Noia

Noia é un concello costeiro da provincia da Coruña, capital da comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2014) conta con 14.571 habitantes e ten unha extensión de 37,2 km². O seu xentilicio é noiés.

Coordenadas: 42°47′0″N 8°53′0″O / 42.78333, -8.88333

Noia
Escudo de Noia
Noia Galicia Concello 2006
Casa do Concello.
Situacion Noia
Situación
Xeografía
ProvinciaProvincia da Coruña
ComarcaComarca de Noia
Poboación14.271 hab. (2018)
Área37,2 km²
Densidade383,63 hab./km²
Entidades de poboación6 parroquias
Capital do concelloNoia
Política (2019[2])
AlcaldeSantiago Freire Abeijón (PPdeG)
ConcelleirosBNG: 1
PPdeG: 7
PSdeG-PSOE: 5
Outros: Marea Cidadá de Noia 2, NO.I.A. 2
Eleccións municipais en Noia
Uso do galego[3] (2011)
Galegofalantes60,58%
Na rede
www.noia.es
correo@noia.dicoruna.es

Poboación

Censo total (habitantes) 14.271 (2018)
Menores de 15 anos 1.662 (11.6 %)
Entre 15 e 64 anos 9.325 (65.3 %)
Maiores de 65 anos 3.485 (24.4 %)
Fonte INE; 1857-2011
Evolución da poboación de Noia   Fontes: INE e IGE.
1900 1930 1950 1981 2004 2009 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018
9.791 10.975 12.118 14.126 14.481 14.970 14.876 14.757 14.659 14.571 14.472 14.337 14.295 14.271
(Os criterios de rexistro censual variaron entre 1900 e 2004, e os datos do INE e do IGE poden non coincidir.)

Xeografía

O concello está situado ao sur da desembocadura do río Tambre na ría de Muros e Noia. Limita ao norte con Outes (a través da serra de Outes), ao sueste con Lousame e ao leste con Brión.

No seu percorrido por Noia, o río Tambre ten dous encoros, na actualidade pertencentes a Gas Natural Fenosa: os encoros do Tambre I e II. No núcleo urbano desemboca o río Traba.

Noia ten un clima oceánico húmido, con abundantes choivas durante todo o ano e temperaturas suaves.

Historia

Os primeiros poboados nas desembocaduras dos ríos Tambre e Traba foron creados hai uns 5.000 anos. Desa época consérvase o dolmen de Argalo, do período megalítico. Do período castrexo consérvanse restos do castro da Barquiña, aldea que foi a orixe primitiva de Noia. Coa romanización de Galicia creáronse pontes sobre os dous ríos, que foron reformadas na Idade Media, e das que xa non se conservan restos.

Na Idade Media o porto marítimo tivo moita influencia na expansión económica da vila, que dependía da mitra compostelá.No ano 1147 a frota que levaba a Segunda Cruzada viuse obrigada a fondear en Noia[4] debido ao temporal e aproveitaron para peregrinar a Compostela, onde se lles debeu sumar o conde Fernando Froilaz de Traba, logo seguiron camiño e axudaron ao rei Afonso Henriques contra os mouros. Durante o século XIV Noia foi adquirindo a actual configuración urbana, e levantáronse as murallas, a fortaleza de Tapal, os hospitais, e reedificáronse varias igrexas, como a de Santa María e San Martiño.

Houbo varios enfrontamentos entre os señores feudais e o Arcebispado. Durante a Revolta Irmandiña os campesiños destruíron a fortaleza de Tapal. Finalmente, os señores acabaron vencendo e obrigaron aos Irmandiños a reconstruír torres e castelos.

Durante o século XVI houbo un renacemento económico e cultural, con novas construcións e a creación de feiras e mercados de gando. En 1585 Filipe II vendeu a vila a un comerciante xenovés buscando fondos para os seus proxectos bélicos, iniciándose un período de decadencia que continuou até o século XVII. No século XVIII a fidalguía mediaba coa igrexa para subarrendar as terras ao campesiñado, obtendo grandes ingresos, cos que se construíron pazos, como o de Argalo ou o de Bergondo. A finais dese século asentáronse na poboación industrias derivadas do mar.

A comezos do século XIX Noia separouse do Arcebispado. En 1846 tivo lugar na vila parte do levantamento militar provincialista contra o presidente Narváez, levado a cabo polos mártires de Carral, que implicou unha época de represalia do goberno que levou a moitos noieses ao exilio e a emigración.

Central hidroeléctrica do Tambre, Noia
Central hidroeléctrica do Tambre.

Na década de 1920 construíuse no río Tambre a primeira gran central hidroeléctrica galega, promovida pola Sociedad Gallega de Electricidad, cun edificio deseñado por Antonio Palacios.

Patrimonio histórico-artístico

Festas

  • 25 de abril (prolóngase tres ou catro días) - Feira de San Marcos. Destaca a feira de gando e maquinaria agrícola.
  • 16 de xullo - Virxe do Carme. Destaca a procesión organizada pola Confraría de Pescadores San Bartolomeu de Noia.
  • 3º fin de semana de xullo - Feira medieval. Ambientación medieval no casco medieval da vila.
  • 24 de agosto (prolóngase 5 ou 6 días) - Festa de grande afluencia na honra de San Bartolomeu. Destacan as verbenas, os concertos e o espectáculo pirotécnico.

Noia na literatura popular

Refraneiro
  • Xente de Noia, campana de pau, tocan a misa co corno.
Cantigueiro
  • A aldeíña do Obre/ de lonxe parece vila,/ ten un caravel na entrada/ e unha rosa na saída [5].
  • Alá no medio do mar/ vin saltar unha sardiña,/ mariñeiriños de Noia/ vinde alá cunha traíña [6].
  • Anque che somos de Buño/ e nin todos somos oleiros,/ tamén as xentes de Noia/ nin todos son zapateiros [7].
  • As muchachiñas do Couto/ elas para todo son,/ para cantar e bailar/ e tirar polo legón [8].
  • De Rianxo, miña nai,/ de Rianxo para Noia,/ de Rianxo, miña nai,/ que se fai a festa toda [9].
  • Hoxe teño que ir a Barro/ pola colleita de millo,/ hoxe teño que ir a Barro,/ de Barro non me despido [10].
  • Inda que somos de Buño/ non somos todos oleiros;/ tamén na terra de Noia/ non son todos zapateiros [11].
  • O carballo da Chaínza,/ ten a folla revirada,/ que lla revirou o vento/ nunha mañán de xiada [12].
  • O carballo da Chaínza,/ ten tres carros de madeira:/ un é meu, o outro é teu/ o outro de quen o queira [13].
  • Os de Noia son borrachos,/ os de Muros aloqueiros,/ os de Fisterra son mouros,/ e os do Son sonche bucheiros.[14]
  • Os de Noia son bos mozos,/ os de Muros baloqueiros,/ os de Fisterra son negros,/ e os do Son son mariñeiros [15].
  • Os zapateiros de Noia/ valen pouco e van a menos,/ venden cento por un carto/ como un plato de xurelos.
  • Para zapateiros, Noia,/ para pescadas, o Son,/ para mozos ¡viva Boiro!/ para borrachos, Cespón [16].
  • Si todo o mar fora leite/ e Monte Louro boroa,/ xa terían que comer/ os tramalleiros de Boa [17][18].

Galería de imaxes

Artigo principal: Galería de imaxes de Noia.
Noia Igrexa principal

Igrexa de San Martiño

Noia 060828 008

Casa do Concello

Noia 060828 Rua

Rúa

Noia Igrexa do cemiterio 2

Laudas gremiais na Igrexa de Santa María "A nova"

Noia A nao do ar 01-02

"A nao do ar", obra de Alfonso Costa en homenaxe a Avilés de Taramancos (2003)

Igrexa de San Martiño de Noia, Noia

Igrexa de San Martiño.

Lugares de Noia

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Noia vexa: Lugares de Noia.

Notas

  1. Véxase no Galizionario.
  2. Resultados eleccións 2019
  3. Neira, Carlos. "Evolución do uso do galego por concellos". Consultado o 14 de outubro de 2014.
  4. A nobreza altomedieval galega, a familia Froilaz-Traba" J.L. López Sangil ed Toxosoutos 2005
  5. Refírese a Santa Mariña do Obre, parroquia de Noia. Álvaro das Casas, en Nós 94, 15.10.1931, 193.
  6. Álvaro das Casas, en Nós 94, 15.10.1931, 192. No orixinal: c-unha, traiña.
  7. Buño, parroquia de Malpica de Bergantiños. Álvaro das Casas, en Nós 95, 15.11.1931, 215.
  8. Álvaro das Casas (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós 95, 15.11.1931, 216. No orixinal: pol-o, lijón. Resulta difícil concretar a que Couto se refire a cantiga. Na parroquia de Noia do concello do mesmo nome hai un "O Couto de Arriba" e outro "O Couto de Abaixo"; o Nomenclátor non recolle ningún lugar co nome de "O Couto" no concello.
  9. Fermín Bouza-Brey 1929, 204. No orixinal: Noya.
  10. Santa Cristina de Barro é unha parroquia do concello de Noia. Álvaro das Casas, en Nós 94, 15.10.1931, 192. No orixinal: oxe, pol-a.
  11. Gran Enciclopedia Galega IV, s.v. artesanía.
  12. Álvaro das Casas (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós 94, 15.10.1931, 192. No texto: Chainza, mañan.
  13. A Chaínza é lugar da parroquia do Obre, do concello de Noia. Álvaro das Casas, en Nós 95, 15.11.1931, 216. No texto: Chainza, tén, e teu.
  14. Cantigas do viño. Aloque ou aloqueiro significan pantano, lameira, e, por extensión, atranco, dificultade, compromiso. Bucheiro pode significar barrigán, tripón; ou pescador de bucheiros, nome local dos muxos.
  15. Álvaro das Casas, en Nós 94, 15.10.1931, 192. No orixinal: bós. Segundo Eladio Rodríguez, chámase baloqueiro á persoa moi aficionada ás balocas (castañas ou patacas) cocidas.
  16. Fermín Bouza-Brey 1929, 172. No orixinal: Noya, Són.
  17. Boa é a parroquia máis occidental do concello coruñés de Noia, lindando con Porto do Son. Tramalleiros son os que pescan ó tramallo, unha arte de pesca formada por tres redes superpostas. Álvaro das Casas, en Nós 94, 15.10.1931, 192; no orixinal: Montelouro,
  18. Lino Lema Bouzas, 15.

Véxase tamén

Bibliografía

  • ANÓNIMO: Cantigas do viño. Edicións Castrelos, Col. O Moucho 6, Vigo 1968.
  • BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
  • CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós 1931.
  • Gran Enciclopedia Galega, Ed. Silverio Cañada, Lugo 2003.
  • LEMA BOUZAS, Lino (compilador): Ditos e cantigas mariñeiras. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
  • GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio; XOGAINA, Suso: La iglesia y el cementerio de Santa María A Nova de Noia, A Coruña, 2003.
Ana Romaní

Ana Romaní Blanco, nada en Noia o 5 de agosto de 1962, é unha poeta e xornalista cultural galega, académica numeraria da Real Academia Galega.

Antón Avilés de Taramancos

Xosé Antón Avilés Vinagre, coñecido como Avilés de Taramancos, nado en Boa (Noia) o 6 de abril de 1935 e finado na Coruña o 23 de marzo de 1992, foi un escritor galego. En 2003 dedicóuselle o Día das Letras Galegas. É pai do cineasta Luis Avilés Baquero.

Argalo, Noia

Santa María de Argalo é unha parroquia que se localiza no sur do concello coruñés de Noia, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2014) ten 895 habitantes (417 homes e 478 mulleres) distribuídos en 18 entidades de poboación.

Barro, Noia

Santa Cristina de Barro é unha parroquia que se localiza no concello coruñés de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2014) ten 3 763 habitantes (1 815 homes e 1 948 mulleres).

Boa, Noia

Boa é a parroquia máis occidental do concello coruñés de Noia e constitúe o linde co concello de Porto do Son. Segundo o padrón municipal (INE 2014) ten 410 habitantes (194 homes e 216 mulleres).

Ten unhas fermosas praias e a principal actividade dos seus veciños e o marisqueo de berberecho e ameixa.

Club de Fútbol Noia

O Club de Fútbol Noia é un club de fútbol galego que se fundou en 1987 en Noia. Actualmente compite no Grupo Norte da Preferente Autonómica de Galicia. O seu campo é o Estadio Municipal de San Lázaro.

Comarca de Noia

A comarca de Noia é unha comarca galega situada na provincia da Coruña cuxa capital é Noia. Pertencen a esta comarca os concellos de Lousame, Noia, Outes e Porto do Son.

Editorial Toxosoutos

Para o artigo sobre a parroquia de Lousame, vexa Toxos Outos

A editorial Toxosoutos é unha casa editorial nacida en 1988 no Obre (Noia) con fortes vencellos con Gráficas Sementeira. É un dos membros da Asociación Galega de Editores.

Eladio Oviedo Arce

Eladio Oviedo Arce, nado en Noia o 20 de marzo de 1864 e finado na mesma vila o 19 de xaneiro de 1918, foi un sacerdote e escritor galego.

Lisardo Barreiro

Lisardo Rodríguez Barreiro, máis coñecido como Lisardo Barreiro, nado en Noia o 7 de xaneiro de 1862 e finado en Vilagarcía de Arousa o 14 de maio de 1943, foi un xornalista e escritor galego.

Lousame

Lousame é un concello galego situado no suroeste da provincia da Coruña, pertencente á comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2017) ten 3.447 habitantes (1.681 homes e 1.766 mulleres). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é lousamán.

É un concello principalmente agrario. Está dividido en 7 parroquias e a el pertencen 75 núcleos de poboación.

Muros

Muros é un concello da provincia da Coruña, pertencente á comarca de Muros. Está situado no extremo norte da ría de Muros e Noia, a máis setentrional das rías Baixas.

Segundo o IGE no 2014 tiña unha poboación de 9.117 habitantes (9.787 no 2009, 9.999 no 2006, 9.995 no 2005, 10.050 no 2004, 10.095 en 2003). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é muradá para o feminino ou muradán para o masculino.

Noal, Porto do Son

San Vicente de Noal é unha parroquia situada ao norte do concello coruñés de Porto do Son, na comarca de Noia. Limita ó nordeste coa parroquia de Nebra, ó sur coa de Baroña, ó leste co concello de Boiro, e ó oeste a parroquia está bañada pola ría de Muros e Noia. Nesta parroquia atópase a capital do concello. Segundo o padrón municipal (INE 2018) ten 2.457 habitantes (1.233 homes e 1.224 mulleres) distribuídos en 12 entidades de poboación.

Noia, Noia

Noia é unha vila que se localiza no sur do concello coruñés de Noia, é a capital do concello. Segundo o padrón municipal (INE 2014) ten 8.292 habitantes (3.979 homes e 4.313 mulleres).

O Obre, Noia

Santa Mariña do Obre é unha parroquia situada no concello coruñés de Noia, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2014) ten 729 habitantes (348 homes e 381 mulleres), distribuídos en 20 entidades de poboación.

Outes

Outes é un concello da provincia da Coruña, pertencente á comarca de Noia. Segundo o IGE en 2018 tiña 6.412 habitantes (7.425 no 2009, 7.751 no 2006, 7.889 no 2005, 8.050 no 2004, 8.243 en 2003). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «outés» ou «outense» .

Ponte sobre a ría de Noia

A ponte sobre a ría de Noia une o lugar da Barquiña (Barro) e o porto de Testal (O Obre), no concello de Noia, sobre a ría de Muros e Noia, cunha lonxitude de 1.657 metros. Foi inaugurada en 2014 e trátase da primeira ponte atirantada construída pola Administración autonómica.Forma parte dunha variante (estrada AC-549) que une o corredor CG-1.5 na Barquiña coa estrada AC-550 no lugar de Taramancos (Boa), cunha lonxitude total de 4,8 km.

Porto do Son

Porto do Son é un concello da provincia da Coruña, pertencente á comarca de Noia. A capital do concello é a vila homónima, situada na parroquia de Noal. O termo municipal ten unha extensión de 94,58 km² e, segundo o padrón municipal (INE 2015), conta cunha poboación de 9.436 habitantes, o que daba, nesa data unha densidade de 99,77 hab./km². O seu xentilicio é sonense.

No concello de Porto do Son están o castro de Baroña e a vila de Portosín.

Roo, Noia

Santa María de Roo é unha parroquia que se localiza no norte do concello coruñés de Noia, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2014) ten 482 habitantes (233 homes e 249 mulleres) distribuídos en 18 entidades de poboación.

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.