatiahaipyre ypykue karaiñe'ême ojejuhu saryty XI peguare.

Edad média guýre, Kastilla jokuairape opu'ã Ivérika yvy gotyo, upeicha rupi opu'ã iñe'ẽ: áravegui oipe'ava'ekue yvýre ñepyrũrã, opareihaguépe ñe'ẽ mosáraves ha árave, ha upéi ñe'ẽmbo'e yvy leonésa ha aragonésa, ápe oñepyrũ omuña karaiñe'ẽ leone ha aragonépe, upéicha rupi ko'ága oikomíntema ã ñe'ẽ.

Haimete péicha, karaiñe'ẽ omboguevi váskoñe'ẽme, ha avei yvy gotyo, katalã ñe'ẽme. Sa ro'y XV pahápe, oñepyrũ jave avei ñe'ẽ oñembopyahu, karaiñe'ẽisarambive ohupytýgui amerikagua yvy.

Ivérika yvýpe, ojehecha porã mokõi ñe'ẽjoavy, jepeve ikatupyry hikuái: yvate ha yvy gotyo. Karaiñe'ẽ ojepurúva Europape oĩ hetaichagua: yvategua, Kastilla la Vieha gotyo, jepeve Madrid-pe imbarete iñe'ẽ, yvategua avei.

Lasioñe'ẽ

Latinañe'ẽ (Lingua Latina) oĩ ko ñe'ẽ Europape, Indoeuropagua ñe'ẽ.

Latinañe'ẽ karaiñe'ẽ, poytugañe'ẽ, italiañe'ẽ ha ambue latinañe'ẽkuéra ru ñe'ẽ.

Ñe'ẽ ogapypegua: Latinañe'ẽkuéra(raitykuéra), Sabeliko-Latino/Italiaguape, Indoeuropaguape.

Latinañe'ẽ, ikuatiáva sa ro'y VI ára ãgagua guive, ha'eva'ekue Lásio yvy ñe'ẽ; peteĩ latinañe'ẽ jopara, Rróma tavapegua, oñemoĩ peteĩ yvy ikangýva ári rrománo tahachi ha ijokuairape ñemyasãi rupive, oñepyrũva'ekue sa ro'y IV ára ãgagua mboyve ha ipaháva Róma Mburuvi árape. Latinañe'ẽ terakuã, románo ñangareko ha tekopy ñe'ẽ, ha upéi, Tupão Katóliko ñe'ẽ, ojapo ichugui oysidénte yvagarape jeikuaa ha tekopy rembipurúrõ, mbarete omoingovéva heta saryty, jepeve ijykéma ñe'ẽ oñeñe'ẽvarõ, ko árape oĩmimi gueteri oñe'ẽva.Latinañe'ẽ oñeñe'ẽva heta Império Románo yvýpegui, ijoavýva ñe'ẽ ojehaívagui -latinañe'ẽ ymaguare- osẽ ñe'ẽ romanikokuéra gagua.

Latinañe'ẽ oikove avei Katóliko Tupão ñe'ẽrô Vatikáno Ñembyaty Mokõiha peve. Ko árape ndaiporivéima iñe'ẽteéva ko ñe'ẽ, ága katu oĩ sua rupi oñe'ẽva mokôiha ramo. Ko árape, oĩ Vatikáno Retã ñe'ẽpavẽ pa'ũme.

Méhiko

Méhiko (karaiñe'ẽ: México [ˈmexiko]), hérava avei Tetã peteĩ reko Méhikogua (karaiñe'ẽme: Estados Unidos Mexicanos,) ha'e peteĩ tetã ñemby Yvateamérika pegua. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Tetã peteĩ reko Amérikagua, ñemby kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Mbelise ha Guatemala, kuarahyreike gotyo paraguasu Py'aguapy ha kuarahyresẽ ngotyo para apyte Méhiko ha para Karíve. Méhiko hína 14ha tetã tuichavéva, ijyvy'apekue hína 2.000.000 sua km². Ha'e avei 11ha tetã oguerekovéva tapicha kuéra ipype, ary 2013-jave oikove Méhikope amo 118.000.000 tapicha kuéra, ha opavavéva oñe'ẽ karaiñe'ẽ, ha'éva hína ñe'ẽ tee tetãgua umi 67 ñe'ẽ ambuéva ta'ýi pegua. Itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Táva Méhiko, oguerekóva 8 857 553 tapicha kuéra oikovéva ipype, ary 2013-jave

Nihéria

Nihéria, héra tee hína Tavakuairetã Joaty Nihéria (ingleñe'ẽme: Federal Republic of Nigeria) ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue kuarahyreikeguápe, upe parapyte Gynéa rembe'ýpe, ko tetã oñesãmbyhy tavakuairetã ñembyaty rekóre ha mburuvicharapére. Ijyvy apekue oñemohenda 36 tetãvore ha peteĩ Tetã Táva ojejuhuhápe itavusu, Ambuja.

Ko tetãme oiko amo 186 053 386 tetãyguanguéra (ojeipapaháicha ary 2015-pe). Itavusu hína táva Ambuja, upépe oiko amo 1 178 568 tavayguakuéra, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e Lagos, ko tetã itavusu ymaguare, upépe oiko amo 13 123 000 tavayguakuéra. Nihéria ijerére ojejuhu tetã Mbenĩ kuarahyreike gotyo, ha kuarahysẽ ngotyo ojejuhu tetã Cháde ha Kamerũ, yvate gotyo ojejuhu tetã Níher. Nihériape oñeñe'ẽ amo 500 ñe'ẽ, hákatu iñe'ẽ tee hína ingleñe'ẽ, umi ñe'ẽ oñeñe'ẽvéva upépe hína joruva, hausa, igbo ha fula.

Paraguái

Paraguái, herateéva Tetã Paraguái (karaiñe'ẽ: República del Paraguay), niko peteĩ tetã opytáva Ñembyamérikape oguereko’ỹva parápe osẽ hag̃ua, oñemongoráva Argentínare, ñemby rupi, Pindorámare, kuarahyresẽ rupi ha Voríviare, yvate rupi. Itavaguasu ha’e Paraguay (Asunción). Opyta haguére Ñemby Amérika mbyte gotyo ojehero Ñemby Amérika Korasõicha.

Tavayguakuéra: 6.831.306 ava rupi (ojepapava´ekue ary 2008-pe). Ijykére jajuhu tetãnguéra (ñemby, ñembykuarahyresẽ ha ñembykuarahyreike gotyo) Argentina, (yvykuarahyreike gotyo) Vorívia ha Pindoráma (kuarahyresẽ gotyo). Y Paraguái omboja’o tetãme mokãi yvy pehẽme: Pehẽngue Kuarahyresẽ ha Pehẽngue Kuarahyreike térã Cháko.

Tetã Poyvi oguereko mbohapy tysýi mboyke ijojáva: peteĩ pytã (tekojoja), morotĩ (py’aguapy) ha hovy (sãso). Avei oguereko mokõi Tetã Ta’anga ojoja’ÿva: peteĩ tenondépe he’iva “República del Paraguay" (petẽi palma ha petẽi olivo ojejokuáva iguýpe ha ojeíva ojuehe yvate gotyo ombokuaaporãva peteĩ mbyja sa’yju mimbíva apu’a hovy mbytépe) ha ambue hapykuépe he’iva “Paz y Justicia” (peteĩ leõ ha peteĩ gorro frigio –he’iséva sãso-).

Ne'ẽ: Avañe'ẽ ha Karaiñe'ẽ.

Paraguái-pe Oñeñe'ẽ avei Jopara Ñe'ẽ

Peroñe'ẽ

Poytugañe'ẽ ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ oñeñe'ẽva Poytuga, Vrasil ha heta tetã Afrikapeguápe.

Kuatiañe'ẽ ñepyrũ ojeikuaáva sa ro'y XII peguare , ha voi, sa ro'y XIV mbyte rupi, omopu'ã ko ñe'ẽme peteĩ ñe'ẽporã jopara joja.

Sa ro'y XII pe avei, poytugañe'ẽ ñe'ẽmbo'e pu'aka oñembyeja'o mokõi hendápe jokuairapépe ñaimérõ: ysyrygusu Minho yvate gotyo, Galísia, tetã ojoajúva Leon kasíkere, ha saryty XIII guive, Kastílla akãrojáipe; yvy gotyo , Poytuga, tetã oikóva ha'eñohápe.

Opa guive ñe'ẽ taha'e ha'éva tape oñembohape joavy: Poytugape oñemohatã ñe'ẽ ipavẽ ha tekopyrã, ha Galísiape oike karaiñe'ẽ oiko ramo jepe ichugui peteĩ ñe'ẽ hypy'ũ'ỹva jehaípe. Ã mba'e rupi ambue tetã ijopara tuichave ha, sa ro'y XV guive ñe'ẽmbo'e joaju ikangyve ha oñeñepyrũ oñeñe'ẽ mokõi ñe'ẽme: poytugañe'ẽ ha galasiañe'ẽ.

Poytuga

Pindorama

Angola

Mozambique

Guiné-Bissau

Cabo Verde

São Tomé e Príncipe

Timor-Leste

Perũ

Perũ (kechuañe'ẽme ha aimarañe'ẽme: Piruw, karaiñe'ẽ: Perú) ha'e peteĩ tavakuairetã oĩva Ñembyamérikape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Kolómbia ha Ekuator; kuarahyresẽ gotyo Pindorama; ñemby kuarahyresẽ gotyo Volívia; ñemby gotyo Chile; ha kuarahyreike gotyo Paraguasu Py'aguapy. Perũ oreko heta tekoha, yvytyrysyi Andes, ka'aguy Amasóna, yvyku'ipa renda ha yvyty pa'ũnguéra. Hyepýpe oĩ 30.475.144 ava kuéra, oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha ambue ñe'ẽ ypygua, kechuañe'ẽ ha aimarañe'ẽ avei. Oguereko hembe'ykuéra Paraguasu Py'aguapy rehe. Ko tetã oguahẽ kuri isãsome Españagui ary 1824-pe.

Pindoráma

Pindoráma (poytugañe'ẽme República Federativa do Brasil térã Brasil) ha'e hína tetã hekosãsóva tuichavéva Ñembyamérikape ha tetã tuichavéva poha opa Yvýpe ha tetã poteĩha orekovéva tapichakuéra ipype. Pindoráma retãme añónte oñe'ẽ poytugañe'ẽ yvyrusu Amérikape. Ojeikuaa Pindoráma ijypykue heta ou tetã ambuéva, ijypykue Európa pegua, Amérika pegua, Áfrika ha Ásia pegua, ha hetaiterei ojopara.

Opyta kuarahyresẽ gotyo Ñembyamérikape; ijerére ojejuhu yvate gotyo Venesuéla retã, Guyana, Surinam, Gujána Hyãsiapegua ha Paraguasu Atlántico; kuarahyresẽ ngotyo Paraguasu Atlántiko ojejuhu; ñemby gotyo Uruguái retã ojejuhu; kuarahyreike gotyo Argentina, Paraguái, Volivia ha Peru retã; ha yvate kuarahyreike gotyo Kolómbia. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã rehe Ñembyamérika pegua, nahembe'ýi jepéramo Chile ha Ekuator rehe.

Pindoráma iléi guasu ãgagua, ary 1988 pegua, he'i Pindoráma ha'eha Tetã Ñembyatypyre mburuvicharapépe. Ipype oĩ 26 tetãvorenguéra ha peteĩ Táva Hekosãsóva hérava Brasilia, ha'eha Pindoráma itavusu. Ijapekue hína amo 8.514.876,599 km², 47,9% Ñembyamérika yvýgui, hyepýpe oĩ 5.570 táva ha amo 207.660.929 tapicha ary 2017-pe. São Paulo hína táva tuichavéva Pindoráma pegua, oreko amo 11.821.876 avakuéra ipype.

Oguereko avei Pindoráma ypa'ũnguéra Atlántikope: Penedos de São Pedro e São Paulo, Fernando de Noronha ha Trindade e Martim Vaz ha'e Pindoráma iñypa'ũnguéra aty.

Pindoráma ohupyty isãso upe ára 7 jasyporundy ary 1822 pegua, tetã Poytuga pegua, ha upéi hekosãsóvo oiko ko Mburuvi Pindoráma, imburuvichavete peteĩha ha'e akue karai Dom Pedro I. Pindoráma tavakuairetã oñepyrũnte ary 1889-pe, karai Deodoro da Fonseca (Pindoráma rendota peteĩha) ombopa ku Pindoráma Mburuvi.

Tavakuairetã

Tavakuairetã (karaiñe'ẽ: república) ha'e peteĩ tenda ñesãmbyhymbyre Leiguasúre ha tekojojáre hekorã rupive, karaiñe'ẽme niko república ha ko ñe'ẽ ou latinañe'ẽ pegua res publica, he'iséva mba'e tavayguágui,Tavakuairetãme ojeiporavo mávapa oisãmbyhyha tetãre ku vóto rupi, ha ava kuéra oiko tavakuairetãme oguereko va'erã heta tekoiterape oñangarekóva hesekuéra.

Yvyáfrika

Tetã Yvyafrika (avei Yvyahyka) ha'e peteĩ tetã oĩ Afrikape. Ijykére oĩ yvate gotyo Namivia, Votusuana ha Simbambue, kuarahyresẽ gotyo Suasilandia ha Mosambike, kuarahyreike ha ñemby gotyo Paraguasu Atlántiko, Lesoto oĩ mbytepe. Yvyafrika oguereko mbohapy tavusu: Yvy akua Táva, Pyretoria ha Bloemfontein. Oguerekove 49.991.300 (2010) ha ipukukue ha'e 1.219.912 km². Yvyafrikape ojapova pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ary 2010pe.

Yvyafrika oñe'ẽ 11 ñe'ẽ: Ahykañe'ẽ, Inglyesñe'ẽ, Ndevele, Sesoto, Sesoto sa levoa ñe'ẽ, Seysuanañe'ẽ, Suasilandiañe'ẽ, Tsonga ñe'ẽ, Vendañe'ẽ, Xhosa ha Zulúñe'ẽ.

Áraveñe'ẽ

Áraveñe'ẽ térã Arávia ñe'ẽ ha'e hína ñe'ẽ Asia ha Afrika pegua. Oguereko 550.000.000 ñe'ẽharakuéra yvype. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ. Árave ha'e ñe'ẽ semítika itujavéva mayma ko'ãgagua ñe'ẽ pa'ũme, péicha, hi'aguivéva semítiko ñepyrũgui. Péva aravekuéra ñe'ẽ ñepyrũ, oikóva aráviga yvykũme. Oĩ ñe'ẽporã jehaipyre sa ro'y VI guive ha ha'e ñe'ẽ Korã ojehaihague, kuatiañe'ẽ marangatu musulmã mba'éva. Iñemyasãi sa ro'y VII guive, tenda heñoihague guive, ojoaju mbarete yvága rape islã rehe ha avei aravekuéra tahachi mbaretére, omyasãiva hekopohýi Afrika yvate tuichakuére.Araveñe'ẽ ñe'ẽhára hetakue ha'e Ayhelia retãme 24.300.000, Ehipto retãme 65.900.000, Israel retãme 2.045.000, Lívano retãme 3.450.000, Livia retãme 5.300.000, Marruéko retãme 20.900.000, Palestína retãme 3.085.000, Síria retãme 16.600.000, Túne retãme 9.400.000 ha Tuykia retãme oĩ 1.200.000 ñe'ẽhára.

Ñe'ẽndymi:

قط (qiTT) mbarakaja

قهوة (qahwa) kafe

لغة (lugha) ñe`ẽ

ماء (maa’) y

موز (muuz) pakova

و (wa) ha

واحد (waaHid) peteĩ

المال (al-maal) pirapire

بيض (beyD) tupi`a

ثلاثة (thalaatha) mbohapy

حصان (HiSaan) kavaju

حليب (Haliib) kamby

خبز (khubz) mbujape

Ásia

Asia ha'e upe yvyrusu tuichavéva ha oguerekovéva tapicha kuéra ipype opaite Yvóra pegua, tuichakue yvýre ha'e 44 sua km², oguereko hendápe 8,70% opaite Yvy apekuégui, Asia ipype oikove 4.140.000.000 tapicha kuéra, oguereko ipype 61% opaita yvypóragui. Opyta yvate kuarahyresẽ Yvy pehẽnguére, upe paraguasu Árktiko, yvate gotyo ojejuhúva, upe paraguasu Índiko, ñemby gotyo ojejuhúva. Ijerére ojejuhu, kuarahyreike gotyo, umi yvyty Urales, ha kuarahyresẽ gotyo, upe paraguasu Py'aguapy.

Oñemohendávo hekopete umi yvyrusu, Asia ha Európa imohechaukapy napeteĩri hekoteére ha hembiasakuére. Yvýre jehechakuaa, ojekuaa umíva mokõi yvyrusu ha'e hína peteĩnte, hérava Eurásia. Áfrika iñembojoajupy Eurásia ndive avei, upe ypo'i Suez rupive, upévare ikatu ojekuaa umíva mbohapy yvyrusu Európa, Asia ha Áfrika ipeteĩva, yvyrusu guasu, hérava Eurafrasia.

Umi mba'e omboja'óva Asia ha Europa ha'e umi yvyty Urales, pe ysyry Ural, pe para Káspio, pe yvytyrysýi Káukaso, pe para Hũ ha umi ypo'i Bósforo ha Dardanelos.

Índia

Tetã India ha'e peteĩ tetã Asiape. Tavayguakuéra: 1 210 193 422 ava. Ha'e pokõiha tuichave tetã yvygua ha mokõiha tavayguarekove.

Hindi ha inglyesñe'ẽ ha'e ñe'ẽnguéra tee Índia-pe; hindi ha'e avei, ñe'ẽ tetã mba'éva ojeiporúva tetã sãmbyhyhárupi. Tekome'ẽrusu ohechakuaa 22 ñe'ẽnguéra (oñembohérava "ñe'ẽnguéra tekome'ẽrusugua", ñe'ẽ tee ambue ñe'ẽndi (sánskrito ndoikéi ijapytépe) umi 28 tetãvorekuéra oĩva India Tavakuairetã ryepýpe: asames, vengali ñe'ẽ, vodo, dogri, hindi, kanares, kachemiro, konkani, maitili, malavar, meitéi, marati, nepali ñe'ẽ, oriya, urdu, penyabi, sánskrito, santali, sindi, tamil ha telugu.

Ambue ñe'ẽ

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.