O lobo na cultura popular galega

A seguir recóllese a pegada do lobo na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

Canis Lupus Signatus
Lobo gris Canis lupus signatus.
Canis lupus pup closeup
O lobo pode chegar a ser tan agarimoso coma un can.

Etnografía

Eladio Rodríguez descríbeo así [1]:

Existiu unha especie de imposto ou recompensa que, baixo o nome de carneiro do lobo, pagaban os labregos que tiñan ovellas ós cazadores, para que estes mataran o lobo. Se alguén non tiña carneiro ou non quería perder o animal, podía facer o pago en diñeiro. Eladio Rodríguez afirma que estaba documentado desde 1631 como de tempo inmemorial, en forma de pago do vasalo ó seu señor [2].

O lobishome

Artigo principal: Lobishome.
Lobishome Pontevedra
Lobishome (Pontevedra).

O lobishome na cultura popular galega é unha figura recorrente tanto na literatura oral coma na escrita. En Galicia a tradición sinala que se un matrimonio ten sete ou nove fillos homes sen que nacera femia ningunha polo medio, o derradeiro quedará marcado polo estigma da fada, converténdose en lobishome, fuxindo para o bosque por un período de sete anos (aínda que segundo as zonas pode variar entre seis e nove anos), nese tempo non pode ser ferido nin capturado. Con todo na tradición galega tamén existe o neno que nace xa cos síntomas do lobishome e que padece ciclicamente os síntomas.

Un dos casos máis coñecidos de lobishome foi Manuel Blanco Romasanta, o lobishome de Allariz.

Na literatura galega o tema aparece recollido na obra O lobo da xente, do escritor ourensán Vicente Risco baseada na lenda popular galega do lobishome. Este texto publicouse no ano 1923, trátase dunha narración breve, con certos trazos de carácter etnográfico e ambiéntase na comarca ourensá de Trives.

O lobo na toponimia galega

Véxase tamén: Foxo de lobo.

Esta figura mítica deixou unha fonda pegada na toponimia ao longo do territorio galego. Existen no país nomes que vencellan o animal a un lugar, coma Castiñeiro do Lobo (Ames), Fonte do Lobo (Becerreá), Forca do Lobo (Ponteceso), Covas de Lobos (Cambados); topónimos que directamente fan referencia ao corpo do animal, coma Pouta do Lobo e Rabo de Lobo, outros que se centran no seu hábitat, coma o topónimo Lobeira; e aínda existen os que fan referencia directa á súa morte ou caza: Lobomorto, Matalobos ou Foxo do Lobo. Para alén dos múltiples e máis obvios, débese pensar que tamén fan referencia a este animal, empregando o termo xermánico, os nomes de lugar rematados en ulfe: Gondulfes (Verín), Trasulfe (Rodeiro) ou Randulfe (Antas de Ulla e Paradela) lembran tamén estes espazos.

Outros nomes que quedaron na lingua galega, desta volta empregados para se referir ao animal sen o mentar directamente (para evitar chamalo) son algúns coma “o aquel”, “o outro”, “o becho”, “ o da boca rachada”, “o fillo do demo”, “o compadre” ou “o tío Pedro” entre moitos outros.[3]

Locucións

Wolf
Ter unha loba: Ter preguiza
  • Alá irás, lobos que te coman: ameaza ó que nesta vida non procede ben e se lle desexa que na outra vida atope o seu merecido.
  • Atanazar coma un lobo.
  • Aula-lo vento coma un lobo.
  • Coma a ovella na boca do lobo: plenamente derrotado, vencido de vez. Tamén significa que dura pouco.
  • Comer coma un lobo: devorar, tragar con ansia, comer con voracidade.
  • Como a cabra que paríu para o lobo: dise de aquela persoa que ampara ó que lle fai dano.
  • Como lobo no inverno e como cobra no verán: irritado e agresivo. Nesas épocas é cando máis irritados e agresivos están estes animais.
  • Entre can e lobo: entre lusco e fusco.
  • Esfameado como un lobo.
  • Fero como un lobo.
  • Fuxir coma un can perdigueiro cando ventea ó lobo.
  • ¡Lobos te coman!: maldición contra alguén
  • Lobos da mesma camada: persoas perversas que teñen intereses comúns, e, polo tanto, nunca se farán dano unhas ás outras.
  • ¡O fillo do lobo ten o bico pardo!
  • Como boca de lobo: moi escura, noite pecha.
  • Saír ó camiño do lobo, como o curcio tolo: realizar un acto manifestamente temerario. (O curcio é a cría da cabra).
Furry Rock Ears
Verlle as orellas ao lobo:
Estar ás portas dun perigo
  • Saírlle o lobo ó camiño como ó parrulo do Carballiño: atoparse de súpeto nun grave perigo.
  • Seica víchelo lobo!: para indicar que un está rouco.
  • Te-los ollos á par coma os lobos.
  • Ter peito coma un lobo: ser moi valente [4].
  • Ter un peito coma un lobo.
  • Ter unha boca coma un lobo.
  • Ter unha loba: ter pouca gana de traballar, ter preguiza.
  • Traballar coma un lobo: non traballar.
  • Ver o lobo: asustarse, sorprenderse
  • Verlle as orellas ao lobo: ver a tempo un perigo próximo, estar ás portas dun grave perigo.

Refraneiro

Artigo principal: Refraneiro galego sobre o lobo.
Wolves Kill
O lobo non come da carne que quer, senón da que houber
  • Avisade ó lobo e deixade o gando soilo.
  • Cando co fato anda o dono, nin dá o teo nin vén o lobo.
  • Come o lobo de toda a carne, menos da súa, que a lambe.
  • Da conta que saca o pegureiro, o lobo sábelle sabe o erro [5].
  • En terra de lobos ouvear coma todos.
  • Non soilo o lobo come carne crúa.
  • Toda carne come o lobo, agás a súa que a delambe.
  • Vaca de moitos, cómena os lobos.

Cantigueiro

  • Lobos que andais polo monte,/ aguzai ben o sentido,/ buscai por ises encontros/ que anda un becerro perdido [6].
  • Miña nai habilidosa/ mandoume d'ir coas ovellas/ o lobo levoume catro/ eiquí lle traio as orellas.
  • Miña sogra morreu onte,/ Diola leve ó ceo dos lobos;/ deixoume unha manta vella/ toda chea de piollos [7].
  • Nesta terra de Lubeira/ andan os lobos por ela;/ vámonos deiquí, meus ollos,/ meus ollos, vámonos dela [8].
  • O lobo i a muller/ trataron de cocer:/ a leña no monte,/ a fariña por moer [9].
  • O lugarciño da Canle/ non é lugar nin aldeia:/ é o toco da raposa/ onde se o lobo paseia [10].
  • O que tes de bravo/ é de pretendiente/ homes non son lobos/ que coman a xente.
  • Señor San Bartolomeu/ feito de pau de sanguiño/ líbrame, santo bendito/ do lobo de Rianxiño [11].
  • Traballo che ha de custar/ pra me atrapares a min:/ quíxome comer o lobo/ i eu máis ca ile corrín [12].

Adiviñas

Canis lupus laying
...o lobo
  • A miña comadriña largona/ ten os dentes como os dunha loba.
  • Campo grande,/ semente miúda,/ mociña bonita/ loba guedelluda.
  • É tan largo como unha soga/ e ten os dentes como unha loba.
  • En abril/ cátanos no cubil/ en maio/ xa son bo gallo/ en san Xoán/ xalle dou a carreira ó can/ en santa Mariña/ xa vou pola cabritiña/ en agosto/ xa vou co meu pai polo rostro/ en Santos/ xa mato os bois noscampos/ e en xaneiro/ xa podo co carneiro.
  • Era pinguín que pingaba/ veu funguín que fungaba/ a comer a pinguín que pingaba/ e veu rapín que rapaba/ e comeu a funguín que fungaba.
  • Estaba funguín que fungaba/ debaixo de pinguín que pingaba/ vén rapín que rapaba/ e levou a funguín que fungaba.
  • Longa, longa como a corda/ e ten dentes como a loba.
  • Longa, longa como unha corda/ e ten dentes coma unha loba.
  • Que é unha cousiña, cousa/ longa, longa como unha soga/ e ten dentes coma unha loba.
  • Tamaña como unha soga/ e ten dentes como unha loba.
  • Ten dentes como unha loba/ e pasa o río e non se molla.
  • Ti que estás en alto coche/ ¿viche pasar por aquí/ a pés miúdos e andaroche?/ Tarde vas; o que vés buscar/ na vila che vai entrar.

Notas

  1. RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio (1958-1961): Diccionario enciclopédico gallego-castellano. Galaxia, Vigo tomo II (1960)
  2. Eladio Rodríguez González, s. v. carneiro.
  3. A pegada cultural do lobo
  4. Castelao escribiu unha marabillosa Cousa que titulou Peito de lobo.
  5. O lobo e mailas escabrosidades do chan galego fan difícil a custodia do gando, por iso tamén corre como que ...o monte sábelle sabe o erro.
  6. Xaquín Lorenzo Fernández, 91.
  7. Xaquín Lorenzo Fernández, 101. No orixinal: Diola leva.
  8. Xaquín Lorenzo Fernández, 107.
  9. Xaquín Lorenzo Fernández, 118. Outras cantigas, con máis sentido, falan do crego e a muller.
  10. Xaquín Lorenzo Fernández, 119. A Canle é lugar da parroquia de San Xes de Vilariño, no concello de Lobeira.
  11. Refírese a unha capela dedicada a este santo, nuns cons de Rianxo. Rianxiño é un lugar da parroquia de Santa Comba de Rianxo. Fermín Bouza-Brey 1929, 184.
  12. Xaquín Lorenzo Fernández, 156.

Véxase tamén

Bibliografía

Outros artigos

Foxo de lobo

Un couso, lobeira ou foxo de lobo (do latín fossum, escavado) é unha construción tradicional empregada no medio rural para a caza do lobo ou de calquera outro animal considerado daniño e perigoso.

Galería de imaxes da etnografía de Galicia

Galería de imaxes da etnografía de Galicia.

Galería de imaxes de Galicia

Galería de imaxes de Galicia.

Lobeira (homónimos)

Unha lobeira ou foxo de lobo é unha construción empregada para cazar lobos.

Como topónimo, pode referirse a:

Lobeira, concello da provincia de Ourense;

Lobeira, parroquia de dito concello;

Lobeira, lugar da parroquia da Barqueira no concello de Cerdido;

Lobeira, lugar da parroquia de Santa Mariña do Monte no concello de San Sadurniño;

Lobeira, lugar da parroquia de Budián no concello do Valadouro;

A Lobeira, lugar da parroquia de Anca, no concello de Neda;

Monte Lobeira, en Vilanova de Arousa.Amais, como apelido, Lobeira pode referirse a:

Johan Lobeira, poeta medieval;

Casa de Lobeira, casa nobiliaria galega;

Bieito Lobeira Domínguez, político galego (n. 1968).

Lobishome

Un lobishome ou licántropo (en grego: λυκάνθρωπος, lykánthropos: do grego: λύκος, lykos, "lobo", e en grego: ἄνθρωπος, anthrōpos, "humano") é un home que se cre convertido en lobo e se comporta como tal. Os lobishomes son os protagonistas de moitas lendas populares galegas e de fóra.

Lobo

O lobo gris (Canis lupus), coñecido sinxelamente como lobo, é o maior membro en liberdade pertencente á familia dos Cánidos. É un supervivente da idade de xeo orixinada durante o Plistoceno superior, hai uns 300.000 anos. A súa secuencia de ADN e máis os estudos sobre deriva xenética indican que o lobo gris comparte un devanceiro común co can doméstico (Canis lupus familiaris), sendo o seu parente máis achegado, malia ser esta afirmación rexeitada por algúns expertos, que sinalan grandes diferenzas no tocante á súa morfoloxía e comportamento. En liberdade foron identificadas un gran número de subespecies de lobo, aínda que o seu número exacto segue a ser un tema de debate. Os lobos son tipicamente superdepredadores nos ecosistemas nos que moran. Malia non seren tan adaptábeis como o son algúns dos seus parentes cánidos, os lobos lograron prosperar en fragas temperadas, desertos, montañas, tundra, taiga, pradeiras, e incluso zonas urbanas ou intensamente humanizadas, como é o caso de Galicia.

Tendo sido abondoso noutras épocas ao correr de Europa, Asia e Norteamérica, na actualidade a distribución do lobo no mundo minguou notabelmente por mor da destrución dos seus hábitats e da persecución sufrida polo ser humano. A pesar desta persecución, o estado do lobo no mundo é considerado pola Unión Internacional para a Conservación da Natureza (IUCN) como pouco preocupante. A día de hoxe, os lobos son unha especie protexida en moitos lugares, aínda que segue a ser cazada como especie cinexética ou daniña noutros.

Nalgunhas culturas, como a galega, o lobo está moi presente na súa etnografía, debido ao vencello que une á presenza do lobo nas áreas rurais nas que até hai pouco vivía a meirande parte da poboación galega. A especie de lobo que habita en Galicia é o lobo ibérico.

Refraneiro galego sobre o lobo

A muller e a loba do máis feo se namora .

Alégrase o lobo cos couces da ovella.

Avisade ó lobo e deixade o gando soilo.

Ben parva é a ovella que co lobo se confesa.

Ben se aleda o lobo do que come o zorro .

Ben se alegra o lobo do que come o zorro.

Ben vai a ovella coxa, coma o lobo non a colla.

Burro de moitos cómeno os lobos.

Cabalo que ha de ir á guerra, nin o come o lobo, nin o malpare a égoa .

Can que lobos mata, lobos o matan .

Cando co fato anda o dono, nin dá o teo nin vén o lobo.

Cando mata o lobo, mata pra todos.

Cando o lobo non vai polo seu pé, non come do que quer.

Cando o lobo vai roubar, lonxe das casas vaino buscar.

Cando un lobo come a outro, non hai que comer no souto.

Coa auga en san Xoán xa se revolve o lobo ó can.

Come o lobo de toda a carne, menos da súa, que a lambe.

Con un lobo non se mata outro.

Cousa de moitos cómena os lobos.

Cousa de moitos, cousa de lobos.

Da conta que saca o pegureiro, o lobo / monte sábelle sabe o erro .

Día da Santa Cruz de maio, o lobo e o corvo nado, e o raposo medio criado .

Dios nos libre da boca do lobo.

Do contado come o lobo.

Do lobo, un pelo.

Do lobo un pelo, e ese no medio do lombo.

Dou ó demo todos, dixo o que araba cos lobos .

Dous lobos a un can, ben o comerán .

En abril cátanos no cubil, en maio xa son bo galo, en san Xoán xa lle dou a carreira ó can, en santa Mariña xa vou pola cabritiña, en agosto xa vou co meu pai polo rostro, en Santos xa mato os bois nos campos e en xaneiro xa podo co carneiro.

En abril está a loba no cubil, en maio sae co pai ó lado, en san Xoán atrévese co can, en Santa Mariña xa colle a cabritiña, en agosto sae co pai ó rostro.

En maio, o lobo e o corvo nado, e o raposo ben empolado.

En terra de lobos ouvear coma todos.

En xaneiro, sete lobos no carreiro.

En xaneiro, sete lobos polo carreiro.

Faite ovella e comerate o lobo.

Gárdate de home mal barbado e de lobo esfameado .

Lobo famento non ten asento.

Lobo tardeiro non volve baleiro.

Mal lle vai á ovella que co lobo se aconsella.

Marzo marzán, á noite cara de lobo e a mañán cara de can.

Mentras o can dorme, o lobo mata e come .

Muda o lobo os dentes, mais non as mentres.

Na terra dos lobos ouvear coma eles .

Na terra dos lobos, ouvear coma todos .

Non come o lobo besta branca.

Non soilo o lobo come carne crúa.

Nunca o lobo mata ó lobo.

Nunca un lobo come a outro.

O fillo do lobo lobiño é .

O fillo do lobo logo adeprende a ouvear .

O fillo do lobo tira sempre ao monte.

O lobo e o raposo non son bos compañeiros.

O lobo famento non pode estar contento.

O lobo farto de carne, meteuse frade.

O lobo muda de pelo pero non de condición.

O lobo non come da carne que quer, senón da que houber.

O lobo non ve todo o que queda no monte.

O lobo, onde cría, non é donde fai a matanza.

O lobo perde do pelo pero das mañas.

O lobo vello caza á espera.

O lobo vello de noite oubea.

O porco que é pró lobo non hai san Antón que o garde .

O que entre lobos se mete, gandido sai.

Ó que se fai ovella, cómeno os lobos.

Onde non ves lobo, cata o lobo.

Os fillos do lobo, lobos serán.

Ovella de moitos cómena os lobos.

Palabra, díxolle o lobo á cabra.

Pola Santa Cruz de maio, o lobo e o corvo nado, e o raposo medio criado.

¿Qué lle importa ó lobo o que come o zorro?

Quen con lobos anda, oubear deprende.

¡Quen o collera onde o lobo mata á ovella!

Santa Cruz de maio, o lobo e o corvo nado, e o raposo medio criado.

Se marzo marcea non queda can nin ovella, nin pastor coa súa pelexa, nin o can coa súa carranca, nin o lobo coa súa zanca.

Son lobos dunha camada: se algún non esfola é que mata.

Toda carne come o lobo, agás a súa que a delambe.

Un bo día de xaneiro é un lobo no quinteiro.

Un lobo a outro lobo non se comen nin se morden.

Vaca de moitos, cómena os lobos .

Etnografía galega
Meses do ano
Cores
Animais
Alimentos
Vexetais
Outros

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.