O Chan da Ferradura

O Chan da Ferradura é un conxunto de gravados rupestres, situados na parroquia de San Pedro de Trasalba, pertencente ao concello de Amoeiro e parte no concello de Punxín, a poucos quilómetros da capital provincial Ourense.

As rochas foron descubertas ao longo dos traballos de seguimento arqueolóxico da construción do gasoduto Pontevedra - Ourense, realizados na segunda metade da década de 1990 polo Laboratorio de Arqueoloxía e Formas Culturais do Instituto de Investigacións Tecnolóxicas da Universidade de Santiago de Compostela. Durante estes traballos localizáronse unhas 30 rochas con gravados distribuídas en vinte grupos nunha área de 500 m².

Petróglifos do Chan da Ferradura - Amoeiro
Petróglifos do Chan da Ferradura.

Situación

O Chan da Ferradura é unha pequena meseta situada no extremo sudocidental do Chao de Amoeiro, sendo o punto xeográfico dominante entre a confluencia dos ríos Barbantiño e o Miño.

Descrición

Trátase dunha interesante estación de gravados rupestres de cronoloxía indeterminada, xa que pola súa tipoloxía, basicamente coviñas, e polo tipo de soporte (xisto) distinto ao predominante nos gravados do suroeste de Galicia. Ademais trátase de grandes penedos exentos e algúns abrigos con gravados no seu interior. O conxunto está composto por un total de 18 grupos inscultóricos dispostos en torno ao Chan da Ferradura. A disposición dos petróglifos é periférica dentro da formación topográfica conferíndolle unha clara unidade á estación rupestre.

Ao conxunto de gravados engádense dous castros situados nas inmediacións da estación: o Castro da Zarra e o Castro Coto do Castro. No da Zarra localizáronse tres petróglifos tipoloxicamente diferentes aos da estación de A Ferradura, xa que os motivos que presentan os gravados son deseños propios da Idade de Bronce, tres rochas con círculos concéntricos como motivo principal.

A estruturación espacial dos gravados defínese logo pola disposición de grandes penedos con coviñas delimitando un chan en altura, un acceso á estación e un complexo central que no caso da Ferradura é unha rocha cun mínimo de once figuras de pés, coviñas e ferraduras, sen ter en conta a cronoloxía coincidente ou non dos gravados.

Os motivos representados son moi diversos sendo as maioritarias as coviñas hemiesféricas, hemicilíndricas, os reticulados, os círculos concéntricos, as ferraduras e as cruces. Entre estes gravados destacan:

  • Dúas pegadas de pé rebaixadas na rocha e que son interpretadas por García Quintela e Santos Estévez como un posible lugar de investidura de xefes castrexos[1], o que lles fai presentar a hipótese de que unha parte importante dos gravados sexan da Idade de Ferro e non anteriores senón coetáneos á Cultura castrexa, falando da "Área ritual da Idade de Ferro da Ferradura". A propia situación xeográfica na confluencia de dous ríos foi considerada en moitas culturas como sagrada, como lugares sagrados.
  • Outra inscrición de interese, malia a súa difícil lectura, é a situada no cume do Castro Coto do Castro, e preto del outro con posible forma de serpe.
  • Un terceiro gravado destaca neste conxunto e non polo seu especial deseño, senón polas posibilidades interpretativas que del se pode extraer. Trátase dun curioso petróglifo cunha forma sen paralelos coñecidos na arte prehistórica galega[2], no abeiro rochoso coñecido como "O Raposo". No ano 2002 o Laboratorio de Patrimonio, Paleoambiente e Paisaxe do Instituto de Estudios Galegos Padre Sarmiento realizou traballos de escavación arqueolóxica no contorno do petróglifo. Localizáronse neles novos petróglifos (entre eles un serpentiforme), restos dun rudo empedrado na base da rocha, instrumentos líticos posiblemente empregados para gravar a rocha, unha acumulación de cuarzos brancos nunha esquina e anacos incrustados nas fendas. Tamén se observou que unha das fendas da rocha fora artificialmente alargada e a través dela permite ollar un anaco do horizonte ocupado na súa totalidade polo Castro de San Cibrao de Las.

A aliñación arqueoastronómica no solsticio de inverno: "O abeiro do Raposo"

O gravado está orientado cara a unha abertura triangular natural do abeiro que mira cara ao sueste, e xa o seu descubridor ponderou a posibilidade de que estivese orientada cara o solpor no solsticio de inverno. A rocha onde está gravado separouse dunha rocha maior e foi deslizada lixeiramente para situala na boca do abeiro.

Despois de varios intentos errados, o 21 de decembro de 2001, García Quintela e Santos Estévez puideron comprobar empiricamente a intuición inicial, unha relación entre o petróglifo, a apertura do abeiro e o ocaso do Sol o día do solsticio de inverno. Nos últimos momentos do día do solsticio de inverno fixeron as seguintes observacións:

  1. O petróglifo ilumínase parcialmente polo Sol, e este, visto dende o abeiro, ponse lixeiramente ao norte do Monte de San Trocado[3].
  2. Cando o Sol deixa de iluminar o petróglifo dende o abeiro o Sol vese xusto enriba do cumio de San Trocado.
  3. Constataron que a medida que baixaba o Sol a sombra producida polo abeiro rochoso íase definindo no sentido oposto apuntando cara ao Castro Coto do Castro, e que ademais o perfil desa sombra coincide de xeito bastante preciso coa propia orografía do castro.

Empiricamente comprobaron a existencia dunha aliñación arqueoastronómica entre o Sol minutos antes do ocaso do día do solsticio de inverno, o cumio do San Trocado, o abeiro do Raposo e o seu petróglifo, e a cima do Coto do Castro.

Da observación deste feito natural pouca información se pode obter sobre o posible significado para a comunidade da Idade de Ferro, xa que nin sequera se pode establecer unha datación para o petróglifo que non ten que ser coetánea á ocupación de San Trocado e Coto do Castro.

Os investigadores Marco V. García Quintela e Manuel Santos Estévez propoñen a seguinte hipótese sobre o motivo representado no petróglifo:

  • Propoñen que é unha posible representación topográfica da área onde se sitúa o gravado, do que se pode ver dende o lugar, polo tanto unha representación do baixo val do Barbantiño na súa confluencia co Miño.
  • Unha segunda proposta relaciónase coa datación do conxunto na Idade de Ferro, aproximadamente entre o século IV a.C. e o século I a.C. Esta hipótese trata de asentarse en analoxías con exemplos galos e do norte de Italia pero que non ten unha sólida sustentación científica.

Estas propostas non levan recibido unha boa acollida entre a comunidade científica criticándoas de pouco plausibles e baseadas en razoamentos incompletos e en moitos casos carentes do necesario rigor científico[4].

Galería de imaxes

Artigo principal: Galería de imaxes de petróglifos do Chan da Ferradura.
Chan das Ferraduras superior 2
Chan das Ferraduras superior
Podomorfo ferraduras

Notas

  1. Semellante aos gravados de santuarios rupestres da Meseta de clara influencia celta.
  2. Porén si se coñecen representacións topográficas no norte de Italia, como o Mapa de Bedolina, principal referente.
  3. Onde se localizaba un castro do período inicial castrexo, e na actualidade unha capela na que se celebra unha afamada romaría.
  4. Pode verse neste artigo Arquivado 08 de febreiro de 2008 en Wayback Machine. (en castelán) de José Carlos Bermejo Barrera no que fai unha crítica aos puntos de partida e metodoloxía do Laboratorio de Arqueoloxía da Paisaxe.

Véxase tamén

Bibliografía

  • Marco V. García Quintela e Manuel Santos Estévez. "Alineación arqueoastronómica en A Ferradura (Amoeiro-Ourense-Spain)". Complutum (2005), Volumen 15. páxs. 51-74. ISSN 1131-6993
  • Manuel Santos-Estévez, Yolanda Seoane-Veiga. "Escavación no contorno dun petroglifo en a Ferradura, Ourense, Galiza". Arkeos : perspectivas en diálogo. - ISSN 0873-593. - Nº 15 (2004), p. 37-53.

Outros artigos

Ligazóns externas

Castro de Armeá

O castro de Armeá (ás veces castro de Augas Santas) é un castro situado no lugar de Armeá, na parroquia de Augas Santas, pertencente ó concello ourensán de Allariz. A cronoloxía de ocupación do Castro é entre o século IV-III a.C e o século IV da nosa era.

Castro de Baroña

O castro de Baroña é un castro situado na parroquia de Baroña, no concello de Porto do Son, provincia da Coruña. O asentamento está construído nunha península, situándose a súa ocupación nos séculos I a.C. e I d.C.

Castro de Castromao, Celanova

O castro de Castromao é un castro situado no actual concello de Celanova, no sueste da provincia de Ourense. Suponse que foi habitado polo pobo dos coelernos. En 2018 foi declarado Ben de Interese Cultural.

Castro de Fazouro

O Castro de Fazouro é un antigo castro que se atopa no concello de Foz, na provincia de Lugo. É o único que se conserva como museo en toda a costa cantábrica galega[Cómpre referencia].

Castro de Santa María de Cervantes

O castro de Santa María de Cervantes é un poboado castrexo situado na ribeira dos Ancares, na parroquia do Castro, a 12 km da capital do concello de Cervantes, na provincia de Lugo.

Castro de Troña

O castro de Troña é un castro galaico pertencente á cultura castrexa, situado na parroquia de Pías (Ponteareas), é un bo exemplo de "castro cristianizado" coa construción dunha capela na súa croa. É un Ben de Interese Cultural (BIC) con categoría de monumento dende o ano 2009.

Castro de Zoñán

O Castro de Zoñán ou A Croa de Zoñán é un castro situado na parroquia dos Remedios, no concello de Mondoñedo, na provincia de Lugo.

As datas de ocupación do mesmo, segundo a cultura material atopada, móvense entre os séculos II e IV d. C., pero segundo os resultados das análises de carbono-14 os inicios do mesmo situaríanse en datas antes de Cristo.

Lévase escavando dende o ano 2002 e téñense recuperado diversas vivendas e restos de cultura material. No ano 2004 colocáronse dúas mesas interpretativas para poder facer unha visita libre ao castro. No ano 2007 o Concello de Mondoñedo editou o libro O Castro de Zoñán (Mondoñedo, Lugo) Campañas 2002-2004, que recolle os traballos e conclusións das tres primeiras campañas: 2002, 2003 e 2004.

Castro dos Prados

O Castro dos Prados ou Castro de Punta dos Prados é un poboado pertencente á Cultura castrexa, un castro dos coñecidos como costeiros.

Castros de Galicia

Para unha relación non exhaustiva de castros existen as seguintes listaxes de castros de Galicia, ordenados por provincias:

Castros da provincia da Coruña

Castros da provincia de Lugo

Castros da provincia de Ourense

Castros da provincia de Pontevedra

Centro Arqueolóxico do Barbanza

O Centro Arqueolóxico do Barbanza é un centro de interpretación da prehistoria da Península do Barbanza. Foi creado en 2002, e está situado no istmo de Punta Neixón, en Nine (Cespón, Boiro), a carón dos castros grande e pequeno de Neixón.

No seu interior, que está estruturado en tres andares, móstranse reproducións das principais evidencias das ocupacións prehistóricas que transformaron a paisaxe desde o Neolítico até a Idade de Ferro: unha vivenda castrexa, petróglifos e copias dalgúns dos restos atopados durante as escavacións. Tamén organiza conferencias, proxeccións e rotas arqueolóxicas, históricas, ambientais e etnográficas.

Cono de violación

Un cono de violación é o buraco que presentan moitas mámoas na súa parte superior. Este buraco é froito do espolio e dunha escavación ilegal na procura de tesouros ou para o aproveitamento das pedras. Atópanse mámoas en moitos lugares onde houbo cultura megalítica.

Dolmen

Un dolmen, pala ou anta é un monumento megalítico tumulario colectivo, datado desde o fin do V milenio a.C. ata o fin do III milenio a.C. en Europa, e ata o I milenio no Extremo Oriente. Está constituído por unha cámara formada por unha gran laxe pousada horizontalmente sobre pedras verticais que a sustentan (ortóstatos).

Galería de imaxes de Amoeiro

Galería de imaxes do concello de Amoeiro na provincia de Ourense.

Galería de imaxes de castros galegos

Galería de imaxes de castros galegos.

Galería de imaxes de dolmens en Galicia

Galería de imaxes de megálitos de Galicia.

Menhir

Un menhir é un monumento prehistórico, megalítico, que se limita a unha gran pedra ergueita plantada no chan.

Mámoa

As mámoas ou medoñas son túmulos funerarios característicos do Neolítico do noroeste da Península Ibérica.

Ortóstato

En arqueoloxía, un ortóstato é unha pedra fincada verticalmente que serve de soporte ou de elemento de fechamento nos monumentos megalíticos. Popularmente coñécese como esteo ou chanta.

En arquitectura, un ortóstato é unha placa monolítica con relevos que decora as partes baixas dun muro. Pode ser de diversos materiais, da madeira á pedra dura (por exemplo o basalto. Esta forma de decoración estaba especialmente difundida no Próximo Oriente durante a Idade de Ferro. As decoracións podían ser en relevo ou, máis raramente, en incisións. Oponse ao diátono, que se coloca co lado máis curto á vista.

Petróglifos de Mogor

Os Petróglifos de Mogor, entre os que destaca o Labirinto de Mogor, son unha estación rupestre situada no lugar de Monte, na parroquia de Mogor, no concello de Marín, provincia de Pontevedra.

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.