O coello na cultura popular galega

A seguir recóllese a pegada do coello na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

Coello GDFL49
Coello común

En Cambados, para cura-la decipla (erisipela), untan a parte enferma con sangue de coello. Tamén se cre que se unha muller embarazada come carne de lebre ou de coello, o meniño dormirá despois cos ollos abertos.

Léxico

  • Coello: borracheira, en Verín (Constantino García González).
  • Conexo de mar: denominación común de certo molusco gasterópodo coñecido como borrachas (Aplysia punctata); outras denominacións populares son as de limacha do mar, meiga do mar, porco do mar, teta do mar e, en castelán, liebre de mar [1].

Locucións

  • Coello de dous tobares: dise de quen sempre ten recursos, solucións ou saídas [2].
  • Parir como unha coella: dise da muller que ten moitos fillos, e moi seguidos [3].

Refraneiro

Pintura al Oleo de Luis Cebrián
O coello, por san Xoán, e a perdís por Navidá.
  • A abellariza e o coello, no monte vello.
  • Cada coello no seu tobo arránxase de calquera modo.
  • Can alcuceiro, nunca bo coenlleiro [4].
  • Coello de dispensa, cazador e labrador, fame no comedor.
  • Des que fuxiu o coello, viu o consello.
  • Do tempo dos coellos non hai couselos [5]
  • ¡Inda o demo ten cara de coello! [6]
  • Labrador cazador, coellos na despensa, e fame no comedor.
  • Labrego cazador, coellos na cociña e fame no comedor.
  • Labrego cazador, coellos na lacena e fame no comedor.
  • Labrego e cazador, coello na cociña e fame no comedor.
  • No tempo dos coellos non hai consellos.
  • O coello, por san Xoán, e a perdís por Navidá.
  • Ó abade vello, polos e coello.
  • Ó axexo, un coello; á lusada, carallada.
  • Ó coello e ó vilán, mételle man.
  • Ó coello fuxido, consello vido.
  • O demo ten cara de coello.
  • Polo San Miguel xa o coenllo se ve ben [7].
  • Polo Santiago esconde o coello o rabo, e por san Miguel vólveselle a ver.
  • Por Santiago esconde o coello o rabo; e por San Miguel, vólveselle ver [8].
  • Probe do coello que non ten máis que un tobo.
  • Se os coellos morreran con palabras, cantos matabas.
  • ¡Vaia, que o demo ten cara de coello!

Cantigueiro

  • Cando a lebre diga misa/ e o coello seia abade,/ deixarei o meu querer/ por coller a túa amistade [9].
  • Catalán de Cataluña,/ barbas de coenllo manso,/ non lle quites ó galego/ dúas horas de descanso.
  • Catalán de Cataluña,/ barbas de conexo manso,/ ¿por que non dás ó galego/ unha hora de descanso? [10].
  • Ollos blancos, ollos negros,/ tenos a miña cadela/ para ir corre-los coellos/ nos montes de Paradela [11].
  • Os mociños, os de agora,/ todos son escopeteiros;/ pensan que tiran aos coellos/ e tíranlle aos carballeiros [12].

Adiviñas

  • Redondo como un queixo/ e chirla coma un coello.[13]

Notas

  1. Carmen Ríos Panisse (1977).
  2. Miguel Rubinos Conde 2013.
  3. Eladio Rodríguez González, s. v. parir. No orixinal: cuenlla.
  4. Chámase alcuceiro ó home que lle gusta estar metido na cociña; a alcuza é a aceiteira. Eladio Rodríguez González, s. v. can.
  5. Posible erro por consellos.
  6. Risco, que recolle esta peculiar descrición do demo, engade que "Non sabemos ben o que se quer decir" (Vicente Risco, 437).
  7. San Miguel, 28 de setembro. Eladio Rodríguez González, s. v. San Miguel.
  8. Eladio Rodríguez González, s. v. Santiago.
  9. Saudade nº 4, xullo 1943, 27.
  10. Xaquín Lorenzo Fernández, 218. Recollida en Muros.
  11. Xaquín Lorenzo Fernández, 118. No orixinal: correlos. Refírese a San Xoán de Paradela de Abeleda, parroquia do concello de Porqueira, na comarca da Limia.
  12. Xaquín Lorenzo Fernández, 125.
  13. Solución: a roldana do pozo.

Véxase tamén

Bibliografía

Coello

O coello, (ou coello europeo, para distiguilo doutras especies da familia), cientificamente Oryctolagus cuniculus, é unha especie de mamífero lagomorfo da familia dos lepóridos, a única do xénero Oryctolagus.Orixinario do suroeste de Europa (España, Portugal e o suroeste de Francia) e do noroeste de África (norte de Marrocos e de Alxeria), onde aínda existe (cada vez menos) en estado salvaxe, existen tamén moitas subespecies domesticadas en case todo o planeta. Útil ás persoas pola súa carne, usada como alimento, e pola súa pel, usada para confeccionar vestiario.

Crese popularmente que a pata de coello é un amuleto de boa sorte. Hoxe en día é tamén frecuente criar coellos como animais de compañía.

Os coellos distínguense das lebres por seren altriciais.O tamaño dos coellos é variábel. Como todos os lagomorfos, posúen catro dentes incisivos no maxilar superior e dous na mandíbula, que medran continuamente durante toda a súa vida. Nisto diferéncianse dos roedores, que posúen dous incisivos tanto no maxilar superior como no inferior. Os coellos teñen orellas longas, as patas posteriores grandes e colas pequenas e suaves. Desprázanse saltando, para o que utilizan as súas poderosas patas posteriores. Para facilitar o movemento rápido estas están revestidas dunha cuberta grosa de pel que amortece o impacto dos pulos rápidos. Dependendo da subespecie poden atinxir unha velocidade de 15 a 20 m/s. Os coellos novos (cazapos, cazapellos ou láparos) parecen "camiñar" en vez de saltar. Os coellos viven entre 4 e 10 anos.

Os coellos escavan redes de túneles, ou tobos ou coelleiras, nas que permanecen a maior parte do tempo.

Galería de imaxes da etnografía de Galicia

Galería de imaxes da etnografía de Galicia.

Etnografía galega
Meses do ano
Cores
Animais
Alimentos
Vexetais
Outros

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.