O viño na cultura popular galega

Artigo principal: Viño.
Véxase tamén: A borracheira na cultura popular galega.

A seguir recóllese a pegada que deixou o viño na cultura popular galega, na fraseoloxía e na literatura de tradición oral. Inclúense tamén as referencias á viña, á vendima, ó lagar, ás adegas, tabernas e taberneiras, e ó consumo -normal ou en exceso- do viño.

Parras de albariño en Corvillón (27-09-2008)
Parras de albariño en Corvillón (Cambados).
Fila de tractores con uva agardando para entrar en Martín Codax (dende arriba)
Fileira de tractores coa colleita de uvas.
Cambados Galicia 20
Estatua do deus Baco en Cambados feita por Francisco Leiro.

A vendima

Artigo principal: Vendima.

A vendima é a acción de recoller a uva para colleitala coma alimento ou materia prima para o viño, así coma a época do ano na que se realiza. A época da vendima coincide co final do verán, habitualmente no mes de setembro, pero non é igual en tódalas rexións. Nos vales interiores de Galicia (Ribeira Sacra, Valdeorras) a colleita faise máis cedo (finais de agosto) debido a que o maior calor estival do interior continental permítelle ás uvas madurecer antes. A época xeral tamén depende do clima dese ano, pois un verán de calor pode adiantar a vendima mentres que un verán chuvioso ou frío pode estragar a colleita.

Certas tradicións tamén teñen en conta a situación da Lúa para decidir a data da vendima e doutras operacións na produción do viño. Así, é común non podar as viñas en xaneiro porque a lúa propia deste mes, chamada lúa morta, deixaríaas aterecidas [1]. Por Cambados non se pode embotellar o viño na lúa de forza porque se botaría a perder [2].

Fóra de Galicia existe unha variedade de viño chamada viño de xeo que se colleita de noite, cando as uvas aínda están conxeladas ou moi frías do orballo, o cal modifica a súa maduración e gradación alcólica.

Crenzas e supersticións

En Beariz (Ourense), para curar o mal de aire baten sobre o enfermo un hisopo de fiúncho mollado en viño tinto. En Forcarei golpean suavemente a parte enferma con tres poliñas de fiúncho molladas en viño de Ribeiro [3].

Os mariñeiros da Guarda, ó rematar de tecer unha rede, intentaban asegurar a boa sorte botando por riba un pouco de viño e, despois, unha muller deitábase sobre a rede (Alonso Rivas, 131).

Para o catarro danlle ó enfermo viño quente con pingo de porco, mestura que tamén serve para curar a dor de moas [4].

Locucións

  • Auga de cepas: o viño.[5].
  • Bautizar o viño: botarlle auga para aumentar os beneficios.
  • Bourar en alguen coma nunha cuba: golpear a alguén con forza. A locución fai referencia ó ruido que se fai ó golpear nunha cuba baleira [6].
  • Ir ás vergonzas: ir ó rebusco, para aproveitar as uvas que poidan quedar nas viñas despois de rematada a a vendima [7].
  • Ser como os burros da Limia, que apañan o viño e beben auga: dise dos que queren aforrar demasiado, ser un forrón [8][9].
  • Ser coma unha cuba de ameneiro: dise da persoa ou cousa que non son como aparentan ou como se esperaba delas [10].
  • Ser unha viña: dise de algo que resulta moi lucrativo, de gran proveito [11].
  • Toma-la mañán, toma-la parva, toma-lo alboroque: beber unha ou máis copas de augardente, antes de almorzar (ou en lugar do almorzo), en xexún, costume que se daba entre xornaleiros, obreiros, mariñeiros, etc. Conta Eladio Rodríguez que nalgúns portos galegos era costume asignar a cada tripulante un extra de 20 céntimos para que poidan toma-la mañán [12][13].
  • Xarope de cepa: viño.

Para as locucións referidas ós borrachos ou a emborracharse, véxase a borracheira na cultura popular galega.

Refraneiro

Artigo principal: Refraneiro galego sobre o viño.
  • O que non bima, non vindima.
  • O que non ten casa nin viña, en calquera parte se aveciña.
  • O viño alegra o ollo e quenta o corpo.
  • O viño branco e a muller ao primeiro mercader.
  • O viño chispeiro non necesita pregoeiro.
  • O viño das cepas vellas quenta as orellas.
  • O viño de abril non vai ó funil.
  • O viño do Avia, ten forza, esprito e labia.
  • O viño do Ribeiro fai andar ó mozo lixeiro.
  • Onde allos ha, viño haberá.
  • Quen co demo cava a viña, co demo a vindima.

Cantigueiro

Uva catalana GDFL
Antoniño, gaxo de uvas, vámoste depinicar...'
  • Á fonte vouche por auga,/ á taberna vou por viño/ i á túa casa a buscar/ todo inteiro o teu cariño [14].
  • A miña muller, Farruco,/ éche unha cumprimenteira:/ bebeu un xarro de viño,/ comeu unha bola enteira [15][16].
  • A miña muller i a túa/ foron a unha romaría;/ a túa veuche borracha,/ a miña xa se non tiña [17].
  • A miña sogra morreu/ i enterreina na bodega/ i ainda despois de morta/ colleu a gran borracheira [16].
  • A túa nai e maila miña/ xuntas van na romería/ miña nai viña borracha/ e a túa xa non se tiña [18].
  • Acabáronse as vendimas,/ e veñen as esfolladas,/ para comer coas mozas/ catro castañas asadas.
  • Adios, meniña querida,/ garrafiña de augardente;/ xa te non volverei ver,/ adios, adios para xempre! [19].
  • Anque che son de entre tojos,/ criada nas carrasqueiras,/ tamén sei beber o viño/ como as mozas das ribeiras [20].
  • Anque somos da montaña/ criados na carrasqueira,/ sabemos bebe-lo viño/ como os guapos da ribeira.
  • Anque somos da montaña/ criados na carrasqueira,/ sabemos beber o viño/ como os mozos da ribeira [21].
  • Anque son daló d’arriba,/ anque son da Carrasqueira,/ tamén sei beber o viño/ como os guapos da ribeira.
  • Antoniño, gaxo de uvas,/ vámoste depinicar,/ eres amigo das mozas,/ túa nai vaite matar.
  • Apartalo, apartalo,/ o viño tinto do blanco;/ tamén me a min apartaron/ de quen me quería tanto [22].
  • Aquela vella/ porque era vella/ quer que lle fagan/ a cama de pedra/ i á cabeceira/ un can polo rabo/ pra cando esperte/ que bote un trago [23].
  • Aquile que anda no baille,/ aquile que entrou agora,/ vaille a besta na ribeira/ busca-lo viño prá voda! [24].
  • Arsenia, cachiño de uvas,/ vámoste depenicar,/ é-lo engano dos mozos,/ Arsenia, voute matar [25].
  • As mozas de Vilanova/ dicen que non beben viño/ e debaixo do mantelo/ levan o xarro escondido [26].
  • Bota viño, bota viño,/ dame viño, bota máis,/ que me quero pór borracho/ que me morreron meus pais [27].
  • Bota viño, taberneira,/ bota viño a fartare,/ que me morreu miña sogra/ e quérome emborrachare [28].
  • Bota viño, taberneira,/ que me quero emborrachar,/ que me morreu miña sogra/ i a morte vou celebrar [28].
  • Campiniño, Campiniño,/ ben te podes alabar,/ tes tres tabernas ó lado/ e bailes na sociedá [29].
  • Cando o río for pra riba/ i os carballos deren uvas/ han de ser homes de ben/ os homes das barbas rubias [30].
  • Cando te queiras casar/ busca viño de Xeás,/ panciño de Vilanova/ e carneiro de Gaiás [31].
  • Cantar, quixera cantar,/ mais hoxe non teño folgo,/ rapaza, se me dás viño/ cantarei despois do golo [32].
  • Catro cartos para pan,/ tres e medio para viño,/ un carto para tabaco,/ alá vai un realiño.
  • Cun anaco de pitillo,/ unha copa de augardente/ i o brazo dunha nena/ xa marcha un home contente [33].
  • Daime viño, daime viño/ que auga non podo beber:/ caeu un becho na fonte/ teño medo de morrer [34].
  • Dame un traguiño de viño/ para molla-la garganta,/ cantareiche como a rula,/ verás como a rula canta [35].
  • Dame un traguiño de viño/ pra molla-la miña gorxa,/ cantareiche unha cantiga,/ miña cariña de rosa [35].
  • Dame viño, dame viño;/ auga non cha podo ver./ Sonche desta condicion/ e con ela hei de morrer [36].
  • Dame viño, dame viño,/ auga non podo beber,/ sonche desta condición/ e coela che hei de morrer [37].
  • Debaixo do teu balcón/ hai unha parra con uvas,/ con licencia do teu pai/ viñen ver si están maduras’' [38].
  • Dame viño, dame viño,/ auga non podo beber,/ sonche desta condición/ e coela che hei de morrer [39].
  • De ise outro lado do río/ ten meu pai un castiñeiro/ que dá peras no San Xoán,/ uvas blancas no xaneiro [40].
  • Díanno-los reises/ un vaso de viño,/ algo do fumeiro/ i os ovos do niño [41].
  • Díanno-los reises:/ figos, chourizos e viño/ e tamén algún diñeiro/ para merca-lo pantrigo [42].
  • Directorio, Directorio,/ ti que demos ves faguer,/ que o viño que ten don Xoán/ xa se non pode beber [43].
  • Do poleiro, unha galiña,/ do fumeiro, un salchichón,/ viño verde, viño verde,/ veña acá un trambullón [44].
  • E se bebín, se bebín polo xerro,/ e se bebín, se bebín figuen ben; e se bebín, se bebín polo xerro/ era de noite, non me viu ninguén [45].
  • Estou rouco, estou rouco,/ estou rouco que o sinto,/ que me fixo enrouquecer/ un vaso de viño tinto [46].
  • Eu emborrachar, emborrachar, emborracheime/ e non me puiden desemborrachar;/ eu emborrachar, emborrachar, emborracheime,/ emborracheime na beira do mar [47].
  • Eu emborrachar, emborrachar, emborracheime,/ emborracheime na beira do mar,/ eu emborrachar, emborrachar, emborracheime,/ e non me puiden desemborrachar [48].
  • Eu hei de irme ó Xurés/ con estas miñas amigas;/ habemos botar un neto/ i habemos mercar sardiñas [49].
  • Eu non quero uvas,/ figos nin castañas,/ pero pra as ameixas/ teño boas mañas.
  • Eu subín por unha viña/ e baixei por un chantón./ Quen che ha de querer a ti/ cara de gato ladrón [50].
  • Heiche de dar viño tinto,/ sopas de pan balorento,/ moza que falas comigo,/ mira que pérde-lo tempo [51].
  • Lévame no carro, leva,/ carreteiriño das uvas,/ lévame no carro, leva,/ comerei das máis maduras [52].
  • Lévame no carro, leva,/ carreteiriño das uvas,/ lévame no carro, leva,/ comereiche as máis maduras [53].
  • Lubeiriña ten a fama/ do bon viño i augardente,/ de las rapazas bonitas/ y de los hombres valientes [54].
  • Manoeliño, cacho de uvas,/ ímoste depenicar,/ tu es amigo das mozas,/ túa nai vaite matar [55].
  • Manoeliño foi por viño/ e quebrou o cantariño;/ mal polo xerro, mal polo viño,/ mal polo cu de Manoeliño [56].
  • Maruxa, monda o teu liño,/ non te vaias á taberna:/ pasei onte por alí,/ non sei si é liño si é herba [57].
  • Miña meniña pequena,/ quen che vai dar de mamar?/ Túa nai vai na vendima,/ o teu pai saíu ao mar [58].
  • Miña nai mandoume á herba/ ¡váiase á merda o fouciño!/ Ben me podía mandar/ furar a pipa do viño [59].
  • Miña Virxe da Subreira/ é amiga da goteira;/ póñenlle o carballo á porta,/ heille planta-la videira [60].
  • Moito me doi a cabeza/ que me quer cair ó chan;/ daime unha pinga de viño/ que ela me irá tendo man.
  • Montañesa, vén conmigo/ que nos imos prá ribeira/ onde se colleitan uvas,/ melocotós e mais peras [61].
  • Naquela banda do río,/ ten meu pai un castiñeiro,/ bota castañas no outono/ uvas no mes de xaneiro.
  • Naquela banda do río/ ten meu pai un castiñeiro,/ dá castañas en agosto,/ uvas brancas no xaneiro.
  • No alto de aquela serra/ ten meu pai unha tapada/ que dá uvas no xaneiro/ e llas non queima a xiada [62].
  • O crego que che casou/ debía de estar borracho/ porque non che preguntou/ se eras femia ou eras macho [63].
  • O paxaro de María/ foime ás uvas ó bacelo,/ tod’os paxaros ten pruma,/ o de María ten pelo [64].
  • O primeiro amor que eu teña/ ha de ser o dun arrieiro/ que non ten bota sen viño/ nin a bulsa sen diñeiro [65].
  • O Ribeiro é moi alegre/ polo tempo da vendima,/ que o veñen facer alegre/ as nenas de aló d’arriba.
  • O viño tinto emborracha,/ o blanco fai carrasqueira;/ máis quero tinto na boca/ que na man da taberneira [66].
  • Os amores que tu tes/ son os que xa eu deixei:/ andas apañando os bagos/ da viña que eu vendimei [67].
  • Os curas e os taberneiros/ teñen moito parecido,/ os curas bautizan nenos/ e os taberneiros o viño [68].
  • Os mociños que hai agora/ todos sentados nun banco,/ non daba por todos iles/ un vaso de viño branco [69].
  • Para pantrigo, Castilla,/ para buen vino, el Ribeiro,/ para rapazas bonitas/ viva Facós, que es mi pueblo [70].
  • Para zapateiros, Noia,/ para pescadas, o Son,/ para mozos ¡viva Boiro!/ para borrachos, Cespón [71].
  • Pensei coa risa toupar/ na festa de Vileriño/ ao ver aquelas mociñas/ todas borrachas de viño [72].
  • Quítate desa ventana,/ garrafón de malo viño,/ tódolos mozos que tes/ métochos eu nun bolsillo [73].
  • Quítate desa ventana,/ non seas tan ventaneira;/ taberna donde hai bo viño/ non necesita bandeira [73].
  • Saariño ten a sona/ de viños e de augardentes/ 'y de las muchachas guapas/ y de los hombres valientes' [74].
  • San Benitiño do ollo redondo,/ hei de ir alá, miña nai, se non morro,/ hei de levar unha bota de viño/ pra emborrachar ó San Benitiño [75].
  • Santiaguiño foi ó viño,/ moito tarda que non vén:/ ou quebrou a cantariña/ ou se namorou de alguén [76].
  • Señor San Benito novo,/ amigo da goteiriña,/ ten os carballos á porta,/ mandou pór a videiriña [77].
  • Señora María,/ Señor Manoel,/ castañas asadas/ e viño con mel.
  • Si o río de Te/ fora de coñá/ máis de catro mozos/ irían alá [78].
  • Somos do canle de Cures,/ da raíz da carroucheira,/ sabemos bebe-lo viño/ como os guapos da ribeira [79].
  • Teño plantado un piñeiro/ por riba do meu tellado;/ cando o piñeiro der uvas/ estarei ó teu mandado [80].
  • Teño un amor na montaña,/ en Forcadas teño sete;/ a ti heicho da-lo si/ cando non veñas peneque [81].
  • Tiroliro, miña gaita,/ tiroliro, que che falta,/ te-lo viño na bodega/ i o pantriguiño na arca [82].
  • Tráigoche a cabeza rota/ cosida con fío negro;/ mira, Maruxiña, mira como veño,/ borracho de viño que xa me non teño [83].
  • Tráigoche unha borracheira/ de viño que me non teño;/ mira, Maruxiña, mira como veño,/ borracho de viño que xa me non teño [84].
  • Unha noite emborracheime,/ deille un bico á miña moza;/ dende aquela a coitadiña/ mórreseme coa vergoña [85].
  • Vaite á merda, vaite á merda,/ por debaixo dunha viña/ si non a queres de galo/ comerala de galiña [86].
  • Vendimai, vendimadeiras,/ na vendima do meu pai;/ vendimai e comei uvas,/ que outra cousa non a hai [87].
  • Veña logo unha copiña,/ que a noite está de xiada;/ escorrentémo-lo frío/ i en honor do Neno vaia [88].
  • Veña o aguinaldo logo,/ figos viño e lacós:/ somos bos de conformar,/ non somos nada lapós [87].
  • Viva O Maño, viva O Maño,/ que é terra de moito pan,/ o forno da miña sogra/ bota uvas polo vran [89].
  • Vosté que matou o porco/ festexe ó Fillo de Dios/ dándonos algunha cousa,/ tragos de viño e lacós [90].
  • Xa non queiro home/ que me vaia ó mar;/ váiseme á taberna,/ vaise emborrachar [91].

Notas

  1. Eladio Rodríguez González, s. v. lúa.
  2. Adela Leiro, 39.
  3. Mariño Ferro (1985), 129.
  4. Mariño Ferro (1985), 217.
  5. Eladio Rodríguez González, s. v. auga.
  6. Juan Sobreira Salgado: Papeletas.
  7. Eladio Rodríguez González, s. v. ir.
  8. José Santiago Crespo Pozo, s. v. económico.
  9. José María Pereda Álvarez (1953), s. v. auga. No orixinal: É com'os burros da Limia, qu'apañan o viño e beben auga.
  10. Eladio Rodríguez González, s. v. cuba.
  11. Marcial Valladares Núñez (1884).
  12. Real Academia Galega 1913.
  13. Eladio Rodríguez González, s. v. mañán.
  14. Xaquín Lorenzo Fernández, 32.
  15. Saudade nº 4, xullo 1943, 29. No orixinal: éch’unha.
  16. 16,0 16,1 Xaquín Lorenzo Fernández, 37.
  17. Xaquín Lorenzo Fernández, 37. No orixinal: tua.
  18. Fermín Bouza Brey 1929, 186. No texto: mail-a, e a miña nai
  19. Xaquín Lorenzo Fernández, 30.
  20. Real Academia Galega.
  21. Xaquín Lorenzo Fernández, 41. Carrasqueira, lugar poboado de carrascas ou queirogas (Erica sp).
  22. Xaquín Lorenzo Fernández, 42. No orixinal: quén.
  23. Xaquín Lorenzo Fernández, 44.
  24. Xaquín Lorenzo Fernández, 44. No orixinal: buscalo, boda.
  25. Xaquín Lorenzo Fernández, 46. No orixinal: élo.
  26. Fermín Bouza-Brey 1929, 177.
  27. Xaquín Lorenzo Fernández, 53.
  28. 28,0 28,1 Xaquín Lorenzo Fernández, 53. No orixinal: morréu.
  29. Recollida en Palmeira (Ribeira), aínda que este lugar do Campiño pertenza á parroquia estremeira do Santa María do Xobre, do concello da Pobra. Fermín Bouza-Brey 1929, 202. No orixinal: ven, tés, ô lado.
  30. Xaquín Lorenzo Fernández, 56. O refraneiro recolle moitos exemplos da consideración negativa dos “homes de barbas rubias” ("Líbrate Deus de home de bigote loiro, de can rabeno e de home pequeno", "Home de barba rubia, unha che di, outra che cuida").
  31. Xaquín Lorenzo Fernández, 56. Xeás é lugar de San Salvador de Torno, concello de Lobios; Gaiás é lugar da parroquia de Santa Cruz de Grou, no concello de Lobeira; e San Salvador de Vilanova dos Infantes é parroquia do concello de Celanova.
  32. Xaquín Lorenzo Fernández, 58. Golo, sinónimo de grolo.
  33. Xaquín Lorenzo Fernández, 66. ¿Erro por abrazo?
  34. Xaquín Lorenzo Fernández, 66.
  35. 35,0 35,1 Xaquín Lorenzo Fernández, 66. No orixinal: mollala, cantareiche.
  36. Marcial Valladares Núñez.
  37. Saudade nº 4, xullo 1943, 28. No orixinal: coéla, ch’hei.
  38. Álvaro das Casas, 216. No orixinal: liceneia [sic].
  39. No texto: dáme.
  40. Xaquín Lorenzo Fernández, 68.
  41. Xaquín Lorenzo Fernández, 70. No orixinal: díannolos. Dada a época na que se cantan os reises, ese algo do fumeiro son chourizos e castañas.
  42. Xaquín Lorenzo Fernández, 70. No orixinal: díannolos, mercalo.
  43. Xaquín Lorenzo Fernández, 71. Directorio era a chata dun home de Calvos de Randín, dedicado ó transporte de mercadorías na súa camioneta, alá no 1928.
  44. Xaquín Lorenzo Fernández, 72. O único significado de trambullón é o de golpe forte que alguén se dá ó caer.
  45. Xaquín Lorenzo Fernández, 76.
  46. Fermín Bouza-Brey 1929, 171.
  47. Xaquín Lorenzo Fernández, 80.
  48. Fermín Bouza Brey 1929, 177.
  49. Xaquín Lorenzo Fernández, 81. A Nosa Señora do Xurés, a cuxa romaría alude esta cantiga, levántase no lugar de Vilameá, parroquia de Rio Caldo, concello de Lobios.
  50. Chantón é o pé de pedra que levanta a viña. Fermín Bouza-Brey 1929, 188. No orixinal: .
  51. Fermín Bouza-Brey 1929, 181. No orixinal: valorento, perdel-o.
  52. Saudade nº 4, xullo 1943, 28.
  53. Fermín Bouza-Brey 1929, 193. No orixinal: mais.
  54. Xaquín Lorenzo Fernández, 91'). Refírese ás terras do concello de Lobeira.
  55. Xaquín Lorenzo Fernández, 92. No orixinal: és, tua. Cacho é o mesmo que acio de uvas.
  56. Xaquín Lorenzo Fernández, 92. No orixinal: .
  57. Xaquín Lorenzo Fernández, 235. No orixinal: paséi, erba. Xaquín Lorenzo localízara en Reigosa, pero non identifica este lugar.
  58. Xaquín Lorenzo Fernández, 98. No orixinal: tua.
  59. Fermín Bouza-Brey 1929, 188. No orixinal: â herba, â m... (por eufemismo).
  60. Xaquín Lorenzo Fernández, 103. No orixinal: plantala. Nosa Señora da Sobreira é padroeira de [[Ferreiros, Entrimo, Entrimo Na Galipedia, a Wikipedia en galego.|Ferreiros]], lugar da parroquia e concello de Entrimo.
  61. Xaquín Lorenzo Fernández, 104. No orixinal: ven, e máis.
  62. Xaquín Lorenzo Fernández, 108.
  63. Fermín Bouza Brey 1929, 186.
  64. Fermín Bouza-Brey 1929, 197. No orixinal: âs uvas, ô bacelo, todo-os, tên pruma (pero ten pelo).
  65. Gran Enciclopedia Galega: s.v. arrieiro.
  66. Xaquín Lorenzo Fernández, 127.
  67. Xaquín Lorenzo Fernández, 124. No orixinal: tú, deixéi, vagos.
  68. Álvaro das Casas, 193.
  69. Xaquín Lorenzo Fernández, 125.
  70. Xaquín Lorenzo Fernández, 128. Cantiga castelá recollida na Limia, na que a única tradución foi a introdución de topónimos locais.
  71. Fermín Bouza Brey 1929, 172. No texto: Noya, Són.
  72. Xaquín Lorenzo Fernández, 133. San Xes de Vilariño é parroquia do concello de Lobeira.
  73. 73,0 73,1 Xaquín Lorenzo Fernández, 139. No orixinal: de esa.
  74. Refírese a San Estevo de Saiar, unha parroquia de Caldas. Fermín Bouza-Brey 1929, 172.
  75. Xaquín Lorenzo Fernández, 141. Xaquín Lorenzo non localiza este San Benitiño. San Bieito celébrase, maioritariamente, o 11 de xullo, aínda que o 21 de marzo é o San Bieito de inverno.
  76. Xaquín Lorenzo Fernández, 141. No orixinal: ven.
  77. Xaquín Lorenzo Fernández, 145.
  78. O río Te (ou río da Torre) atravesa a parroquia de Taragoña, en Rianxo. Fermín Bouza-Brey 1929, 187.
  79. A carroucheira, tamén chamada carpaza, urce ou uz, é unha planta arbustiva das Ericáceas. Refírese a Cures, unha parroquia de Boiro. Fermín Bouza-Brey 1929, 172.
  80. Xaquín Lorenzo Fernández, 150. No orixinal: dér.
  81. Xaquín Lorenzo Fernández, 151. No orixinal: dalo, sí. As Forcadas é lugar da parroquia de San Trocado de Santa Comba, no concello de Bande. Peneque é borracho.
  82. Xaquín Lorenzo Fernández, 155. No orixinal: telo.
  83. Xaquín Lorenzo Fernández, 156)
  84. Xaquín Lorenzo Fernández, 156.
  85. Xaquín Lorenzo Fernández, 159.
  86. Fermín Bouza-Brey 1929, 182. No orixinal: â m... (por eufemismo), de unha, non-a.
  87. 87,0 87,1 Xaquín Lorenzo Fernández, 161.
  88. Xaquín Lorenzo Fernández, 161. No orixinal: escorrentemolo, neno.
  89. O Maño (ou O Xobre) é parroquia da Pobra do Caramiñal. Fermín Bouza-Brey 1929, 195. No orixinal: pol-o.
  90. Xaquín Lorenzo Fernández, 163.
  91. Xaquín Lorenzo Fernández, 164.

Véxase tamén

Bibliografía

  • ALONSO RIVAS, Alicia María, e ALONSO, Eliseo: "Atadeiras de A Guardia", en Coloquio de etnografía marítima, cap. 10. Museo do Pobo Galego 1988, 129-132.
  • ANÓNIMO: Saudade. Verba Galega nas Américas, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
  • BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204.
  • CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós 95, 15.11.1931.
  • CRESPO POZO, José Santiago: Nueva contribución a un vocabulario castellano-gallego con indicación de fuentes e inclusión del gallego literario (galaico-portugués). 1 (La Región, Orense 1972); 2,3,4 (Ed. do Castro, Sada, 1979/1982/1985).
  • LEIRO LOIS, Adela (dir.): Cambados: a tradición oral. Colexio Público Castrelo. Cambados 1986.
  • MARIÑO FERRO, Xosé Ramón: La medicina popular interpretada I. Xerais, Vigo 1985.
  • Ramón Anxo Martíns Seixo: "'Perdóolle o mal que me fai polo ben que me sabe'. Unha aproximación aos campos semánticos da comida e da bebida na fraseoloxía galega", en Cadernos de Fraseoloxía Galega 15, 2013, 463-486.
  • PEREDA ÁLVAREZ, José María: "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en Douro Litoral 1953, 5ª série, VII-VIII, pp. 19–52.
  • RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo 1958-1961.
  • SOBREIRA, Juan: Papeletas de un diccionario gallego (1792-1797), ed. de J. L. Pensado Tomé, Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979.
  • VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: Diccionario gallego-castellano, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.

Outros artigos

Embriaguez

A embriaguez (ebriedade ou, vulgarmente, borracheira e mona) consiste nun estado de alteración das facultades mentais e motrices do corpo a consecuencia dun consumo excesivo de alcohol cuxa presenza en sangue alcanza un determinado nivel que chega a provocar unha intoxicación etílica. A persoa nese estado denomínase ebrio ou borracho (máis tecnicamente, dipsómano), e, se a mesma situación se repite frecuentemente, se cualifica de alcohólico, concepto que xa adquire matices de adicción e conduta patolóxica, con danos para a saúde.

O termo pode empregarse tamén noutros sentidos figurados, cando se trata de expresar uns sentimentos moi exaltados que poden ofusca-la razón, falando, así, de estar embriagado de amor ou pola emoción; tamén pode aplicarse a perfumes ou esencias.

Galería de imaxes da etnografía de Galicia

Galería de imaxes da etnografía de Galicia.

Galería de imaxes de Galicia

Galería de imaxes de Galicia.

Galería de imaxes de gastronomía en Galicia

Galería de imaxes de gastronomía en Galicia.

Historia do viño

A historia do viño entrelazouse coa historia doutras actividades humanas como poida ser a agricultura, a gastronomía, as actividades lúdicas das civilizacións, así como do devir do home mesmo. O viño é unha bebida alcohólica fermentada procedente do zume da uva (Vitis vinifera) que contén alcol etílico e que en cantidades moderadas provócanos a expresión sincera de sentimentos, mentres que en grandes cantidades trátase dun narcótico. A natureza humana estivo, desde os seus comezos, sedenta de viño e isto provocou que sexa unha mercancía de valor en diferentes culturas. Existen evidencias arqueolóxicas nas que se indica que as producións de viño máis antigas proveñen dunha extensa área que abarca Xeorxia (véxase: Viño de Xeorxia) e Irán (Montes Zagros), datando estes comezos no período que vai desde o 6000 ao 5000 a. C. Os primeiros cultivos da uva (vitis vinifera) ocorreron na idade de bronce en lugares próximos ao Oriente Próximo, Sumeria e Antigo Exipto ao redor do terceiro milenio a. C.A vide foise estendendo grazas ás súas características adaptativas desde a especie eurasiática (vitis vinifera L. subsp. sylvestris), requiriu poucos cambios xenéticos para adaptarse ao cultivo das diferentes zonas, posúe uns baixos requirimentos de auga e minerais, crece en terras onde outros froiteiros non crecerían, grazas á súa capacidade rexenerativa permite unha recolección intensiva. Esta adaptabilidade foi unha das claves da súa expansión ao longo de Europa, así como na maioría dos climas tépedos da terra. Un dos maiores cambios que sufriu a vide foi cando, na antigüidade, converteuse por selección artificial dunha variedade "salvaxe" (de sexualidade dioica na súa maioría) a unha "domesticada" (hermafrodita), descoñecesen hoxe en día as razóns deste cambio. Pronto se puido comprobar que o viño era a suma dun conxunto de factores ambientais: clima, latitude, altura, horas de luz etc.Moitas das grandes culturas do Mediterráneo así como Oriente Próximo reclaman inventar eles mesmos o proceso de vinificación atribuíndo o seu descubrimento a un heroe local ou a unha divindade agraria. Pero o caso é que o comercio e a expansión dalgunhas culturas e imperios fixo que o viño e o seu cultivo se fora estendendo por diversas rexións da Terra, adoptando novos sabores e aromas. O viño (do mesmo xeito que outros alimentos básicos) aparece na cultura cargado de simbolismo. O viño aparece na Biblia (Libro do Xénese) tras o Diluvio universal replantado por Noé (do que a tradición xudeu-cristiá aclama como inventor do viño), aínda que pode establecerse un paralelismo con Noé no personaxe do poema de Gilgamesh (narración de orixe sumerio) denominado Utnapishtim que igualmente planta viñas tras un diluvio. Nas diversas culturas da Terra existen outras bebidas fermentadas similares, como pode ser a hidromel e a sidra dos pobos do Norte de Europa, os kumis da Asia Central, os mesmos romanos fermentaron figos e dátiles para facer bebidas alcohólicas. A capacidade adaptativa da uva a diferentes climas e chans, o seu alto rendemento, é a única froita que retén na súa interior cantidades dun infrecuente ácido denominado tartárico que favorece a acción dos lévedos. Pódese dicir que hoxe en día a uva é a froita máis colleitada a nivel mundial, sendo o 70% da mesma dedicado á produción de viño.

Novembro na cultura popular galega

O que segue recolle diversa información sobre a pegada do mes de novembro na cultura popular e na literatura oral galegas, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc.

Hai varias denominacións populares do mes de novembro. Moi común é a de San Martiño (ou mes de San Martiño). Por celebrarse neste mes o día de defuntos, recibe os nomes de mes dos mortos ou, simplemente, mes morto; tamén mes das ánimas. E, por caer neste mes o día de Santo André, tamén recibe o nome de mes de San Andrés ou, simplemente, San Andrés .

Tan identificado está novembro coas castañas que no Incio e en Quiroga chaman Castañal ó propio mes .

O día 1, día de Tódolos Santos, tamén serve para darlle nome: Santos ou mes de Santos.

Refraneiro galego sobre o viño

A adega cheira ó viño que ten .

A auga de febreiro derrama o viño .

A auga de San Xoán leva o viño e tolle o pan .

A auga de San Xoán quita o viño e tolle o pan .

A auga de San Xoán tolle o viño e non dá pan .

A auga en San Xuán tolle o viño e non dá pan .

A auga fai mal i o viño fai cantar .

A auga non emborracha, nin enferma, nin entrampa .

A auga non enferma nin embebeda .

A auga para os peixes; para os homes, viño a feixes .

A auga polo san Xoán tolle o viño e non dá pan.

A augardente, na tenda; o viño, na taberna .

A beber viño nunca me ganou veciño .

A bo viño non hai mal bebedor .

A cepa, tarde ou cedo, sempre dá uvas polo setembro.

A chuvia no mes de agosto, non é chuvia que é mel e mosto .

A chuvia no mes de agosto, non é chuvia que é mosto .

A chuvia por san Xoán, tolle o viño e non dá pan.

A cuba do bo viño non necesita bandeira.

A home bo, picheles cheos .

A home vello, picheles novos .

A mera no San Xoán leva o viño e mais o pan .

A millor siñal de auga é non haber pra viño .

A moza i a parra, non se ven ben se non lle erguen a faldra .

A muller e a viña dan ó home alegría .

A muller e a viña faina o home garrida .

A muller e o viño sacan o home de tino .

A muller que ó seu home queira ter gordiño dispois que coma o caldo déalle un gotiño .

A pouco viño, coidadiño .

A reixa de san Xuan, moitos o saben e poucos o dan .

A vide e a xesta co demo en testa.

A vindima, enxoita e fría .

A vindima non é cada día .

A viña de bo amo, pódase en marzo. A viña do ruín, pódase en abril .

A viña i o poldro que os críen outros .

A viña non quere máis sombra que a do amo.

A viña o dá e a viña o come.

A viña vella quer amo novo .

A viño de mal parecer, pechar os ollos e beber .

A xente ve o que bebo, mais non ve a sede que teño .

A xogueta e a bebedela botan as casas por terra.

Abril frío, moito pan e pouco viño .

Abril frío, pan e viño .

Abril frío quer compango, viño e pantrigo .

Aceite, no alto; viño, no medio; mel, no baixo.

Aceite, o de enriba; viño, o do medio; mel, o do fondo.

Aceite, viño e amigo, millor canto máis antigo.

Adega fría quentarse espera .

Adega fría quentarse espera ó chegala colleita .

Agosto a madura e setembro vendima a uva.

Agosto e vendimia non son cada día .

Agosto e vendima non son cada día e si cada ano, uns con ganancia e outros con dano.

Agosto e vendima non son cada día e sí cada ano, us con proveito e outros con dano .

Agosto, madura, e setembre vindima as uvas .

Aí vén San Miguel, co seu tonel .

Alegre, alegrete, arranca-carrascos e tente-bonete

Amigo por amigo, o bo pan e o bo viño.

Anaco de touciño pide trago de viño .

Ano de viño, garda viño.

Ano de viño, merca e garda viño .

Ano de viño, vende viño e garda viño.

Ano novo e viño novo non manteñen .

Anque estou malo das pernas, inda podo ir á taberna .

Anque teño mala a perna, ben sei onde está a taberna .

Antes da vindima, compón as cubas axiña .

Antes de pan, viño; antes de viño, touciño; e antes touciño que liño.

Antes de San Martiño, pan e viño; dispois de San Martiño, fame e frío .

Antes o pan que o viño e antes o touciño que o viño .

Antes pan que viño, antes viño que touciño, e antes touciño que liño .

Ao lacón e ao touciño, grolos de viño .

Apregoar viño, e vender vinagre .

As tormentas por san Xoán tollen o viño e levan o pan.

Ás veces val máis o viño que as borras; e de contino, val máis o viño .

Ata despois da vendimia non cáte-la entena.

Ata o san Pedro, o viño ten medo.

Ata pasada a vendimia non digas: “¡Eite a mel miña!”.

Ata san Martiño, pan e viño. De san Martiño adiante, fame e frío.

Ata San Martiño, pan e viño; de San Martiño pra diante, fame e frío bastante.

Ata San Martiño, pan e viño; de San Martiño pra diante, pan e frío bastante.

Auga de agosto, azafrán, mel e mosto.

Auga de agosto dá mel e mosto .

Auga de agosto, mel e mosto .

Auga de san Xoán, tolle viño e non dá pan .

Auga e sol, pras froitas, lagarto; pras viñas, pulgón .

Auga en agosto, azafrán, mel e mosto .

Auga no San Xoán tolle o viño e non dá pan .

Auga ó figo; e á pera viño .

Auga por agosto, nin pan nin mosto .

Auga, de cepas; arruído, de tellas .

Auga, pros peixes; pros homes, viño a feixes .

Bebamos hastra que máis non poidamos .

Bebamos hastra que non nos vexamos .

Bebe dispois do caldo, e manda o médico ó diaño .

Bebe dispois do caldo, e rite do ciruxano .

Bebe pouquiño, come a fartar, durme no alto, e así vivirás .

Beber, beber, hastra máis non poder .

Beber bo viño faino todo veciño: o que é malo, é beber viño malo .

Beber e comer bo pasatempo é .

Beber frío; e xantar, quente.

Beber astra non ver .

Beber polo ancho, e dar de beber polo estreito .

Beber sin comer, é cegar e non ver .

Bebín auga porque non houbo auga; que se auga houbera, viño bebera, se a tempo chovera .

Borracheira de auga non emborracha.

Bótamo todo en viño e non en liño .

Cabalo corredor, home rifador, vaso de vidro e tinalla de viño, sempre están en perigo .

Cada cuba cheira ó viño que lle botan .

Cada cuba cheira ó viño que ten .

Cal o ano, tal o xerro .

Cando chove en agosto, chove mel e mosto.

Cando chove por agosto, chove mel e mosto .

Cando deas viño ó teu señor, non o mires ó sol .

Cando hai auga e sol en marzo, aparella as cubas e o mazo .

Cando o borracho ronca, o viño no barril apousa.

Cando ó mariñeiro lle dan de beber, ou está fodido ou vanno foder .

Cando o vello non pode beber, pódenlle a cova facer .

Cando san Xoán bebe viño, ponse moito vermelliño.

Cando se remata o viño, a bota xa non fai falta .

Canto máis bebo, máis sede teño .

Casa, viño e poldro, fáganos outro.

Castañas, noces e viño fan a ledicia de san Martiño.

Cava fondo e terás anada de abondo .

Cávame tarde, bímame cedo, e pagareiche o que che debo, díxolle a viña ó labrego .

Cáveme quen queira, pódeme quen seipa; bímeme calquera; cóideme o meu amo .

Cáveme quen queira, pódeme quen seipa, díxolle a cepa á terra .

Chafar, chafoume, mais como pagar, o viño pagoume .

Chuvia en san Xoán, tolle o viño e non dá pan .

Chuvia polo agosto é mel e mosto .

Chuvia por San Xoán, tolle o viño e leva o pan .

Coida ben a viña e terás vindima .

Coida de podar en marzo, que o que poda en abril é ruín.

Collerás viño mosto se vendimas enxoito .

Come pan, bebe viño e tira pra diante polo camiño.

Con castañas asadas e sardiñas salgadas, non hai ruín viño .

Con castañas asadas e sardiñas salgadas non hai viño ruín .

Con pan e viño anda calquera o camiño.

Con pan e viño ándase o camiño .

Con pan e viño ben se pasa o camiño .

Con pan e viño faise o camiño.

Con pan e viño lévase o camiño.

Con pan e viño pásase o camiño .

Con pan e viño xa se anda o camiño .

Da boa nai busca a filla, e da boa cepa pranta a viña .

Dádeme unha, dádeme tres, mais sen a de maio non me deixés .

Dálle ó porco do caldeiro, e non do Ribeiro .

Dáme o viño cando quixeres; máis dispois do caldo non mo negues .

Das aves que erguen o rabo, a pior é o xarro .

De pai bodegeiro, fillo cabaleiro e neto limosneiro.

Debaixo dunha mala capa, hai ás veces un bo bebedor .

Debaixo dunha mala capa hai un gran bebedor.

Deben nadar en viño os caracoles, as brevas e os figos .

Deica San Pedro o viño ten medo .

Deixa a auga e bebe viño, dispois do San Martiño .

Derramarse o viño é boa siñal, pero non o sal .

Despois das uvas e mel sabe mal o viño, pero fai ben.

Despois de San Martiño, deixa a auga e bebe o viño.

Despois de San Martiño, deixa a agua e bebe viño.

Deus te garde de amigo reconciliado, de can atado, de borracho irado e de home arroutado.

Día de San Martiño, proba o teu viño .

Día de San Martiño, todo o viño é bo viño .

Día de Santa Cruz vai ver a túa viña, se reluz .

Día de santa Mariña, vai á viña, que como a toparás, vindimarás

Día de santa Mariña, vai ve-la túa viña, e como a encontrarás, así a vindimarás.

Din que o viño que nace no maio que o bebe o gaio.

Dispois de comer e beber, cada un da o seu parecer .

Dispois de San Martiño, deixa a iauga e bebe o viño .

Dispois de vindimas, corvos .

Dixo o viño, moi campante: "No corpo do home son valente e voante". E dixo o pan: "Se eu vou diante" .

Dixo o viño: "No corpo do home sou valente e boiante". E dixo o pan: "Se eu vou diante" .

Díxolle o touciño ó viño: ben veñas, amigo .

Do bo viño, bo vinagre .

Do novo viño bota un traguiño polo San Martiño .

En abril xa soio poda o labrego ruín.

En abril, augas mil, cargan o carro e mailo barril.

En agosto, as castañas arder, e en setembro, beber .

En agosto chove mel e mosto.

En agosto máis vale que sobre pan que non que falte viño.

En agosto, nin muller nin mosto .

En agosto, nin viño nin mosto.

En agosto, nin viño, nin muller, nin mosto .

En agosto, viño mosto .

En chegando san Brais pon pan e viño na alforxa que día non faltará.

En maio, nin xantar á mesa sin viño nin pote ó lume sin touciño.

En maio, sulfato .

En marzo, podar e cavar, se queres colleitar .

En san Martiño, pan e viño.

En san Xoán, tanto viño coma pan.

En setembre e outono, bebe o viño vello e deixa estar o novo .

En setembro colle o viño e non durmas no camiño.

En setembro vendima correndo.

Ende chegando o San Bras pon pan e viño na alforxa, que día non faltará .

Ende vindo Todos Santos e pasando San Andrés, viño novo, vello é .

Esta nosa filla non dá tino a naide; nin é mel, nin fel, nin vinagre .

Eu non bebo o viño, que o como en cuncas, gotiño a gotiño .

Eu non son dino de bebe-la auga sin viño .

Folgade, galiñas, que o galo está nas vindimas

Grolo a grolo valéirase o xerro .

Hastra o San Pedro, o viño ten medo .

Hastra san Martiño, pan e viño; de san Martiño adiante, frío e fame.

Home estrevido, pelexo de bo viño, e vaso de bo vidro, duran pouquiño .

Home que non troula, nin fuma, nin xoga, nin bebe, nin bica, nin cuspe no curro, máis ca home é burro.

Home reñedor, cabalo corredor e pelexo de bon viño nunca fan moito camiño .

Home rifador, cabalo corredor, xerro de bo viño e besta de andadura, nunca moito duran .

Home valente e bota de viño, pouco duran .

Homes bos e picheles de viño, amainan o ruído .

Hoxe viño e pan, o resto mañán.

Inda non é viño e xa quer ser vinagre .

Invernía de San Xoán, tolle o viño e non dá pan .

Ir e vir, como o xerro vai á boca .

Labrador chalán, non colle viño nin pan.

Maio come o trigo, e agosto bebe o viño .

Maio fai o trigo, e agosto o viño .

Máis garda a viña o medo que o viñadeiro .

Máis val viño frío que auga quente .

Máis val viño quente que auga fría .

Máis vale beber que cuspir .

Máis vale que sobre pan que non que falte viño.

Máis vale quedar para vestir santos ca para espir borrachos.

Mandar rapaces á vindima, é cousa perdida .

Maruxiña ten bo viño; se o ten, el o dirá, i o que fore sonará ..

Marzo, marzal, déixame o viño trasegar.

Marzo, o viño polo vaso.

Menos valen ás veces as borras que o viño .

Mentras auga teña o Miño, no Ribeiro non falta viño .

Mentres auga leve o Miño non faltará viño .

Mordedura de alacrán, busca viño e busca pan, que mañá te enterrarán.

Muller que moito bebe, tarde paga o que debe .

Mulleres á eira e viño en coeira .

Mulleres e viño sacan ó home do bo camiño .

Na noite de san Xoán andan os probes pedi-lo pan, e na noite do ceboliño andan os vellos a pedi-lo viño.

Na noite de San Xoán andan os tolos pedi-lo pan, e na noite do ceboliño andan os vellos a pedi-lo viño.

Na viña de outro ninguién pode ir escoller .

Na viña vindimada, calquera pode vindimar .

Nena, viña, pereira e fabal son malos de gardar

Nin o teu pan en bolas, nin o teu viño en sopas .

Nin o teu pan en roscas nin o teu viño en botas .

Nin o teu pan en sopas, nin o teu viño en probas .

Nin viña no baixo, nin trigo no cascallo .

Nin viña ó pé do camiño, nin casa á beira do rio .

Ninguién que beba viño chame borracho ó seu veciño .

Ninguién se emborracha co viño da súa casa .

No inverno, forneira; no vran, taberneira

No millor viño hai borras .

No Nadal, alegrote, alegrote, que hai viño na cuba e chourizos no pote.

No san Martiño, porco e viño.

No san Martiño xa se coñece o bo viño.

Non é bo mosto o que se colle en agosto.

Non é bo mosto o que se molla en agosto .

Non hai mellor ciruxán que a boa carne, o bo viño e o bo pan.

Non hai millor viño que o da viña .

Non hai neto de viño que grande sea .

Non hai ruín viño con castañas asadas e sardiñas salgadas .

Non hai tal viño como o pantrigo e o leite macizo .

Non teñas viña nun rincón nin casa nun cantón .

Nosa Señora dos Arcos, avogada dos borrachos

Nunca lle falta achaque ó viño: no vran polo calor, e no inverno polo frío .

O amor e o viño sacan ao home de tino.

O beber, mata axiña a sede .

O beber quer comer .

O bebido é o seguro, que o que no xerro está quizáis non se beberá .

O bebido é o seguro, que o que no xerro está quizáis se derramará .

O bo viño cría bo sangue .

O bo viño trai a venda consigo .

O borracho logo solta o que ten no papo.

Ó chegar o San Martiño, mátase o porco e próbase o viño .

Ó comer percebes, mira o que bebes .

O día de San Lucas mata o teu porco e barra as túas cubas ..

O día de san Xoán molla o viño no pan.

O día de Santa Cruz vai ver se a túa viña reluz.

O home mesquiño non colle forzas nin co pan nin co viño .

Ó lacón e ó touciño, tragos de viño .

O mes de agostiño fai bo viño.

O mes de agostiño fai o bo viño.

O meu veciño ten unha viña: el a cava, el a bima; el a vindima .

O millor viño fai borra .

O millor viño vólvese vinagre .

O mosto que se colle en agosto, non é mosto .

O pan, con ollos; o queixo, cego, e o viño, anexo .

O pan con ollos, o queixo sin ollos, e o viño que salte ós ollos .

O pan, pan, e o viño, viño .

O pan polo coor, e o viño polo sabor .

O peixe debe nadar tres veces: en auga, en mollo e en viño .

O que bebe pola cabeza non se lle saben os tragos que pasa .

O que cava e bima fará boa vendima .

O que dispois do caldo non bebe, non sabe o que perde .

O que en marzo non poda a súa viña, perde a vendima.

O que en marzo non poda a viña perde a vendima.

O que en marzo non poda perde a vendima toda.

O que en ruín lugar fai a viña, ó lombo saca a vindima .

O que no caldo bota viño, de vello faise mociño .

O que non bima, non vindima.

O que non ten casa nin viña, en calquera parte se aveciña.

O que non ten lagar, cada ano seu pesar .

O que poda por marzo, vindima no regazo .

O que se dá á bebida ben pouco estima a súa vida.

Ó que ten bo viño non lle faltan amigos .

O que teña bo viño, bébao, e non llo dea ó seu veciño .

O que vai á adega e non bebe, eso máis perde .

O que vendima en san Miguel, bebe ben.

Ó touciño, mételle tragos de viño .

O vello pranta a viña e o vello a vindima .

O vento de abril e a lama de agosto, matan o viño anque sexa no mosto.

O vinagre i o limón, medio ciruxanos son .

O viño alegra o ollo e quenta o corpo .

O viño anda sin calzós .

O viño barato saca os cartos do farrapo .

O viño, bebelo a modiño: gotiño a gotiño .

O viño bo é caro, i o barato é malo .

O viño branco e a muller ao primeiro mercader.

O viño chispeiro non necesita pregoeiro.

O viño con mel sabe mal e fai ben .

O viño dá forzas, e a iauga quítaas todas .

O viño da viña vella zonzonéame na orella .

O viño das cepas vellas quenta as orellas .

O viño das peras non o tires nin o bebas, nin ó teu amigo o deas .

O viño da viña vella zonnzonéame na orella.

O viño de abril, enche o carro e o carril.

O viño de abril non vai ó funil.

O viño de marzo, lévao a vella no regazo .

O viño do Avia, ten forza, esprito e labia .

O viño do Ribeiro fai andar ó mozo lixeiro .

O viño do Ribeiro fai fortes ós mozos e remoza ós vellos .

O viño do Ribeiro fai ó vello chuscarrandeiro .

O viño do Ribeiro non ten compañeiro .

O viño do Ribeiro ten sona de paroleiro .

O viño é bo, pero se é viño bo .

O viño é o antoxo dos vellos e o lambuxo dos nenos .

O viño é o leite dos vellos .

O viño e o pan sempre se dan: us anos ben; outros mal, e outros menos mal .

O viño é o sangue dos vellos .

O viño é pan e medio .

O viño fai do vello mociño .

O viño fai ó vello mociño .

O viño fai rir, fai durmir e fai ás cores á cara saír .

O viño ha ser comido, máis ben que bebido .

O viño lava os dentes, alegra os ollos e sana o ventre.

O viño polo coor, i o pan polo sabor .

O viño polo xerro é como millor o quero .

O viño que é chispeiro non percisa de pregoeiro .

O viño ten tres propiedades: facer durmir, facer rir e ás cores saír.

O viño tinto quer estar apretado i o branco folgado .

Odre de bo viño, cabalo saltador e home rifador, nunca duran moito co seu señor.

Onde allos ha, viño haberá.

Onde entra o beber sai o saber .

¿Onde haberá millor viño que o que sai das cepas? .

Ós comenzos de setembre aparella as cubas pra vindimar as uvas .

Os de Palmeira beben a caña pola cuncha da vieira .

Os mariscos queren viño, pois da auga xa veñen .

Os recíos de agosto son mel e mosto .

Pan con fartura; e viño, con mesura .

Pan de hoxe, carne de onte e viño de antano, manteñen ó home sano.

Pan de onte e viño de antano, salú pra todo o ano.

Pan de onte, carne de hoxe, e viño de antano, manteñen ó home sano .

Pan de onte, e carne de hoxe, e viño de antano, salú pra todo o ano .

Pan de panadeira e viño de taberna, nin farta nin goberna .

Pan e viño andan camiño .

Pan e viño andan camiño, millor que mozo garrido .

Pan e viño, un ano teu, e outro do teu veciño .

Pan por quilo e viño por medida, o que non rouba algo non leva boa vida.

Pan que sobre, carne que abonde, viño que non falte e alegría que abaste .

Pan quente e uvas, ás vellas quitan engurras .

Pan, viño e carne quitan a fame .

Pipa de viño bo e home forte, pouco duran.

Poda a viña en marzo e cávaa en maio.

Poda a viña en marzo, pra cavala en maio .

Poda en marzo, vendima no regazo.

Poda en xaneiro, vendima no sombreiro.

Poda tarde e sementa cedo, que de tres anos acertarás tres e medio .

Pola Santa Mariña vai ver a tua viña, e cal a cates, tal a vindimas .

Pola vindima vende as tuas galiñas; pola Navidá, vólveas mercar .

Pola Virxe do Portal pon a xente a vendimar .

Pola vosa santa palabra, eu non son digno de beber o viño sin auga .

Polas vendimas vende as túas galiñas, pola Navidade vólveas mercar.

Polo abril xa solo poda o labrego ruín .

Polo agosto vale máis viña que mosto .

Polo Pilar, nabos á terra e viño a envasar .

Polo Pilar, os nabos na terra e o viño a envasar.

Polo San Andrés, o mosto viño é.

Polo San Andrés, o viño novo vello é.

Polo San Lucas, mata o teu porco e barra as tuas cubas .

Polo san Lucas saben ben as uvas.

Polo san Lucas solta os bois, mata os porcos e tapa as cubas .

Polo san Martiño, barra o teu viño.

Polo san Martiño, castañas e viño.

Polo san Martiño, cata o teu viño.

Polo San Martiño deixa a auga e bebe o viño.

Polo San Martiño mata o teu porquiño e bebe o teu viño .

Polo san Martiño, proba o teu viño.

Polo san Martiño, tapa o teu viño.

Polo San Martiño, todo o mosto é bo viño .

Polo San Martiño, todo o mosto é viño .

Polo san Martiño, vende o teu viño; antes a pipeiro que a taberneiro.

Polo San Martiño, zapa o teu viño .

Polo San Mateo vindima a reo .

Polo san Mateu cada un vendima o seu .

Polo san Mateu ou vendimas tu ou vendimo eu.

Polo san Mateu, vendima ti, vendimo eu.

Polo san Mateu, vindima arreo.

Polo San Mateu, vindima tí, vindimaréi eu .

Polo San Miguel están as uvas o mesmo que mel .

Polo san Miguel mete as uvas no tonel .

Polo san Nicolás, as uvas vendimarás .

Polo san Simón, apreta o baldón .

Polo San Simón proba o viño, i o porco polo San Martiño .

Polo san Xenaro, vendimas pró carro .

Polo san Xoán á sardiña, e en setembro á vendima.

Polo san Xoán bébese viño e cómese pan.

Polo San Xoán tanto viño como pan .

Polo Santiago comenza na viña a pintar o bago .

Por agosto vale máis viño que mosto.

Por beber medio netiño e comer media tallada, nunca se perdeu nada .

Por ir á misa entrei na taberna, e quedeime nela .

Por marzo, a cava; por marzo, a poda; por marzo vólvese a viña toda .

Por san Luca, alza o boi da suca, mata o porco e tapa a cuba.

Por san Lucas, alza o boi da suca, mata o porco e tapa a cuba.

Por san Martiño, atesta o viño.

Por san Martiño cae máis auga do que o borracho bebe viño.

Por san Martiño cata o teu viño.

Por san Martiño e san Xudas, piñeiriña das túas uvas .

Por San Martiño faise o magosto con castañas asadas e mosto .

Por san Martiño mata o teu porquiño e proba o teu viño.

Por san Martiño, nin fabas nin viño.

Por San Martiño, xa se conoce o bo viño .

Por san Mateu vindima ti, vindimo eu.

Por san Miguel, mete o viño no tonel.

Por san Simón, aperta o baldón.

Por san Simón e por san Xudas, mata ó teu porco e atesta as túas cubas .

Por san Simón e san Xudas, mata o teu porco e atesta as túas cubas.

Por san Simón e san Xudas, collidas as uvas.

Por san Xudas e san Simón, collidas as uvas son.

Por Santa Mariña mira a túa viña, así como a verás, así vendimarás.

Por Santa Mariña vai ve-la túa viña, como a terás, así vendimarás.

Por Santiago, xa pinta o bago.

Por un amigo non é pecado que se emborrache un home honrado.

Pra beber con uvas, máis val beber en aúnas .

Pra bos viños, Ribadavia, e todo o Ribeiro de Avia .

Pra viña vella, amo novo .

Que chova, que neve, quen ten sede, bebe .

Quen bebe un pouco, bebe un pouco máis .

Quen cava co demo a viña, co demo a vindima .

Quen cava no mes de Santos, perde o tempo i o traballo .

Quen co demo cava a viña, co demo a vindima.

Quen é amigo do viño, de sí mismo é enemigo .

Quen en marzo non poda a súa viña, perde a vindima.

Quen non dá do seu viño, non queira catar o do veciño .

Quen teña forza no brazo, cave e pode en marzo.

Quen vai á adega e non bebe, boa vez de beber perde .

San Antonio de xaneiro, se fai sol, bota as pipas ó canteiro, e se chove, bótaas ó fumeiro .

San Bieito rega a eito. Santiago trae o seu canado, santa Mariña a súa cabaciña, e san Roque o seu pipote

San Mateu, vindima ti, vindimarei eu.

San Miguel das uvas maduras, que tarde vés e que pouco duras.

San Miguel das uvas, tarde nos vés e pouco nos duras.

San Miguel das uvas, tarde vés e pouco duras.

San Migueliño das uvas maduras, que tarde nos vés e que pouco nos duras. Se dúas veces ó año viñeras, moito ben nos deras.

San Migueliño das uvas maduras, tarde me vés e pouco me duras.

San Migueliño das uvas maduras, tarde vés e pouco duras.

San Simón proba o viño e o porco san Martiño.

San Simón, apreta o baldón.

San Técola que vindima as uvas e os figos leva .

San Xoán daime o pan e san Martiño o viño.

San Xoán e san Martiño foron merendar ó camiño. San Xoán levara o pan e san Martiño o viño.

San Xoán garda a chave do pan, san Martiño a do viño e san Andrés a do porquiño.

San Xoán trae o fol cheo de pan e san Martiño bota de viño.

San Xulián garda o viño e garda o pan .

San Xullán, garda viño e pan.

San Xurxo o larpeiro leva as uvas no pandeiro .

Santiago manda o pan, san Migueliño manda o viño, san Francisco manda a landre e san Andrés o touciño.

Se bebes co caldo, non darás moita avinza ó ciruxano .

Se bebes despois do caldo, podes facerlle a figa ó ciruxano .

Se che pica un alacrán busca viño, busca pan, e mais crego e sancristán, antes hoxe que mañán, pois logo te enterrarán .

Se chove día de Santo Antón de xaneiro, pipas ó fumeiro, i si está claro, pipas ó canteiro.

Se chove en agosto, non gastes diñeiro en mosto.

Se chove en febreiro, bota as pipas ó quinteiro.

Se chove en Santo Antón de xaneiro, pipas ó fumeiro, se non, pipas ó canteiro.

Se chove moito en agosto, non gastes diñeiro en mosto.

Se chove no día de santo Antón de xaneiro, pipas ó fumeiro; e se está claro, pipas ó canteiro.

Se con uvas bebedes, dúas veces beberedes .

Se corres como bebes, imos ás lebres .

Se no marzo ves tronar, arromba cubas e lagar.

Se no marzo ves tronar, prepara cubas e lagar.

Se non bebo na taberna, fólgome nela .

Se non chove en febreiro van as pipas ó canteiro.

Se queres ter bo viño, enxerta de boa cepa .

Se queres ter ó teu home gordiño dispois do caldo dalle un gotiño sempre que sea de viño .

Se te morde a donicela, busca viño e busca vela, que mañán che darán terra

Se te morde un alacrán, busca viño e busca pan, sacerdote e sancristán, quen mañán te enterrarán.

Se te morde un alacrán, garda viño e garda pan, que mañá te enterrarán.

Se te roi un alacrán, busca viño e busca pan, e mais crego e sancristán, antes hoxe que mañán, pois logo te enterrarán.

Se trona en xaneiro, sobe as cubas ó fumeiro.

Se Xaniño ten bo viño, xa virá quen o dirá.

Sen beber non se debe comer .

Sin pan nin viño non se anda ben o camiño .

Taberna sin xente, ben pouco vende .

Taberna vella non precisa na porta ramalleira .

Tallada de touciño quer gulapo de viño .

Todos me saben o viño que bebo, e non me saben a sede que teño .

Un gotiño de augardente deixa o estómago quente e fai o home forte e valente .

Unto de porco e mel das abellas fervidos en viño e ... ¡fóra catarreira!

Vai a cabra pola viña, tal é a mai como a filla.

Vai a chiva pola viña, tal é a mai como a filla.

Vai ver se a túa viña reluz o día da Santa Cruz .

Val máis que sobre pan, que non que falte viño .

Vinagre e mel, saben mal e fan ben .

Vindima enxoito, se queres coller viño mosto .

Vindima no regazo aquel que poda por marzo .

Viña entre viñas, e casa entre veciñas .

Viña que non se poda dispacio, dará poucos e ruís acios .

Viña, pereira, e fabal, malos son de gardar .

Viñas, cantas bebas; terras, cantas vexas .

Viño, a pasar; auga, a fartar .

Viño acedo, touciño vello e pan centeo, sosteñen a casa en peso .

Viño de cepa torta inda ben non te bebo non vexo a porta.

Viño de ricos e pan de pobres .

Viño de maio, pouco e malo .

Viño de maio pouco e malo o de abril é xentil.

Viño de peras nono bebas, nin o deas a quen ben queiras .

Viño do Ribeiro, falangueiro e trouleiro.

Viño en sopas non emborracha.

Viño, que salte; queixo, que chore; pan, que cante .

Viño tinto do Ribeiro, falangueiro e trouleiro .

Viños e amores, os vellos son os millores .

Viño e vinagre irmaus son: un vai á misa e o outro non.

Viño por fóra, viño por dentro curan os males nun momento.

Viño, que salte; queixo, que chore; pan, que cante.

Viño quitado, bebelo ou tiralo .

Viño ruín, pra quen o queira, pero non pra mín .

Viño tinto do Ribeiro, falangueiro e trouleiro.

Viños e amores os vellos son os millores.

Zapa o viño polo San Martiño.

Ribeiro (viño)

Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Ribeiro.

Co nome xenérico de ribeiro coñécese a distintos tipos de viños, cultivados historicamente na comarca do Ribeiro. Na actualidade, o viño ten a súa propia denominación de orixe, que delimita zonas, tipos de uva e que promove a produción e a exportación da bebida.

Vendima

A vendima é a acción de recoller a uva para colleitala coma alimento ou materia prima para o viño, así coma a época do ano na que se realiza. A época da vendima coincide co final do verán, en Galicia habitualmente a fins do mes de setembro e primeiros de outubro, pero non é igual en tódalas rexións, así nos vales interiores de Galicia (Ribeira Sacra, Valdeorras) a colleita faise máis cedo (finais de agosto) debido a que a maior calor estival do interior continental permitelle ás uvas madurecer antes. A época xeral tamén depende do clima dese ano, pois un verán de calor pode adiantar a vendima mentres que un verán chuvioso ou frío pode estragar a colleita. Certas tradicións tamén teñen en conta o cuarto da lúa para decidir a data da vendima. Fóra de Galicia existe unha variedade de viño chamada viño de xeo que se colleita de noite, cando as uvas aínda están conxeladas ou moi frías do orballo, o cal modifica a súa maduración e gradación alcólica.

Viño

O viño é unha bebida alcohólica que se obtén da fermentación do zume de uva ou mosto que se obtén ó estrulla-la uva na prensa trala vendima e que é gardado en barrís. É habitual que o viño se denomine segundo a uva co que foi elaborado. Atendendo á súa cor, pode ser viño branco, tinto ou rosado. Os viños brancos acostuman usarse para acompañar os entrantes e o peixe; o tinto para acompañar a carne. Un bo viño é unha bebida selecta e o seu prezo pode ser astronómico. Adoita definirse a súa calidade en función do ano e do tipo de viño. Ademais de produto económico, o viño é un elemento social de primeira orde, coma o demostran as celebracións de festas gastronómicas ou vendimas.

Viño branco

O viño branco é un tipo de viño elaborado a partir do mosto da uva, preferentemente branca, que se separa do bagazo ou bagaño para que non desprenda as substancias colorantes. Os viños brancos son famosos en Galicia sobre todo nas denominacións de orixe do Ribeiro, Valdeorras e Rías Baixas. Algunhas castes de uva como o albariño son as máis tradicionais na produción do viño branco.

Ten unha especial relevancia culinaria para engadir á cocción de carnes, peixes ou mariscos como os mexillóns. Recoméndase para acompañar nas comidas sobre todo peixes e mariscos cos que se toma normalmente fresco. Son normalmente viños novos, é dicir, viños que se consomen no mesmo ano en que foron producidos e que non se deixan envellecer.

Viño de Galicia

O viño de Galicia inclúe o viño que se elabora nas provincias da Coruña, Ourense, Pontevedra e Lugo. Dentro de Galicia distínguense cinco denominacións de orixe: Monterrei, Rías Baixas, Ribeira Sacra, Ribeiro e Valdeorras. En anos recentes, o país viu rexurdir a súa industria vinícola guiada polo aplauso internacional da rexión das Rías Baixas e dos seus viños albariño.

Etnografía galega
Meses do ano
Cores
Animais
Alimentos
Vexetais
Outros

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.