Reis Católicos

Os Reis Católicos foi a denominación que recibiron os reis Fernando II de Aragón e Isabel I de Castela, soberanos da Coroa de Castela (1474-1504) e da Coroa de Aragón (1479-1516).

Os Reis accederon ao trono de Castela trala Guerra de Sucesión Castelá (1475-1479) contra os partidarios da princesa Xoana a Beltranexa, filla do rei Henrique IV de Castela. En 1479 Fernando herdou o trono de Aragón ao morrer o seu pai, o rei Xoán II de Aragón. Isabel e Fernando reinaron xuntos ata a morte dela en 1504. Entón Fernando quedou unicamente como rei de Aragón, pasando Castela á súa filla Xoana, alcumada "a Tola", e ao seu marido Filipe de Austria, alcumado "o Fermoso", Arquiduque de Austria, duque de Borgoña e conde de Flandres. Con todo Fernando non renunciou a controlar Castela e, tras morrer Felipe en 1506 e ser declarada Xoana incapaz, conseguiu ser nomeado rexente do reino ata a súa morte en 1516.

A historiografía española considera o reinado dos Reis Católicos como a transición da Idade Media á Idade Moderna. Co seu enlace matrimonial uníronse provisionalmente, na dinastía dos Trastámara, dúas coroas: a Coroa de Castela e a Coroa de Aragón dando nacemento ao Imperio Español e, apoiados polas cidades e a pequena nobreza, estableceron unha monarquía forte fronte ás apetencias de poder de eclesiásticos e nobres. Coa conquista do Reino de Granada, do Reino de Navarra, de Canarias, de Melilla e doutras prazas africanas conseguiron a unión territorial baixo unha soa coroa da totalidade dos territorios que hoxe forman España –exceptuando Ceuta e Olivenza que entón pertencían a Portugal–, que se caracterizou por ser persoal, xa que se mantiveron as soberanías, normas e institucións propias de cada reino e coroa.

Os Reis estableceron unha política exterior común marcada por enlácelos matrimoniais con varias familias reais de Europa que resultaron na hexemonía dos Habsburgo durante os séculos XVI e XVII.

Por outra banda, o descubrimento de América, en 1492, modificou profundamente a historia mundial.

IsabellaofCastile05
Os Reis Católicos.
IsabellaofCastile06
Isabel de Castela.

Matrimonio

A parella casou no Palacio dos Vivero de Valladolid o 19 de outubro de 1469, ela con 18 anos e el con 17, pasando a súa lúa de mel no Castelo de Fuensaldaña situado na actual provincia de Valladolid.

Como eran primos segundos, para que o seu matrimonio fose recoñecido pola Igrexa necesitaban unha dispensa do papa, que os seus partidarios solicitaron de xeito insistente a Paulo II.[1] Como este negouse a outorgala, utilizaron unha bula falsa. Para algúns, o autor da falsificación foi Alfonso Carrillo de Acuña, arcebispo de Toledo,[2] mentres que outros sosteñen que a debeu redactar o legado pontificio Antonio Veneris.[3]

Política interior

Concordia Segovia
Concordia de Segovia (15 de xaneiro de 1475) pola que os príncipes Fernando II de Aragón e Isabel I de Castela acordaron as competencias para o futuro goberno dos seus reinos. Conservada no Arquivo Xeneral de Simancas (España).
Quadruple en or à l'effigie d'Isabelle et Ferdinand les monarques catholiques
Cuádruplo ducado de (ouro), en cuxo anverso aparecen os bustos afrontados de Fernando e Isabel, cun 4, que expresa o valor, rodeados pola frase en latín: FERNANDVS:ET:HELISABET:REX:ET:REGINA ('Fernando e Isabel Rei e Raíña'). No reverso figura un escudo coas armas de Castela-León e Aragón-Sicilia, e Granada en punta, coroado e recollido pola aguia de San Xoán, cun acueduto como marca de ceca e ao redor a lenda: SVB:VMBRA:ALARVMTVARUM:PROT. (Sub umbra alarum tuarum protege nos, 'Baixo a sombra das túas ás, protéxenos').[4]
Artigo principal: Guerra de Sucesión Castelá.

A Guerra de Sucesión Castelá foi o conflito bélico que se estendeu entre 1475 a 1479 na que se disputaron a sucesión da Coroa de Castela a filla do falecido rei Henrique IV de Castela, chamada Xoana a Beltranexa ou Xoana de Trastámara e a medio irmán do monarca, Isabel.

A guerra foi un conflito internacional xa que Isabel estaba casada con Fernando, herdeiro da Coroa de Aragón, mentres que Xoana casou co rei Afonso V de Portugal. Pola súa banda Francia tamén interveu no enfrontamento, apoiando a Portugal para evitar que Aragón, o seu rival en Italia, unísese a Castela.

A batalla de Toro librada o 1 de marzo de 1476 foi, máis que unha vitoria militar, un triunfo para o matrimonio de Isabel e Fernando que foi recoñecido nas Cortes de Castela de Madrigal de las Altas Torres levadas a cabo entre abril e outubro de 1476 e a súa filla, a infanta Isabel de Aragón xurada herdeira da coroa de Castela.[5]

Porén, foi decisiva para os portugueses a batalla naval de Guinea de 1478, librada no Océano Atlántico, e onde os lusitanos impuxéronse á frota castelá na loita polo acceso ás riquezas de Guinea que significaban os mercados de ouro e de escravos.

A guerra concluíu en 1479 coa firma do Tratado de Alcáçovas, pola que Isabel e Fernando foron recoñecidos como reis de Castela, perdendo Xoana todo dereito ao trono e Portugal obtiña a hexemonía no Atlántico, coa excepción das illas Canarias.

Institucións políticas

Dado que a unión da Coroa de Castela e a Coroa de Aragón era só dinástica, as institucións dos reinos que as formaban, máis o Reino de Navarra desde a súa anexión, mantiveron as súas institucións e leis propias.[6]

Diego de la Cruz, La Virgen de la Misericordia con los Reyes Católicos y su familia. Monasterio de las Huelgas, Burgos
Virxe da Misericordia cos Reis Católicos e a súa familia, táboa atribuída a Diego de la Cruz e conservada no Mosteiro de Santa María La Real de Las Huelgas (Burgos). Na pintura se poden ver os retratos dos Reis Católicos e a súa familia baixo o manto da Virxe.

Nos reinos de Castela e de León, desde o século XIII, con Afonso X, comezouse un proceso de concentración de poder na Coroa, en detrimento da nobreza, coa creación de institucións que outorgaban un maior control sobre o territorio e un aumento dos ingresos fiscais. Esta transformación culminou co reinado de Isabel e Fernando e a creación do Estado Moderno.

A principal institución de goberno foi o Consello Real, que se remodelou nas Cortes de Toledo de 1480, facéndoo máis estruturado e dividíndoo en partes. Os reis delegaron algunhas decisións nel e pronto se creou un Consello de Aragón e un Consello de Ordes. Ademais, empezóuselles a dar preferencia de entrada aos letrados fronte á nobreza.

Trala conquista do reino de Granada formouse a Audiencia de Granada e produciuse un aumento na facenda castelá debido aos impostos e aos señoríos procedentes da repartición do territorio conquistado.

Para controlar o bandoleirismo nos camiños, e en xeral o furto, reinstaurouse, en 1476, a Santa Irmandade (precursora da actual Garda civil), que sería a primeira policía estatal de Europa. Grazas aos impostos que recadaba esta institución, a Coroa aumentou de xeito significativo os seus ingresos, cos que puido gobernar máis folgadamente e así prescindir das Cortes.

A Coroa de Aragón, en cambio, apenas se modificou. Tiña un sistema de goberno moi ríxido en cada un dos territorios que a compoñían (reino de Aragón, reino de Valencia, reino de Mallorca, reino de Sardeña, reino de Sicilia, condado de Barcelona, condado de Rosellón e condado de Cerdaña), cunha serie de privilexios da nobreza que limitaban moito o poder do rei. Os ingresos obtíñanse por aprobación das Cortes de cada territorio, que eran practicamente controladas pola nobreza e o clero. Coa asociación da Coroa ao reino de Castela, Fernando puido contar cos ingresos fiscais casteláns (que eran moito máis abundantes) para non convocar as Cortes.

Maior poder deuse aos lugartenentes da zona e o establecemento do sorteo electoral, que consistía en sacar dunha bolsa un papel co candidato proposto. Esta innovación permaneceu por 30 anos máis, cando o rei morreu quedando no esquecemento.

Nos municipios de señorío instauráronse os correxidores, a autoridade no ámbito municipal, que existía en Castela desde 1393.

Política relixiosa

La Virgen de los Reyes Católicos
La Virgen de los Reyes Católicos, pintada entre 1491 e 1493. Á dereita da Virxe María, o rei Fernando II de Aragón e o príncipe de Asturias, Xoán de Aragón (co inquisidor); á esquerda, a reina Isabel I de Castela, coa infanta Isabel. De pé, están santo Tomás de Aquino, sostendo á Igrexa, e santo Domingo de Guzmán, cun libro e unha palma.

Xunto ao afán dos Reis Católicos de estender o seu dominio a todos os reinos da península Ibérica, o seu reinado caracterizouse pola unificación relixiosa en torno ao catolicismo.

O Papa Inocencio VIII concedeu aos Reis Católicos o dereito de padroádego sobre Granada e Canarias, o que supoñía o control do estado nos asuntos relixiosos.

Unha bula do Papa Sisto IV, en 1478, creou a Inquisición en Castela para un control da pureza da fe. Xa que en Aragón existía desde 1248, deste xeito a Inquisición española foi a única institución común para os dous reinos. Foi moi dura a etapa de frei Tomás de Torquemada como Inquisidor xeneral.

En 1492 os Reis decretaron a conversión forzosa ao cristianismo dos xudeus dos seus reinos -chamándollos "marranos"- e a expulsión ou execución dos que se negasen. Dez anos máis tarde tamén obrigaron aos musulmáns a converterse ao cristianismo –pasándose a chamalos "mouriscos"– ou a abandonar España.

Instituíron tamén unha embaixada permanente ante a Santa Sé.

Economía e sociedade

A base económica durante o reinado dos Reis Católicos estaba na agricultura, a gandería lar e a exportación de materias primas en Castela. Para defender a riqueza que supoñía a la, os Reis concederon privilexios á Mesta coa Lei de Defensa das Cañadas de 1489, ameazadas polos agricultores. Protexeuse aos artesáns por medio do comercio interno.

Social e economicamente favoreceron medianamente á alta nobreza, en recompensa á lealdade e que achegaron homes e recursos económicos para facer fronte aos conflitos bélicos, e que aumentou o seu poder económico cos señoríos granadinos. As Leis de Toro, de 1505, fortaleceron a institución do morgado.

En Cataluña solucionouse o problema dos payeses de remensa coa Sentenza Arbitral de Guadalupe de 1486, que suprimiu os malos usos e obrigou aos campesiños a pagar novos impostos.

Política exterior

O éxito da política exterior expansionista levada a cabo por Fernando e Isabel foi posible grazas a unha serie de factores:

  • A iniciativa diplomática do rei Fernando continuou a política tradicional da Coroa de Aragón, cos seus intereses postos no mar Mediterráneo e en rivalidade con Francia, que con todo nunca fora inimiga de Castela.
  • A diplomacia do reino de Castela estivo orientada principalmente cara ao Océano Atlántico e a súa expansión ultramarina cara ao Novo Mundo.[6]
  • A eficiencia do exército da Coroa ao mando de Gonzalo Fernández de Córdoba, coñecido como o Gran Capitán. Fernández de Córdoba reorganizou ás tropas militares sobre unha nova unidade de combate, o terzo, ou terzos reais, que supuxo a creación do primeiro exército moderno dependente da coroa, prescindindo das mesnadas dos nobres.[7]
  • A política matrimonial dos reis.
  • En 1502 herdaron o título de Emperador e Autócrata dos Romanos.

Política matrimonial

Huwelijkscontract.Filips de Schone en Johanna van Castilië
Contrato matrimonial entre Xoana I de Castela e Felipe o Fermoso (1495). Arquivo Xeneral de Simancas.

A política matrimonial dos Reis Católicos, consistente en casar aos seus fillos cos doutros monarcas europeos, foi a que aplicaban comunmente os gobernantes de finais da Idade Media e comezos da Idade Moderna. No seu caso orientáronse principalmente á alianza con Portugal e á creación dunha coalición contra Francia.

Os casamentos dos fillos dos Reis Católicos foron os seguintes:

Conquista de Granada

La Rendición de Granada - Pradilla
La rendición de Granada, por Francisco Pradilla, un dos especialistas na pintura de historia propia da segunda metade do século XIX.
Artigo principal: Guerra de Granada.

Unha vez que Isabel e Fernando afirmáronse no trono de Castela, renovaron a conquista do Reino de Granada, o último reduto musulmán da península Ibérica, aproveitando que devandito reino atopábase nunha crise dinástica entre o sultán Abu-l-Hasan «Alí Muley Hacén», o seu fillo Abu Abd-Alah, Muhammad XII «Boabdil» tamén chamado o Mozo e Muhammad XIII «o Zagal», irmán do primeiro e tío do segundo.

A Guerra de Granada tivo varias fases:

  • 1484 a 1487: A parte occidental do reino de Granada é conquistada polos castelán-aragoneses. Boabdil asinou un tratado cos Reis, segundo o cal a entrega de Granada cambiaríase a cambio que os Reis désenlle un señorío na zona oriental do reino.
  • 1488 a 1490: Empezou a conquista do oriente do reino nazarí. Trasladouse a base de operacións a Murcia. Durante esta etapa rendeuse "o Zagal".
  • 1490 a 1492: Esixiuse a Boabdil a entrega de Granada. Ao decatarse o pobo granadino do pactado, opuxo resistencia, que foi respondida polos exércitos dos Reis. Ao final Boabdil entregou Granada tras unhas negociacións secretas.

A vitoria desta guerra significou:

  • A caída do último reino musulmán da península Ibérica en poder dos cristiáns, co cal culminou a Reconquista e aumentou o prestixio dos Reis Católicos na Europa cristiá.
  • A aparición dun exército estruturado e profesional, independente da nobreza, formado polos terzos reais.
  • A achega á Coroa de grandes recursos económicos.
  • O premio e apaciguamento de certos sectores da nobreza mediante a repartición dos territorios granadinos entre eles.

Conquista das illas Canarias

En 1402, o rei Henrique III de Castela concedeu a Jean de Bethencourt o privilexio feudal sobre o arquipélago, dando inicio á conquista das Illas Canarias ata entón habitadas polos aborixes canarios, entre eles os guanche que poboaban a illa de Tenerife, pobos de raíz bérber que vivía de forma independente. Posteriormente a Coroa de Castela recuperou para si o dereito de conquista sobre as illas que os señores feudais non puideran ocupar, Gran Canaria, Tenerife e A Palma.

En 1478 no marco da Guerra de Sucesión Castelá contra Portugal, os casteláns iniciaron a conquista de Gran Canaria. A soberanía do arquipélago canario foille recoñecida a Castela polo Tratado de Alcáçovas de 1479, que limitou os territorios casteláns e portugueses.

En 1492 os Reis conquistaron a illa da Palma e o proceso de incorporación das Illas Canarias completouse coa finalización da conquista de Tenerife en 1496, na chamada Paz dos Realejos.

A conquista de Navarra

Artigo principal: Conquista de Navarra.

O Reino de Navarra estaba dividido a principios do século XVI en dous bandos: agramonteses e beamonteses, cada un partidario dun rei distinto. Neste enfrontamento, os reis de Navarra asinaron un tratado co rei de Francia que puxo en perigo a España. Debido a que os reis de Navarra fomentaron certas doutrinas relixiosas que desgustaron ao papa, ditouse unha bula de excomuñón contra eles.

En 1512 Fernando o Católico pediu permiso a Navarra –aliada natural de Francia (no ambiente de continua rivalidade entre Aragón e Francia)– para que as tropas españolas pasasen por Navarra para atacar a Francia. A resposta negativa por parte do rei navarro foi motivo suficiente para que Fernando o Católico ordenase ao duque de Alba a ocupación de Navarra, mandando así axuda ás súas partidarios –os beamonteses– e, en menos dun ano, a parte do Reino de Navarra situada ao sur dos Pireneos foi anexionada á Coroa de Castela. Só se produciu certa resistencia armada nalgúns puntos do sur; Pamplona, a capital, caeu en tres días.

A expansión polo Mediterráneo: Italia

Unha vez finalizada a conquista de Granada, o rei Carlos VIII de Francia asinou co rei Fernando, en 1493, o tratado de Barcelona, mediante o cal a Coroa de Aragón recuperou o Rosellón e a Cerdaña a cambio da súa postura neutral ante un inminente ataque francés ao reino de Nápoles, situado no sur de Italia.

O exército de Carlos VIII desprazouse ao sur da península italiana, destronando a Afonso II, rei de Nápoles e parente de Fernando o Católico. A situación de Francia na península Itálica non gustou ao Papa –o valenciano Alexandre VI– posto que poñía en perigo os Estados Pontificios, polo cal pediu axuda ao Rei Católico. Fernando non dubidou en intervir e, en pouco tempo, o exército de Gonzalo Fernández de Córdoba, o Gran Capitán, expulsou aos franceses, recuperando o seu trono o rei napolitano.

En 1500 o novo rei de Francia Luís XII asinou con Fernando o Católico o tratado de Granada para ocupar conxuntamente o reino de Nápoles. Fernando accedeu e o rei de Nápoles, naquel momento Federico I, foi destronado. Ambos exércitos ocuparon a zona, pero as discrepancias empezaron a xurdir e comezou unha loita de guerrillas. Pese á inferioridade numérica do seu exército, o Gran Capitán derrotou aos franceses e expulsounos de Italia. O Reino de Nápoles foi conquistado de novo e incluído na Coroa de Aragón.

Durante os últimos anos do reinado de Fernando o Católico renovouse a intervención da Coroa de Aragón en asuntos italianos. Fernando participou na Liga de Cambrai de 1508, convocada polo Papa Xulio II contra Venecia. Logo desta liga comezaron a producirse rozamentos entre o Pontífice e Francia. Polo auxilio que pide o Papa, Fernando rodeou Roma coas súas tropas ante un posible ataque francés para destituír ao Papa.

Expansión polo Norte de África

Trala conquista de Granada, os Reis Católicos decidiron iniciar a conquista do norte de África, co argumento da continuación da Reconquista cristiá pola antiga provincia Mauritania Tinxitana da Hispania romana, e cos obxectivos estratéxicos de evitar que os reinos do norte de África emprendesen unha reconquista de Granada e eliminar os focos da piratería berberisca da zona.

A conquista comezou con tómaa de Melilla por Pedro de Estopiñán en 1497 e seguiu en 1505 con tómaa de Mazalquivir. Posteriormente as tropas españolas ocuparon o Peñón de Vélez, Orán, Bugía, Alxer, Tunes, La Goleta e Trípoli; con destacada participación militar do cardeal Cisneros, confesor da raíña Isabel e Arcebispo de Toledo, probablemente a terceira persoa máis poderosa na España da súa época. A conquista do norte de África interrompeuse en 1510 debido á reanudación das guerras en Italia e a que empezaba a revelarse máis rendible dirixir os esforzos á colonización das Indias.

A expansión atlántica: América

Artigos principais: Capitulacións de Santa Fe e Descubrimento de América.
Viajes de colon
As catro viaxes transatlánticas de Cristovo Colón.

En 1486 o mariño Cristóbal Colón ofreceu aos Reis Católicos un proxecto: viaxar ás Indias cara ao oeste, nunha nova ruta polo Atlántico. Os informes científicos respecto diso foron moi pouco favorables para Colón, e para a coroa era cuestión prioritaria neses momentos a conquista de Granada. Terminada esta, os Reis Católicos aceptaron o seu proxecto. Mediante as Capitulacións de Santa Fe, do 17 de abril de 1492, recolléronse as negociacións levadas a cabo con Colón quen pactou cos reis Isabel e Fernando o seu nomeamento como almirante, vicerrei e gobernador dos territorios por descubrir e a décima parte de todos os bens obtidos. O costo da expedición foi estimado en 2.000.000 de marabedís, máis o soldo de Colón. En contra da idea popular de que foi sufragado por «as xoias de Isabel a Católica», a metade de devandito diñeiro prestouno Luís de Santángel –tesoureiro da Coroa de Aragón, de familia conversa– con fondos da Santa Irmandade, a cuarta parte aportouna o mesmo Colón –que á súa vez os pediu prestados–, e a cantidade restante probablemente derramárona banqueiros e mercadores residentes en Andalucía, entre os que estaban os irmáns Pinzón e Juan de la Cosa, interesados en devandito comercio.

O 3 de agosto de 1492 partiu Colón do Porto de Palos coa nave Santa María –propiedade de Juan de la Cosa– e as carabelas a Pinta –propiedade dos irmáns Pinzón– e a Niña –propiedade dos irmáns Niño–,[8] con 120 tripulantes aproximadamente. O 12 de outubro chegaron á illa de Guanahaní, nas Bahamas, e desde a que pasaron a Cuba e a Española, dando comezo ao Descubrimento de América. O retorno de Martín Alonso Pinzón a Galicia e de Colón a Portugal desatou unha crise diplomática entre o rei de Portugal e os Reis Católicos que concluíu coa firma en 1494 do Tratado de Tordesillas para redistribuír a esfera de influencia territorial de cada país que se fixou no Tratado de Alcáçovas. Entre tanto os Reis enviaron unha segunda expedición moito maior ás terras descubertas, tamén capitaneada por Colón.

Nas Indias, anexionadas ao reino de Castela, instauráronse os sistemas administrativos tradicionais do reino castelán. Instituíuse en Sevilla, en 1503, a Casa de Contratación, para monopolizar e controlar o comercio con América, Canarias e Berbería, impedindo que calquera outro porto de España puidese facelo. Creouse a Audiencia de Santo Domingo, en 1510 e, para a administración dos novos territorios, creouse un antecedente do Consello de Indias que máis tarde instituiría formalmente Carlos I, en 1523, organizándoo a semellanza do Consello de Castela.

Os reis conseguiron do papa o padroádego de Indias, que lles permitiu controlar a Igrexa americana. Instauráronse ademais as encomendas para evanxelizar aos indios.

Sucesión

Rexencia de Fernando o Católico (1508 a 1516)

A raíña Isabel finou o 26 de novembro de 1504, co que Fernando quedou viúvo e sen dereitos claros ao trono castelán. Asinada a Concordia de Salamanca, en 1505, o goberno foi conxunto entre a súa filla Xoana, o seu esposo Filipe e o propio Fernando. Pero ante discordancias entre Filipe con Fernando e pola Concordia de Villafáfila, de 1506, este último retirouse do poder de Castela e regresou a Aragón. Así quedou reinando o matrimonio en Castela. Con todo, esta situación non durou moito, pois Filipe morreu en 1506.[9][10]

Trala morte do seu marido, declarouse á raíña Xoana incapacitada mental e nomeouse rexente ao cardeal Cisneros, que xunto ás Cortes pediu a Fernando que regresase para gobernar Castela. Fernando regresou e ocupou en 1507 a súa segunda rexencia formando dúo con Cisneros e gobernando ambos ata que Carlos, fillo de Xoana, alcanzase a maioría de idade.

Durante a rexencia de Fernando e Cisneros incorporouse Navarra ao reino de Castela e produciuse o novo matrimonio de Fernando con Xermana de Foix, antes de cumprirse un ano da morte da súa anterior esposa, Isabel.

Catholic Monarchs-Coffins
Os ataúdes dos Reis Católicos situados na Capela Real de Granada.

Fernando o Católico morreu en 1516 en Madrigalejo, Cáceres, antes de que Carlos I chegase ao trono español. Así quedou como único rexente en Castilla, Cisneros, que morreu no traxecto cara a Asturias para dar a benvida ao novo rei, Carlos I de España. Paralelamente, en Aragón quedou como rexente o arcebispo de Zaragoza, Alonso de Aragón, ata a chegada de Carlos I de España.

Enterramento

Os restos dos Reis Católicos repousan na Capela Real de Granada, lugar escolleito por eles mesmos e creado mediante Real Cédula de data 13 de setembro de 1504.

Símbolos

Título de "Reis Católicos"

Pope Alexander Vi adj
O papa Alexandre VI, na bula Inter caetera chamou aos esposos Fernando II de Aragón e Isabel I de Castela "verdadeiros reis e príncipes católicos".

O papa Alexandre VI (1431-1503), sucesor no papado de Inocencio VIII, expedíu a bula Inter caetera, o 4 de maio de 1494, que formou parte das Bulas Alexandrinas, dirixíndose aos reis nos seguintes términos:

O título de "Reis Católicos" foi de novo recoñecido polo mesmo papa Alexandro VI a favor dos reis Fernando II de Aragón e Isabel I de Castela, na bula Si convenit, expedida o 19 de decembro de 1496.[11]

Dita bula foi redactada tras un debate no Colexio cardenalicio, realizado o 2 de decembro de 1496, co consello directo dos tres cardealé quen enumeraron os méritos dos dous reis para que se lles concedese un título que ninguén posuíra: Oliverio Caraffa -de Nápoles-, Francisco Piccolomini -de Siena-, e Jorge de Costa -de Lisboa- e no que por primeira vez recibiron o nome de rei e raíña das Españas e no que se barallaron e descartaron outros posibles títulos como defensores ou protectores.

O papado fundamentou a súa concesión do título en seis causas fundamentais:

  • 1. As virtudes persoais que posuían ambos Reis manifestadas na unificación, pacificación e robustecemento dos seus reinos.
  • 2. A reconquista de Granada de mans do Islam.
  • 3. A expulsión dos xudeus que non aceptasen ou aceptasen o bautismo en 1492.
  • 4. Os esforzos realizados por ambos monarcas en intentar levar adiante a cruzada contra os mahometanos.
  • 5. A liberación dos Estados Pontificios e do feudo papal do Reino de Nápoles invadidos polo rei Carlos VIII de Francia a quen se lle outorgou o título de "Cristianísimo".[12]
  • 6. A compensación aos dous Reis polo título concedido ao rei de Francia.

O papa León X, na bula Pacificus et aeternum, de 1 de abril de 1517, concedeu o mesmo título de Rei Católico ao rei Carlos, quedando incorporado ao uso diplomático e das chancelarías.

A actual Constitución Española recoñece ao rei de España o uso dos títulos "que correspondan á Coroa",Artigo 56.2: «O seu título é o de Rei de España e poderá utilizar os demais que correspondan á Coroa». Polo que tamén pode ser chamado Rei Católico ou A súa Católica Maxestade ou Catholicus Rex}}.

Título de "Reis das Españas"

O prólogo do Diario de Cristóbal Colón, conservado nunha copia manuscrita de frei Bartolomé de las Casas, dirixiuse aos monarcas Fernando e Isabel como "Rei e Raíña das Españas":

A bula papal Si convenit, de 1496, tamén nomeou os reis, rei e raíña das Españas.

Notas

  1. Luis Suárez Fernández. Los Reyes Católicos: La Conquista del trono, T1, 1989.
  2. Suárez Fernández, Luis (1985). Los Trastámara y los reyes Católicos. Gredos. ISBN 8424910141., p.207
  3. Edwards, John (2001). La España de Los Reyes Católicos, 1474-1520. Editorial Critica. ISBN 8484322661., p.25
  4. Faustino Menéndez Pidal de Navascués, «Tanto monta. El escudo de los Reyes Católicos», en Luis Suárez Fernández, Isabel la Católica vista desde la Academia, Real Academia de la Historia de España, (Estudios, 16), 2005, pág. 109. ISBN 978-84-95983-65-7
  5. Colmeiro, Manuel (1883). "22". Cortes de los antiguos reinos de León y de Castilla. Madrid: Impresores de la Real Casa. Consultado o 29 de maio de 2012.
  6. 6,0 6,1 Tau Anzoátegui, Víctor - Martiré, Eduardo. Manual de historia de las instituciones argentinas. Buenos Aires. Macchi, 1996.
  7. Crónicas del Gran Capitán (1908), por Antonio Rodríguez Villa.
  8. González Cruz, David (2012). Descubridores de América, Colón, los marinos y sus puertos. Sílex Ediciones. ISBN 978-84-7737-739-9.
  9. Jerónimo Zurita: Historia del rey Don Fernando el Católico. De las empresas, y ligas de Italia Arquivado 09 de decembro de 2007 en Wayback Machine., libro VII, cap. VII.
  10. Luis Suárez Fernández, Análisis del testamento de Isabel la Católica. Testamento de la Señora Reyna Católica Doña Isabel, hecho en la villa de Medina del Campo, a doce de octubre del año 1504, texto en Wikisource.
  11. A bula curiosamente non aparece nos bularios impresos. Publicada 1952 cf. E. REY, La Bula de Alejandro VI otorgando el título de «católicos» a Fernando e Isabel en: «Razón y Fe» 146 (1952) 59-75, 324-347; ibid. Reyes Católicos, en: DHEE III, 2083-84.
  12. http://mercaba.org/FICHAS/Documentos/estudiosiglesia_04-01reyescatolicos.htm

Véxase tamén

Bibliografía

  • Belenguer, Ernest (1999). Fernando el Católico. Barcelona: Península. ISBN 978-84-8307-183-0
  • Edwards, John (2004). Isabel la Católica, edad y fama. Madrid: Marcial Pons. ISBN 978-84-95379-92-4
  • Fernández Álvarez, Manuel (2003). Isabel la Católica. Madrid: Espasa-Calpe. ISBN 978-84-670-1260-6
  • Hernández, José A., Ayuso, Flora, Requero, Marina (2009). Historia de España. Madrid: Akal. ISBN 978-84-460-3076-8
  • Martínez Shaw, Carlos. «Cataluña y el comercio con América: el fin de un debate». Localización: Boletín americanista, Nº. 30, 1980, págs. 223–236. ISSN 0520-4100
  • Pérez, Joseph (2002). La España de los Reyes Católicos. Madrid: Nerea. ISBN 978-84-89569-12-6
  • Suárez Fernández, Luis, serie de libros adicados a distintos aspectos do reinado dos Reis Católicos, como:
    • (1989) Los Reyes Católicos: la conquista del trono. Madrid: Rialp. ISBN 84-321-2476-1. «La llegada al trono»
    • (1989) Los Reyes Católicos: el tiempo de la Guerra de Granada. Madrid: Rialp. ISBN 84-321-2560-1. «La conquista de Granada»
    • (1990) Los Reyes Católicos: la expansión de la fe. Madrid: Rialp. ISBN 84-321-2585-7. «Los Reyes Católicos y la fe»
    • (1990) Los Reyes Católicos. El camino hacia Europa. Madrid: Rialp. ISBN 978-84-321-2589-8. «Los Reyes Católicos y la política exterior».

Outros artigos

Ligazóns externas

Al-Andalus

Al-Andalus (en árabe: الأندلس) foi o nome dado á Península Ibérica polos seus conquistadores islámicos do século VIII, sendo empregado para se referiren á península independentemente do territorio politicamente controlado polas forzas islámicas.

Inicialmente integrado na provincia norteafricana do imperio omeia, o Al-Andalus sería un emirato (756–929) e posteriormente un califato independente do poder abbásida (929–1031). Coa disolución do califato en 1031, o territorio pulverizouse en varios reinos de Taifas.

Coa reconquista dos territorios polos cristiáns, descendentes dos hispanovisigodos, que se refuxiaran nas zonas do norte da Península, nun proceso que ficou designado historicamente por Reconquista, o nome Al-Andalus foise adecuando ó cada vez menor territorio baixo ocupación árabe-musulmá, na metade sur da península, aproximadamente a mesma area da antiga provincia romana Bética, cuxas fronteiras foran progresivamente empurradas para o sur, até a toma de Granada polos Reis Católicos.

Capitanía Xeneral de Galicia

A Capitanía Xeneral de Galicia coñecida tamén como VIII Rexión Militar ten a súa orixe no reinado dos Reis Católicos, cando foi creada para substituír ao cargo de Adiantado Maior do Reino da Baixa Idade Media e os condes da Alta Idade Media.

Coroa de Castela

A Coroa de Castela foi unha entidade histórica da Península Ibérica que desde o 1230 comprendía un conxunto de reinos asociados dinasticamente baixo a figura dun común monarca, que tiñan o seu centro de decisión no reino de Castela. A súa orixe remóntase ao ano 1230, cando Fernando III o Santo, rei de Castela e de Toledo desde 1217, usurpou o goberno dos reinos de Galicia e León ás súas medias-irmás e previsibles futuras raíñas Sancha e Aldonza..

Cristovo Colón

Cristovo Colón, naceu na República de Xénova en 1451 e finado en Valladolid o 20 de maio de 1506, foi un navegante, cartógrafo, almirante, vicerrei, explorador e gobernador xeral das Indias durante os século XV e XVI ao servizo dos Reis Católicos, famoso polo denominado descubrimento de América para a civilización occidental en 1492, tras emprender unha viaxe a través do Océano Atlántico co obxectivo de chegar á India, malia que en troques chegou ás illas do Caribe na América Central conseguindo establecer as rutas marítimas e abrindo o camiño á colonización americana.

As terras exploradas por Colón foron inicialmente chamadas Indias Occidentais ou Novo Mundo, até a aparición, en 1507, do mapa de Martin Waldseemüller e Matthias Ringmann do obradoiro cartográfico de Saint-Dié-des-Vosges, cando se pasaron a chamar América, co gallo de que Waldseemüller leu unhas relacións sobre exploracións feitas naquel continente polo navegante italiano Amerigo Vespucci.

Malia que posibelmente non foi o primeiro explorador europeo de América, Colón foi quen descubriu un novo continente para Europa e a historia, ao ser o primeiro navegante capaz de trazar unha ruta de ida e retorno aproveitando as correntes mariñas do Atlántico que hoxe aínda se utilizan, abrindo deste modo un Novo Mundo para explorar, e explotar, nos vellos reinos europeos.

O seu antropónimo (coñecido pola latinización Columbus ou adaptado ás diferentes linguas) é unha icona mundial que inspirou innumerables denominacións, como a dun país: Colombia, e dúas rexións de Norteamérica: a Columbia Británica, no Canadá, e o Distrito de Columbia, nos Estados Unidos.

Década de 1480

A década de 1480 abrangue o período que empeza o 1 de xaneiro de 1480 e remata o 31 de decembro de 1489.

Escudo de España

O escudo de España é o símbolo heráldico que representa o Reino de España. Como símbolo institucional está regulado e é usado polo Goberno e institucións derivadas. O Xefe de Goberno e ministerios utilizan o mesmo símbolo, mentres que o Xoán Carlos I e o príncipe Filipe ostentan outros escudos tamén regulados oficialmente.

O escudo de España réxese pola Lei 33/1981 (sancionada o 5 de outubro), que o brasona nos termos pertinentes.

Escudo de Santiago de Compostela

O escudo da cidade de Santiago de Compostela atópase regulado na actualidade polo artigo 3º do Título 1º, da Lei do 24 de xuño de 2002, do Estatuto de Capitalidade da cidade de Santiago de Compostela, publicada no Boletín do Parlamento de Galicia número 150 da VI Lexislatura.

A súa descrición heráldica ou brasonamento é á seguir:

O escudo de Santiago de Compostela conta con dos divisións verticais. Na heráldica, cando un brasón posúe este tipo de división recibe o nome de partido .

Na primeira partición, figuran as armas de Galicia, que foron as do antigo Reino de Galiza, e que se compoñen do emblema heráldico asociado á Eucaristía ou o santo graal: un cáliz de cor amarela ou dourada (brasonado de ouro) e unha hostia de cor branca (de prata). A Eucaristía atópase arrodeada (acompañada) de sete cruces da mesma cor, tres a cada banda e outra sobre eles, situada na parte superior do campo do escudo (no centro do xefe).

Na segunda división figuran os emblemas propios da cidade, a cor do campo (esmalte heráldico) é o utilizado nas armas galegas, azul (brasonado de azur). O elemento central é a urna do sepulcro do Apóstolo Santiago, representada sobre unha nube e situada so dunha estrela de oito puntas de cor amarela ou dourada. O sepulcro e maila estrela aluden á tradición medieval que narra o descubrimento dos restos do Apóstolo por un ermitán chamado Paio grazas a unhas luces nocturnas que ollou na fraga de Libredón.

No artigo que regula o escudo de Santiago de Compostela establécese que no timbre apareza representada unha coroa real aberta, como a que utilizaron os Reis Católicos. As coroas reais antigas ou abertas (sen diademas, orbe nin cruz) foron utilizadas até o século XVI mais o seu uso mantívose na heráldica de moitas poboacións e provincias españolas.

Tralo escudo (acoeirada) figura a Cruz de Santiago, o emblema máis coñecido asociado á figura do Apóstolo e un dos máis utilizados en Galicia.

Filipe I de Castela

Filipe de Habsburgo, alcumado o Fermoso, nado en Bruxas (Flandres) o 22 de xullo de 1478 e finado en Burgos o 25 de setembro de 1506, foi un nobre da casa de Habsburgo, arquiduque de Austria, duque de Borgoña, Brabante, Limburgo e Luxemburgo, conde de Flandres, Habsburgo, Hainaut, Holanda, Zelandia, Tirol e Artois, señor de Antuerpen e Malinas, entre outras cidades (1482 - 1506), e rei de Castela e de León (1504 - 1506) polo seu matrimonio con Xoana, filla e herdeira dos Reis Católicos.

Foi quen trouxo a liñaxe dos Habsburgo nos territorios da actual España. O apelativo o Fermoso, deullo o rei Luís XII de Francia. En 1501, Filipe e Xoana viaxaban cara a Castela para seren coroados e detivéronse en Blois. Alí o rei francés recibiunos, a velo exclamou: Velaí un fermoso príncipe.

Era fillo de Maximiliano I, emperador de Alemaña e de María de Borgoña. O seu pai pactou o seu matrimonio con Xoana, filla dos Reis Católicos, no marco da Liga Santa que uniu a monarquía castelá-aragonesa co Sacro Imperio, Inglaterra, Nápoles, a república de Xénova e o ducado de Milán contra as pretensións hexemónicas de Francia na península italiana (1495).

Deste matrimonio naceran 6 fillos:

Leonor (Lovaina,1498 - Talavera,1558). Arquiduquesa de Austria. Casada co rei Manuel I de Portugal.

Carlos (Gante, 1500 - Mosteiro de Yuste, 1558). Rei de Castela, Aragón e emperador do Sacro Imperio.

Isabel (Bruxelas, 1501 - Zwijnaerde, Gante, 1526). Arquiduquesa de Austria. Casada co rei Cristián II de Dinamarca.

Fernando (Alcalá de Henares, - Viena,1564), emperador do Sacro Imperio.

María (Bruxelas, 1505 - Cigales, 1558). Archiduquesa de Austria. Casada con Luís II Xagellón, rei de Hungría, Bohemia e Croacia.

Catarina (Torquemada, 1507 - Lisboa, 1578). Arquiduquesa de Austria. Casada co rei Xoán III de Portugal.Nos Países Baixos borgoñóns (Bélxica, Holanda e Luxemburgo) actuou como un administrador competente e un soberano popular e amado, que soubo unir os intereses dos seus diversos territorios, demostrando especial talento para planear reformas e para dar tranquilidade e paz logo de anos de turbulencias políticas.

Mortos os infantes Juan (1497) e Isabel (1498), así como o fillo desta última, o infante Miguel (1500), a súa esposa convértese na herdeira de Castela e Aragón. Morta a raíña Isabel a Católica (1504), ábrese o problema da sucesión nos reinos casteláns. Pola Concordia de Salamanca (1505), acórdase o goberno conxunto de Filipe, Fernando de Aragón e a propia Xoana. Porén, as malas relacións entre el (apoiado pola nobreza castelá) e o seu sogro, o rei Fernando o Católico, obrigaron a este a renunciar ao poder en Castela para evitar un enfrontamento armado. Pola Concordia de Villafáfila (1506), Fernando retírase aos seus estados de Aragón, como rei, e Filipe é proclamado rei de Castela. Hai pois catro monarquías na península neste momento: Portugal, Navarra, Castela-León, Aragón.

Entre tanto, Xoana mostra visos de loucura, segundo algúns polos celos que lle producían as infidelidades do marido, polo que sentía un amor tan apaixonado como pouco correspondido. Aínda que as Cortes de Castela reunidas en Valladolid se negaron a declarar a incapacidade da raíña Xoana, Filipe I exerce o poder efectivo sen contar con ela. Tradicionalmente ténselle censurado polo favoritismo que demostrou polos seus conterráneos flamengos, así como por repartiren dádivas e prebendas entre os nobres casteláns para buscar o seu apoio; mais é posíbel que iso respondese a unha estratexia dirixida a afianzar o poder real e a pór couto as inxerencias de seu sogro nos asuntos casteláns. A figura que atinxira maior preeminencia no seu breve goberno (mais non ata consideralo un valido) foi un escuro nobre, o señor de Belmonte, de nome Juan Manuel.

En xuño de 1506 desembarcou coa súa muller na Coruña para dirixirse á Pobra de Sanabria a reunirse co seu sogro, pasando a noite do día 15 na vila da Gudiña. A súa morte, que ocorreu na burgalesa Casa del Cordón, foi tan súbita que correu o rumor de que seu sogro o envelenara. Segundo parece mentres se encontraba Filipe en Burgos, xogando aos birlos, tras a partida, suando aínda, bebeu abundante auga fría, a consecuencia do cal caeu enfermo con alta febre e morreu uns días despois. Porén, os investigadores máis recentes e autorizados atribúen a súa morte á peste. O falecemento do monarca acrecentou a suposta loucura da raíña Xoana.

Fernando o Católico aproveitou o débil estado mental da súa filla para encerrala no pazo de Tordesillas (Valladolid), do que xa no sairá ata a súa morte, para converterse en rexente dos reinos castelán-leoneses.

Hospital Real de Santiago de Compostela

O Hospital Real de Santiago, tamén coñecido como Grande Hospital Real de Santiago e, nos últimos tempos, como Hospital Xeral de Santiago, ten a súa orixe nunha viaxe que fixeron os Reis Católicos a Santiago de Compostela en 1492, na que advertiron que nesa cidade, a pesar de que contaba con numerosos pequenos hospitais, os peregrinos enfermos estaban mal atendidos, o que os impulsou á creación dun novo e moderno hospital.

Os peregrinos, ao presentaren A Compostela dilixenciada, coa credencial debidamente cuberta adquirían o dereito a seren hospedados gratuitamente durante tres días. Xustamente o termo hospital refírese a esta primeira función que tiveron estas institucións. Durante a Idade Media os hospitais desempeñaban as funcións de albergar aos peregrinos ou seren asilos para os pobres. A palabra hospital deriva da latina hospes, que significa estraño ou estranxeiro e, polo tanto, un convidado; de hospes pasou a hospitalia, para significar "departamento para visitas de forasteiros", e de hospitalia derivou hospital.Para poderen construílo e mantelo, os Reis Católicos instituíron un Real Padroádego en 1499, que dotaron cun terzo das rendas do Voto de Santiago do Reino de Granada.

Isabel I de Castela

Isabel I de Castela, nada en Madrigal de las Altas Torres o 22 de abril de 1451 e finada en Medina del Campo o 26 de novembro de 1504. Foi raíña de Castela desde 1474 ata 1504, raíña consorte de Sicilia desde 1469 e de Aragón desde 1479, polo seu matrimonio con Fernando de Aragón. É chamada «a Católica», título que lles foi outorgado a ela e ao seu marido polo papa Alexandre VI mediante a bula Si convenit, o 19 de decembro de 1496. É polo que se coñece á parella real co nome de Reis Católicos, título que usarían en diante practicamente todos os reis de España.

Casou en 1469 co príncipe Fernando de Aragón. Polo feito de ser primos segundos necesitaban unha bula papal de dispensa que só conseguiron de Sisto IV a través do seu enviado o cardeal Rodrigo Borgia en 1472. Ela e o seu esposo Fernando conquistaron o reino de Granada e participaron nunha rede de alianzas matrimoniais que fixeron que o seu neto, Carlos, herdase as coroas de Castela e de Aragón, outros territorios europeos e convertésese en emperador do Sacro Imperio Romano.Isabel e Fernando fixéronse co trono tras unha longa loita, primeiro contra o rei Henrique IV e de 1475 a 1479 na Guerra de Sucesión castelá contra os partidarios da outra pretendente ao trono, Xoana. Isabel reorganizou o sistema de goberno e a administración, centralizando competencias que antes ostentaban os nobres; reformou o sistema de seguridade cidadá e levou a cabo unha reforma económica para reducir a débeda que o reino herdara do seu medio irmán, e predecesor no trono, Henrique IV. Tras gañar a guerra de Granada os Reis Católicos expulsaron aos xudeus dos seus reinos e, anos máis tarde, tamén aos musulmáns.

Isabel concedeu apoio a Cristovo Colón na procura dunha nova ruta cara ás Indias, o que levou ao descubrimento de América. Devandito acontecemento provocaría no futuro a conquista das terras descubertas e a creación do Imperio Español.

Isabel viviu 53 anos, dos cales gobernou 30 anos como raíña de Castela e 26 como raíña consorte de Aragón á beira de Fernando II.

Mosteiro de San Martiño Pinario

O mosteiro de San Martiño Pinario é un mosteiro beneditino fundado no século X e que no século XVI, coa reforma promovida polos Reis Católicos, dirixiu e gobernou a totalidade dos mosteiros bieitos masculinos de Galicia.

Parador de Santiago

O Parador de Santiago, tamén coñecido como Hotel dos Reis Católicos e Hostal dos Reis Católicos e, hoxe, como Parador Museo Santiago, é un hotel pertencente á rede de Paradores Nacionais de Turismo do Reino de España, albergado nun edificio de estilo plateresco construído por orde dos Reis Católicos para dar acubillo a aqueles que requirían auxilio médico ao finalizar o Camiño, e deseñado polo arquitecto real Henrique Egas.

Pardo de Cela

Pedro Pardo de Cela Aguiar e Ribadeneira, coñecido como don Pedro Pardo de Cela, nado en Betanzos cara ao 1425 e executado en Mondoñedo o 3 de outubro de 1483, foi un mariscal galego medieval, decapitado diante da catedral mindoniense por mandato do gobernador do reino nomeado polos Reis Católicos.

Reino de Granada

O Reino de Granada, foi un estado islámico da Idade Media situado no sur da Península Ibérica, con capital na cidade de Granada. Foi fundado en 1238 polo nazarí Muhammad ibn Nasr (Alhamar), o seu derradeiro rei foi Muhammad XII, máis coñecido coma Boabdil o Chico, derrocado polos Reis Católicos o 2 de xaneiro de 1492 tras a toma da cidade de Granada, que puxo fin á Guerra de Granada. Tras isto, o reino foi incorporado á Coroa de Castela baixo o nome de Reino Cristián de Granada. O reino nazarí de Granada foi o último estado de al-Ándalus.

Reis de España

A lista dos reis de España comeza cos Reis Católicos porque se considera que España comezou a existir cando a Coroa de Castela e a Coroa de Aragón uniron os seus reinos a través do matrimonio de Isabel I de Castela con Fernando II de Aragón, aínda que os reinos seguiron tendo leis separadas e a denominación da Monarquía incluía varios reinos (a máis común sería Rei de Castela, Aragón, León, Granada e Toledo, aínda que variaba moito). O termo España referíase á Península Ibérica en conxunto até o recoñecemento definitivo da independencia de Portugal en 1668 e o título rei de España só se comezou a utilizar polos monarcas en 1874 (anteriormente Isabel II utilizou o de Raíña das Españas).

Século XV

século XIV < século XV > século XVI

Tempo que transcorre entre o 1 de xaneiro de 1401 e o 31 de decembro de 1500. É o derradeiro século da Idade Media e o primeiro da Idade Moderna.

Acontecementos importantes

Revoltas irmandiñas en Galicia.

Caída de Constantinopla, os turcos conquistan Constantinopla. Fin do Imperio Romano de Oriente.

Fin da reconquista en España

Fin da guerra dos cen anos entre Inglaterra e Francia.

Renacemento e Quattrocento italiano.

Johannes Gutenberg inventa a imprenta.Personaxes destacadas

Os Reis Católicos de España.

Leonardo da Vinci en Italia.

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.