زوان


زوان آدمˇ توانایی ایسسه که اونه امره تینه یکته پیچیده ارتباطی سیستمه بدأری و اونˇ جی ایستفاده بوکونی، هینˇ خؤنی زوان تینه سیستمه جی یکته خوجیر مثال به حیساب بأی. علمی که اونˇ مئن زوانˇ سر تحقیق کؤنن، زوان شناسی گوته بنه. تخمین زئنن زوانؤنی که دونیا مئن هنأن شیش هیزار تا هف هیزار ببی. هرچن ای میؤنه پور اختلاف هننأ که چی تینه زوان نؤم بگیری و چه وا لهجه دوخؤندن. طبیعی زوانؤنˇ امره، کلام و اشاره ای زوانه امره شأنه گب زئن و علاوه نی شأنه اوشؤنه اینکود گودن و صوتی و تصویری فایل و لمسی استیمولی در اردن؛ در مثال شأنه گرافیکی نیویشتن و بریله خط و ویستل گودنه نؤم بوردن. هین واسه که آدمی زوان یکته موستقل کیفیت دأنه. اگر یکته عمومی مفهومه در نظر بگیریم، زوان تینه بیاموجی یا امی پیچیده ارتباطه سیستمه مئن ایستفاده ببی که ای کاره شناختˇ توانایی امره کؤنه؛ یا تینه توضیح بدأی که ای سیستمؤنه ترکیب بؤن چه قانونی دأنن یا یک دسته نوطق چیطؤ ای قانونؤنه امره بساته بونه. هممته زوانؤن یکته فعل و انفعالی پروسه سر کار کؤنن تا یکته معنیه چاکونن. دهنی و نشانه ای زوانˇ مئن امه شنیم اینه دومبال که واج شناسی چی گونه و چیتؤ نشؤنأن همدیگر پوشت که قرار گینن کلمه یا تکواژ بنن یا نحوˇ دستور شنه اینه دومبال که چیطؤ کلمه ن و تکواژؤن همدیگره امره مجتمع بنن و عبارت و نوطق چاکؤنن.

آدمؤنˇ زوانؤن یکتا ایسسه چون ساخت و ارجاع و جابجایی دأنه و جامعه شکل گیتن و آموتنˇ واسی لازمه. زوان یکته پیچیده ساختار دأنه که هم تینه حیوانؤنˇ ارتباطی زوانه بداری و هم پور کلمه بندی دأنه که تینه با معنا ببی. گونن که وقتی تازه انسان تبارؤن تفاق دکتن و حق سعی بؤدن که خوشؤنه ارتباطی سیستمه سرأگیرن، بوتؤنسن خوشؤنه ذهن و فیکره همدیگرئبه بوگؤن.

یکته نظر هننأ که گونه زوانˇ ساتته بوؤن، هو زمت بو که آدمؤنˇ مغزˇ اندازه ویشترأبؤ، هیطؤ نی باخی زوان شناسؤن گونن که زوان هو زماتی که نیاز بو امه روشن ارتباط و اجتماعی کارکرد بدأریم چاگوده بوبؤ. زوانˇ کار هگیری واسی، چندجا امی مغزه مئن پردازش بنه اما اونه اصلی پردازش جیگا بروکا و ورنیکه قسمت ایسسن. آدمی زوان، اونه اجتماعی زیندگی مئن، او زماتی که زأک ایسسه بساتته بنه و زأکؤن، شا گوتن، او زمت که حدود سو ساله گی مئن درن تینن خوشؤنه زوانه روان گب بزنن. زوانˇ جی ایستفاده گودن پور به او آدمه فرهنگ ربط دأنه. هین خؤنی قاطع شأنه گوتن که علاوه بر ارتباطی استفاده، زوان، اجتماعی و فرهنگی کارکرد نی دأنه که شأنه هویت، قشربندی و نی اجتماعی گرومینگ و تفنونه نؤم بوردن.

زوان هیطؤ که زمت گوذرنه، روشد و تغییر کؤنه؛ قدیمی زوان و تازه زوانˇ موقایسه گودنˇ جی شأنه اونه تحوله فهمسن. ای موقایسه نوشؤن دئنه که چیطؤ او قدیمی زوان ببؤ الؤنی زوان. او زوانؤنی که یکته زوانه خالˇ جی بیته ببؤن بنن یکته فامیل زوان. او زوانؤنی که الؤن دونیا مئن گب زئه بنن چنته خالˇ مئن جا گینن که هیند و اروپایی زوانؤنˇ خال که گیلکی، اینگیلیسی، آلمنی، روسی و هیندی و... ایسسن و چین و تبتی زوانؤنˇ خال که ماندارین و کانتونی و... ایسسن و آفریقا و آسیایی زوانؤنˇ خال که عربی و امهری و سومالیایی و عبری و... ایسسن و بانتو زوانؤنˇ خال که سواهیلی و زولو و شونا و هیزارؤن زوانی که آفریقا مئن گب زئه بنه ایسسن. گوته بنه که 50% تا 90% زوانؤنی که الؤن اوشنه امره گب زئه بنه تا 1673 گیلکی سال جه بین شونن.

تعریف

گیلکی زوانˇ مئن، زوان یکته کلمه ایسسه که هیند و اروپایی خالˇ مئن جا گینه و آدمی گب زنی سیستمه اشاره کؤنه. زوان دیگر چیزؤنئبه نی اشاره بنه که در مثال شأنه یکته عضو، آدمی دهنˇ مئن که اونه امره غذا مزأ فهمنیم و کامپیوترˇ مئن، او برنامه انی که امی کامپیوتره راتؤدئننه گونن کامپیوتری زوانˇ امره بنویشته بوبؤ. ای جور استفاده زوانˇ جی کامپیوترˇ مئن، ایته نشانه ای سیستم ایسسه که اطلاعاته اونه امره رمزی کؤنن یا اونه رمزه بازا کؤنن. ای وانیویسˇ مئن وقتی زوانˇ جی گب زئنیم امی منظور او آدمی توانایی ایسسه که آدمه طبیعی زوان گوته بنه و اونه زوان شناسی مئن تحلیل کؤنن.

اگر زوانه یکته سوژه در نظر بگیریم، زوان دوتته ابتدایی معنی دأنه، یکته انتزاعی مفهوم و دیگری زوانی سیستم گیلکی زوانˇ مورسؤن. سوییسی زوان شناسکتأ فردیناند د سوسور، که مودرن زوان شناسیه تنظیم بؤده و اونه آشکار فرمول بندی بؤده، خوده "زوان"ˇ که فرانسوی مئن langue بونه، زوانه مفهوم جا بکار ببورده. زوان(langue) به عنوان یکته زوانی سیستم و گفتگو(parole) یکته مشخص نمونه، زوانه فئفتن و اونه استفاده گودنه واسی.

وقتی زوانˇ جی گب زئنیم، یعنی یکته عمومی مفهومه جی، تعریفؤن تینن فشار بأرن او پدیده ظاهری فرقؤنه فهمسن واسی. ای تعریفؤن نی لازمه تفاوت بنأن زوانه مفهومه با یکته زوانه آموتنه روش. و هیطؤ نی تعریف آگاهی دئنه ناسازگار مدرسه ای زوانشناسی تئوریئنه تفاوته.

یکته تعریف گونه که زوانˇ سربس یکته هوشی استعداد ایسسه که ایجازه دئنه آدمؤن بوتؤنن زوانی رفتاره بدأرن تا بوتؤنن زوانه باموجن و بساجن و نطق بوکونن. ای تعریف تأکید کؤنه زوانه کلیته سر همته آدمؤنه مئن و تأیید کؤنه آدمؤنˇ مئن زوان زیستی پایه دأنه و یکته توسعه ایسسه که آدمؤنه مغزˇ مئن چاکوده بوبؤ.

خطردکتن

أصلˇ وأنيويس: خطردکته زبؤن


ىپاره زبؤنؤن خطر دکئنن ؤ امکان دأنه کي فککئن (مؤنقرضأبۊن) ىا فکئنن.

زوانشناسي مئن أمه ىکته اصطلاح دأنيم: خطردکته زبؤن (Endangered language).

ىکته زبؤن وختي خطردکته' (خطرˇ مئن دکته) کي اي خطر بۊبۊن کي دئه کارأگيتن أجي دککئه، ويشترأني اينˇ وأسي کي دئه اينˇ زينده گۊتنکسؤن ؤ گبزئنکسؤن خئلي کمن. أگه تمؤمˇ خۊشˇ گبزئنکسؤنه دس أجي هأدئه، بنه ىکته فکته زبؤن (Extinct language). ىۊنئسکؤ (UNESCO) چار ته مۊقؤم ىا رج تعريف بۊده زبؤنؤنˇ خطر دکتن ئبه کي أمن (خطردنکته) تا فکته (مؤنقرض بۊبؤ) بنه.

  1. بيدفاع
  2. أزأ خطردکته
  3. خئلي خطردکته
  4. بدجۊر خطردکته
أسسؤنه

أسسؤنه یا پيله أسسؤنه ايتأ جه گيلانˇ شهران ؤ أسسؤنه شهرستانˇ مرکز ايسه.

ايران

ایران کیشوری ایسه جنوب غربی آسیا مین و منطقیهٔ خاورمیانه جا. اونه رسمی نام جمهوری اسلامی ایران و اونه پایتخت تئران ایسه . اَ کیشور پهناوری ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومتر مربع (۱۸ام جهان مین) ایسه و آمار سال ۱۳۸۵ هجری خورشیدی مین ، ۷۰ میلیون و ۴۷۲ هزار تن جمعیت دیشتی و هر ساله حدود یک میلیون نفر به جمعیت ا کیشور ایضافا به.

شمال جا با جمهوری آذربایجان ، ارمنستان ، و ترکمنستان ؛ شرق جا با افغانستان و پاکستان ؛ و غرب مین با ترکیه و عراق مرز زمینی داره و هطویی دارای مرز دریایی شمال مین با دریای کاسپین و جنوب جا با خلیج فارس و دریای عمان ایسه، که دو تا منطقیهٔ اولی جه مناطق موهم استخراج نفت و گاز ایسده.

ایران واژهٔ باستان فارسی مین «آئیریانا» (airya) و فارسی میانه مین به شکل «اِران» (erān) بو، و وجه شکل قدیم «airya nama» بیگیفته ببسته بو و به معنای «مردمان اصیل سرزمین » ایسه. ایران کردستان مین هنوز ایران با هو ایسم قدیمی «اِران» تلفظ به .

ایر واژه مین به‌معنی «آزاده» و اونه جمع «ایران» به‌معنی «آزادگان» ایسه .

ایران ایسم لغت مین به معنی «سرزمین آریاییان» ایسه و مدت‌ها قبل ان که ایسلام بایه اونه ایسم بومی ایران، اران، یا ایرانشهر بو.

البته ۶۰۰ سال قبل میلاد جا تا ۱۳۱۴ (۱۹۳۵) تمام دنیا مین با ایسم «پرشیا» شناخته بوستی .

اينگيليسي زوؤن

اينگيليسي يته هيندؤاۊرۊپايي زوؤنه ژرمني خۊرخۊسي خالˇ جي. اي زوؤن انگلستان ؤ اسکاتلندˇ خۊرتؤيي نسا ميئن تکامل بياتته.انگيليسي أکثرن خۊ وامواژه'نه لاتين ؤ فرانسوي ؤ يۊناني جي هأيته. دئباري اينگيليسي زوؤن پۊر پۊر آلماني زوؤنه مؤندنه. بريتانيا تأثير نظامي ؤ ايقتصادي ؤ علمي ؤ سياسي ؤ فرهنگي حؤزه'ن هيژدهؤمي قرنˇ ميئن ؤ هيتؤرى آمريکا بيستؤمي قرنˇ ميئن اي زوؤن دۊنيا ميئن بشدت همه گيرأبؤ ؤ به عۊنوانˇ دؤوؤمي زوؤن ؤ ميانجي زوؤن ؤ ايداري زوؤن دۊنيا ميئن کأرأيته بۊبؤ.

اينگيليسي زوؤن انگلستان ؤ آمريکا ؤ کانادا ؤ اۊستۊراليا ؤ ايرلند ؤ نيۊزلند ؤنسايي آفريقا، غنا کشورؤنˇ ميئن مردۊمˇ مأري زوؤن محسۊب بۊنه. هسأ اينگيليسي يه لحاظˇ گۊتنکسؤنˇ تعداد چيني ؤ ايسپانيايي پسي سومه.أفرادي گه ايشؤنˇ مأري زوؤن اينگيليسئه ۳۸۰ ميليۊن نفر ايسه.

تنکابن

تنکابن، شهرستان تنکابن مرکز ایسه و پیله ترین شهر غرب مازندران مئن ایسه.

اَ شهر جمعیت بر اساس آخرین سرشوماری، ۸۴۷۴۷ نفر ایسه.

اَ شهر مردم به گیلکی زِوان گب زنیدی.

رامسر

يه‌ته شهر ايسه، استان مازنداران مئن.

تونکابون و رودسر مئن، يه‌ته منطقه نهأ کی رامسر اؤره نهأ. رامسر منطقه‌ای ايسه کی اجنبی‌ئن جی، نه اسکندر، نه تورکؤن و عربؤن و موغولؤن و نه فارسؤن، هرگی نتؤنسن کی اونه کامل بگيرن. هی سرسختی واسی ايسه کی ای شهر ِ اسمه بنأ بون سخت ِ سر.

رزوندي

رزوندي ايتأ جه گيلانˇ شهران ايسه ؤ کاسپي دريا ورجأ بنا بۊبؤسته ؤ ايتأ ساحلي شهر ايسه ؤ به نوعي بین کۊه ؤ دریا قرار بيگيفته دره.

أ شهر بۊميان ؤ ويشتر مردۊم تالش ؤ گیلک ایسید.

رۊبار

رۊبار ايتأ جه گيلانˇ شهران ؤ رۊبارˇ شهرستانˇ مرکز ايسه. أ شهر اتۊبان رشت-قزوين مسير دۊرۊن قرار بيگيته دره.

شفت

شفت ايتأ جه گيلانˇ شهران ؤ شفتˇ شهرستانˇ مرکز ايسه. أ شهرˇ جمعیت ۶،۵۸۵ نفر (۱۳۹۰) ايسه ؤ شفتˇ شهرستانˇ مرکزي بخش دۊرۊن قرار دره. أ منطقه سال ۱۳۷۴ دۊرۊن جه فؤمنˇ شهرستان جدا بۊبؤسته ؤ با تشکيل شفتˇ شهرستان، شفت شهر اۊنˇ مرکز بۊبؤسته. شفت شهر جلگه مئن واقع بۊبؤسته دره ؤ رشت جه ۳۰ کيلؤمتر ؤ فؤمن جه ۵ کيلؤمتر فاصله دره.

فارسي زوؤن

فارسي يا پارسي نسايي خۊرخۊسˇ ايراني زوؤنه گه اينˇ بۊنگه هيندؤاۊرۊپايي زوؤنؤن ايسه.فارسي ايران ؤ أفغانستان ؤ تاجيکستانˇ ميئن رسمي زوؤن ايسه. هيندۊستانˇ رسمي زوؤنأ ني اينگيليسˇ استعمارˇ پيشي فارسي بۊ. فارسي زوؤنؤن حۊدۊدن ۱۱۰ ميليۊن نفر جمعيت دأنن.

ماسال

ماسال ايتأ جه گيلانˇ اۊستانˇ شهران ؤ ماسالˇ شهرستانˇ مرکز ايسه. أ شهر تالشˇ رشته کۊه ورجأ واقع بۊبؤسته دره.

گيلکي زوؤن

گيلکي (واگۊىه: /Giləki/، اينگيليسي زوؤن مئن Gilaki) يکته زوانه ايرانˇ هندؤاۊرۊپايي خۊرخۊسي کلسيا زوؤنؤنˇ جي و گيلان ؤ مازندرانˇ مردۊم اي زوانˇ جي گب زئنن ؤ قزوین، گلستان، سمنان، تئران، البۊرز اؤستانؤنˇ مئنم گیلکزوؤن ایسأ.

گيلکي زوان،ایرانی شۊمالٚغربي زوانؤنˇ جرگه ىا کاسپي دريا نسا چافˇ زوانؤنˇ جرگه شي ایسه ؤ تالشي، سۊرخه اي،

سنگسري

بلۊچي، کۊردي، قؤمسي زواننˇ همره پۊر اشتراک دأنه ۊ همبۊنه هيسه. گیلکی گۊیشانء سۊتته منظر ٚ جی شأنه تقسیم‌بندی گۊدن:

الف. جغرافیایی

جغرافیایی - زوانشناسی مبنا سر گیلکی چارته غربی، شرقی، جنۊبی ؤ شرقی گۊیش تقسیم بۊنه:

۱. غربی گۊیشان: گیلکی غربی گۊیشان ٚ خاستگا گیلان ٚ اوستان ٚ غربی مناطق رشت ؤ انزلی ؤ فؤمن ٚ مۊسؤنچی شهران هیسن.

۲. مرکزی گۊیشان: گیلکی مرکزی گۊیشان ٚ خاستگا گیلان ٚ اۊستان ٚ شرقی مناطق ؤ مازندران ٚ اۊستان ٚ غربی مناطق لاجؤن ؤ رۊدسر ؤ سختسر ؤ تؤنکابؤن ٚ شهران ٚ مۊسؤنچی هیسن.

۳. جنۊبی گۊیشان: گیلکی جنۊبی گۊیشان ٚ خاستگا گیلان ٚ اۊستان ٚ جنۊبی مناطق رۊدبار ٚ شهر ٚ مۊسؤنچی ؤ قزوین ٚ المۊت ؤ البرز ٚ طالقان هیسن.

۴. شرقی گۊیشان: گیلکی شرقی گۊیشان ٚ خاستگا مازندران ٚ اۊستان ٚ مرکزی ؤ شرقی مناطق چالۊس ؤ آمؤل ؤ ساری شهران ٚ مۊسؤنچی هیسن.

ب. سیاسی مرزان

سیاسی مرزان ٚ مبنا سر گیلکی گۊیشان دۊتته گیلانی ؤ مازندرانی گت ٚ گۊیش تقسیم بۊنن: ای تقسیم‌بندی مئن گیلکی گیلانی گۊیشان گیلان ٚ گیلکی ؤ گیلکی مازندرانی گۊیشان مازندران ٚ گیلکی دۊخؤنده بۊنن ؤ حاشیه گۊیشان هۊ مناطق ٚ نامان ٚ همرأ دۊخؤنده بۊنن: طالقان ٚ گیلکی یا المۊت ٚ گیلکی مۊسؤن

ج. طایفه‌ای

طایفه‌ای مبنا سر گیلکی گۊیشان سۊتته تبری ؤ دیلمی ؤ گیلی گۊیش تقسیم بۊنن:

۱. تبری گۊیش: ای گیلکی گۊیش تبرستان ٚ فرهنگی حؤزه مئن مازندران ٚ اۊستان ٚ دل واقع هیسه ؤ تهران ؤ البرز ؤ سمنان ؤ گلستان بعضی مناطق أنی ای گۊیش ٚ جی گب زنن. ای حؤزه گۊیشوران اغلب خۊ زوانء گلکی دۊخؤنن.

۲. دیلمی گۊیش: ای گیلکی گۊیش دیلمستان ٚ فرهنگی حؤزه مئن مازندران ٚ غربی مناطق ؤ گیلان ٚ اۊستان ٚ شرقی ؤ جنۊبی مناطق ٚ دل واقع هیسه. ای گۊیش ٚ خاستگا گیلان ٚ شرق ٚ کۊهستانی مناطق هیسه.

۳. گیلی گۊیش: ای گیلکی گۊیش گیلان ٚ فرهنگی حؤزه مئن واقع هیسه. ای گۊیش ٚ خاستگا گیلان ٚ جۊلگه‌یی مناطق هیسه.

اي گۊیشان هرته خور چندين لهجه دأرن گه اي زوان قدرتء نمائه.

باخي زوانؤنˇ جي

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.