Navarra

Navarra[1] (en éuscaro: Nafarroa, en castelán: Navarra), oficialmente Comunidade Foral de Navarra[2] (en éuscaro: Nafarroako Foru Komunitatea, en castelán: Comunidade Foral de Navarra), é unha comunidade foral uniprovincial de España, ademais dunha das sete provincias (herrialdes) do histórico País Vasco. Situada no extremo norte da península Ibérica, limita ao norte co Comunidade de aglomeración do País Vasco en Francia, ao leste coas provincias aragonesas de Huesca e Zaragoza, ao sur coa Rioxa e ao oeste coas provincias vascas de Guipúscoa e Áraba.

Está formada por 272 concellos, un deles, Petilla de Aragón, formado por dous exclaves na provincia de Zaragoza. Conta cunha poboación de 636 638 habitantes (2015), dos que aproximadamente un terzo vive na capital e cidade máis poboada, Pamplona (196.166 habitantes), e máis da metade na área metropolitana da mesma (328.511 habitantes).

Navarra apareceu por vez primeira como entidade política propia no século IX coa formación do Reino de Pamplona que a finais do século X está xa consolidado como Reino de Navarra. Ademais do castelán, tamén o éuscaro é lingua oficial na zona vascófona e na zona mixta, territorios situados no norte da comunidade.

Comunidade Foral de Navarra
Nafarroako Foru Komunitatea
Bandeira de Navarra
Escudo de Navarra
BandeiraEscudo
Navarra in Spain (plus Canarias)
Himno: Himno das Cortes
EstadoEspaña España
CapitalPamplona
 • Poboación197 932
Cidade máis poboadaPamplona
Lingua oficialCastelán e éuscaro
Forma de gobernoGoberno
Uxue Barkos Berruezo (Geroa Bai)
Estatuto16 de agosto de 1982
SuperficiePosto 11º
 • Total10.391 km²
Costas0 km
PoboaciónPosto 15º
 • Total642.051 (2011) hab.
 • Densidade61,79 hab./km²
Xentilicionavarro / navarra[1]
Fuso horarioUTC+1
 • Horario de veránUTC+2
Dominio de Internet.es
Código ISOES-NC (Autonómico)
ES-NA (Provincial)

Etimoloxía

A primeira vez da que se ten constancia escrita do termo Navarra é no século IX, na obra Vita Karoli Magni[3] escrita por Eginardo, na cal descríbense as intrusións do rei franco Carlomagno ata o río Ebro. Crese que o topónimo Navarra podería derivar do vocábulo naba, de orixe prerromano, probablemente protovasco, cuxo significado sería o de terra chaira rodeada por montañas,[4][5] perfectamente aplicable a Pamplona e a súa contorna.

Historia

As raíces máis antigas remontan ao período paleolítico.

Durante a Protohistoria suponse que Navarra estivo poboada polos vascóns, porén nos albores do primeiro milenio os celtas asentáronse decididamente, como o demostra o asentamento de Cortes de Navarra. Constitúe un tópico dicir que o territorio non foi dominado por Roma, porén Pamplona foi un núcleo claro de romanización, amén de que tanto por Navarra como polo País Vasco pasaban algunhas importantes vías romanas.

Ao longo do período visigodo, os vascos traen en xaque o poder dos reinos de Tolosa e Toledo, porén Pamplona segue a ser unha urbe hispanorromana. Esta resistencia vasca manterase contra os francos e os árabes. Logo da invasión árabe da Península Ibérica, a comezos do século VIII, atopámonos en 824 cun primeiro poder independente navarro, personificado en Iñigo Arista. No 860, seu fillo García Iñíguez señorea en Pamplona. O sur, porén, está en mans dos musulmáns durante bastante tempo (Tudela non é tomada até 1119), o que supón unha cuña, de xeito que a expansión navarra se efectua en movementos laterais.

En época de Sancho III o Grande (1000-1035) o reino de Navarra acada a súa maior extensión, incorporando territorios de Aragón e Sobrarbe polo oriente, e da Rioxa e Castela por occidente. Á súa morte, porén, dividiu o reino entre seus catro fillos.

Durante un tempo, estivo Navarra, logo, unida a Aragón, mais á morte de Afonso o Batallador, en 1134, foi restaurado o reino navarro con García Ramírez. Nesta altura as posibilidades de expansión cara o sur estaban xa coutadas, pois tales territorios estaban ocupados xa por Castela e Aragón. Por outra banda, as relacións transpirenaicas da corte pamplonesa eran fluídas, pois a súa parte setentrional, a Baixa Navarra está na vertente norte dos Pireneos. O occitano era lingua da documentación oficial da chancelaría navarra, cousa que se esquece frecuentemente.

En 1234, herdou a coroa navarra Teobaldo, fillo do conde de Champaña e sobriño do monarca Sancho o Forte. Comeza unha nova dinastía que dura até o XIII. A voda de Xoana I co rei Filipe IV de Francia supón a incorporación navarra á coroa francesa. En 1327 a nobreza navarra negouse a recoñecer ao herdeiro dos Valois, elixindo a Xoana II como raíña, que inaugura, ao estar casada co homónimo, a casa de Evreux. En 1479 accedeu ao trono Leonor. Logo de ser sucedida por Francisco de Foix, subiu ao trono Catalina de Foix (1481). Sob o reinado desta, Fernando o Católico ordenou, en 1512, a invasión de Navarra, que efectuou o duque de Alba. Inicialmente Navarra foi incorporada á Coroa de Aragón, pero en 1514, definitivamente, pasou a formar parte da Coroa de Castela. A monarquía navarra subsistiu na Baixa Navarra até 1610, ano na que a liña dinástica pasou á Casa de Borbón francesa.

Xeografía

Pic d-anie oct2008
Pico de Anie

Relevo

O país navarro divídese en tres zonas diferentes: a Navarra pirenaica no norte; a Navarra intermedia; e a Ribeira navarra no sur.

A primeira comprende a maior porción dos Pireneos occidentais, desde o Pico de Anie (2.504 m) nos límites con a Huesca, até o monte Larrún nas lindes con Guipúscoa e Lapurdi. Non acadan aquí os Pireneos excesiva altura, mais si forman unha muralla abrupta con poucos pasos cara á vertente setentrional. Desde eles se desenvolven unha serie de cordais transversais que avanzan cara o sur, onde os ríos formaron vales (Roncal, Salazar, Roncesvales). Máis a occidente, os Pireneos prolónganse nas serras que conforman as lindes con Guipúscoa (serras de Alduídes e Aralar) e Áraba (Andía, Urbasa).

O centro da comunidade está ocupada pola conca de Pamplona. A oeste a serie de vales da comarca da Burunda, coas localidades de Altsasu e Arakil. Estes vales e outros, bordeados de montes, manteñen unha dirección aproximada norte-sur, e por eles flúen os diversos tributarios da bacía do río Ebro (Ega, Arga, Zidacos, Aragón). Nos confíns coa provincia de Zaragoza, no leste, esténdese a comarca das Bardenas, de vexetación escasa.

A Ribera navarra son os territorios sitos na beira esquerda do Ebro, que fai de límite natural coa comunidade da Rioxa; a Ribera prolóngase da outra banda do Ebro na comarca de Tudela, no extremo sudoriental.

Hidroloxía

A maior parte do territorio pertence á conca do Ebro, que drena de norte a sur as augas desde os Pireneos. Os principais afluentes, de oeste a leste, son: Ega, Arga, Zidacos e Aragón. A zona noroeste do país, porén, pertence á vertente cantábrica, na que a corrente principal é o Bidasoa.

Clima

A zona noroeste posúe un clima claramente atlántico, e en consonancia a flora é tamén eurosiberiana, con carballos, faias, abetos etc. Este clima prolóngase en parte pola banda pirenaica, mais segundo se gaña altura transfórmase nun clima de montaña.

O resto do territorio cae no dominio climático mediterráneo continentalizado.

Demografía

A Comunidade Foral de Navarra ocupa no ano 2011 o posto 15º como comunidade autónoma máis poboada cunha poboación de 642.051 habitantes. Ten unha densidade de poboación de 61,79 hab./km².

Ao longo do século XX a poboación de Navarra aumentou de 307.669 a 556.263 habitantes. O ritmo de crecemento foi lento ata que nos anos 60 produciuse un importante desenvolvemento industrial en Navarra, especialmente concentrado na área metropolitana de Pamplona que converteu á comunidade foral en receptora de inmigrantes. Esta forte evolución mantívose ata os anos 80, década na cal produciuse unha importante redución da taxa de natalidade que chegou a cifras preocupantes nos anos 90, particularmente no período comprendido entre 1990 e 1996. A partir dese ano vólvese a apreciar un forte incremento da poboación debido á chegada de inmigrantes extraeuropeos e a taxa de natalidade segue desde entón aumentando.

Localidades máis poboadas

Listaxe Cidade Pob. Listaxe Cidade Pob.
PlazaCastillo

Pamplona
Ebro Tudela

Tudela
Aralar desde el Txindoki

Barañáin
1 Pamplona 197.275 11 Berriozar 8.899
2 Tudela 33.910 12 Baztan 7.982
3 Barañáin 22.193 13 Corella 7.898
4 Burlata 18.504 14 Altsasu 7.571
5 Lizarra 14.049 15 Cintruénigo 7.332
6 Zizur Nagusia 13.312 16 Aranguren 6.820
7 Tafalla 11.296 17 Noáin (Valle de Elorz) 6.222
8 Atarrabia 10.462 18 San Adrián 6.072
9 Antsoain 10.340 19 Peralta 5.808
10 Egüés 9.137 20 Uharte 5.505
Censo 2008[6]

Organización territorial

Na Idade Media e durante a vixencia da Deputación Provincial os Meiriñados tiveron protagonismo como ente territorial e ata como demarcación electoral (desde 1841 ata o final do franquismo, o meiriñado desempeñou funcións de circunscrición electoral para as eleccións provinciais dos deputados forais; tamén foi a circunscrición electoral utilizada na elección dos integrantes do Parlamento Foral na lexislatura autonómica 1979-1983). Actualmente os meiriñados carecen de competencias administrativas, aínda que os seus territorios coinciden cos actuais partidos xudiciais (aínda que en dous delas cambia a cidade de referencia).

Meiriñados

Artigo principal: Meiriñados de Navarra.
Navarra - Mapa municipal 6 Merindades
Meiriñados históricos de Navarra. En verde: meiriñado de Pamplona; en azul: meiriñado de Estella; en vermello, meiriñado de Sangüesa; en marrón: meiriñado de Olite; en amarelo, meiriñado de Tudela; en morado, meiriñado histórico de Baixa Navarra

Navarra dividiuse historicamente en Meiriñados:

Ata 1530, o Reino de Navarra incluíu tamén o territorio de Baixa Navarra, coñecida xeral pero impropiamente como Sexto Meiriñado ou Meiriñado de Ultrapuertos, xa que se gobernaba desde Sangüesa. A súa cidade máis importante é Saint-Jean-Pied-de-Port.

Comarcas

Artigo principal: Comarcas de Navarra.

Comarcas xeográficas

Mapa de Navarra dividido en comarcas Geográficas
Comarcas xeográficas de Navarra

Navarra divídese a efectos xeográficos en tres comarcas diferenciadas pola xeografía da zona. Esta división comarcal de Alfredo Floristán Samanes e Salvador Mensua segue criterios relacionados co relevo, o clima, a vexetación e ás veces, a historia.[7]

  • A Ribeira de Navarra, que á súa vez adoita dividirse nas zonas oriental e occidental, cuxos núcleos máis destacados de poboación son Tudela e Corella. Está situada ao sur da comunidade. O clima é mediterráneo continental, é árido e seco. A súa vexetación é pobre perenne e xerófila. O límite entre a zona Media e a Ribeira é difícil de trazar. O seu comezo móstrano a abundancia de rocas xesíferas, os amplos regadíos e os grandes pobos. A Ribeira divídese en dous partes: a Ribeira Tudelana ou Oriental e a Ribeira Estellesa ou Occidental.
  • A Zona media. Está formada por somontanos, vales e piedemontes; está separada da montaña polas serras de Urbasa, Andía, o Perdón, Alaiz, Izco e Leyre. Ten maior altitude que a Ribeira. Está dividida en dous partes polo río Arga: a Occidental ou Terra Estella, e a Oriental.
  • A Zona da montaña, que comprende unha serie de vales franqueados polas serras de Aralar, Urbasa e Andía no seu parte máis occidental e dos Pireneos na parte central e oriental da rexión. Está situada ao norte da comunidade, é unha zona de choivas abundantes, que diminúen de norte a sur. En toda a zona dominan as alturas superiores aos 600 metros. O curso alto do río Arga separa os vales pirenaicos dos vales vasco-cantábricos. Os ríos escavaron vales con gargantas angostas.

Zonificación Navarra 2000

Navarra - Zonificacion 2000
Zonificación 2000

Esta zonificación de carácter xeral foi definida no estudo de prospectiva "Navarra 2000", é reiteradamente utilizada e é ata aceptada formalmente por outras institucións alleas ao Goberno de Navarra por exemplo o Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación, pero carece dunha regulación adecuada que permita a súa utilización xeral cunha nomenclatura homoxénea. Esta zonificación non cuestiona ningunha das existentes nin das que os distintos Departamentos do Goberno de Navarra poidan definir no futuro. Divide Navarra en 7 zonas, 18 subzonas e 68 áreas.[8]

Entidades locais

A Lei Foral 6/1990, de 2 de xullo, da administración local de Navarra, establece nos seus artigos 2 e 3.1 cales son os tipos de entidades locais existentes nesta Comunidade:

  • Art. 2: Os municipios son as entidades locais básicas en que se organiza territorialmente a Comunidade Foral de Navarra.
  • Art. 3: Ademais dos municipios, teñen tamén a condición de entes locais de Navarra:
    • a) Os Distritos Administrativos.
    • b) Os Concellos.
    • c) A Comunidade das Bárdenas Reais de Navarra, a Comunidade do Val de Aezkoa, a Mancomunidade do Val de Roncal, a Universidade do Val de Salazar e o resto de corporacións de carácter tradicional titulares ou administrativas de bens comunais existentes á entrada en vigor desta Lei Foral.
    • d) As entidades que agrupen varios municipios instituídas mediante Lei Foral pola Comunidade Foral de Navarra e as Agrupacións de servizos administrativos.
    • e) As Mancomunidades.

Lingua

Navarra - Mapa densidad euskera 2001
Porcentaxe de persoas que falan ben o éuscaro (2001).

Navarra ten dúas linguas propias e oficiais: o castelán e o éuscaro. O castelán é oficial en toda a comunidade foral mentres que o éuscaro só é oficial nas zonas que a Lei foral do éuscaro especifica. O éuscaro fálase na zona centro e norte do territorio, sendo a lingua materna dunha maioría da poboación no norte e extremo noroeste. No conxunto de Navarra, o castelán é a lingua materna do 88,9% da poboación, o éuscaro do 7,0%, o 2,1% ten ambas as linguas como maternas e o 2,1% restante ten outra lingua como lingua materna.[9] Actualmente aumenta o número de persoas que coñecen o éuscaro en Navarra.[10]

Historicamente faláronse tamén outras linguas, desaparecidas na actualidade, como o romance navarro ou navarro-aragonés, xurdido nos cursos medio e baixo dos ríos Ega, Arga, Aragón e Ebro ao seu paso polo reino e que se converteu no século XIII na lingua de expresión escrita da Corte e a administración reais, alcanzando en 1329 o status de lingua oficial do reino[11] e sendo posteriormente absorbida polo castelán durante o século XVI.[12] Tamén, minoritariamente, o occitano, francés, hebreo e árabe.

O castelán e o éuscaro son definidas como linguas propias de Navarra segundo a Lei foral 18/1986, de 15 de decembro, do Vascuence.[13] De acordo con esta lei, Navarra está lingüisticamente dividida en tres zonas, vascófona (uso maioritario do éuscaro), mixta e non vascófona (uso maioritario do castelán).

Himno de Navarra

Chamado historicamente «Himno de las Cortes», debe a súa orixe á Marcha para a entrada do Reino, pasaclaustro barroco que se interpretaba no claustro da Catedral de Pamplona ao paso das Cortes de Navarra pola celebración das sesións.

Por Navarra

tierra brava y noble,
siempre fiel,
que tiene por blasón
la vieja ley tradicional
Por Navarra
pueblo de alma libre
proclamemos juntos
nuestro afán universal
En cordial unión,
con leal tesón,
trabajemos y hermanados
todos lograremos.
honra, amor y paz.

Nafarroa,

lur haundi ta azkar,
beti leial,
zure ospea da
antzinako lege zaharra
Nafarroa,
gizon askatuen sorlekua,
zuri nahi dizugu gaur
kanta
Gaiten denok bat,
denok gogo bat
behin betiko iritsi dezagun
aintza, bake eta
maitasuna

Goberno e política

NafarParlamentua
Edificio do Parlamento de Navarra, en Pamplona.

Navarra está rexida por catro institucións forais:

  • Parlamento de Navarra (Nafarroako Parlamentua): órgano lexislativo de representación política que aproba as leis que han de rexer en Navarra sobre as competencias que ostenta como Comunidade Foral. O Parlamento elixe ao Presidente do Goberno de Navarra e exerce o labor de impulso e control das actuacións do Goberno de Navarra.
  • Goberno de Navarra (Nafarroako Gobernua): órgano colexiado que, baixo a dirección do seu Presidente (Lehendakari), establece a política xeral e dirixe a Administración da Comunidade Foral de Navarra. Está composto polo Presidente e os Conselleiros ou Deputados Forais, que son nomeados por aquel. Ao Goberno correspóndelle a potestade regulamentaria e a función executiva. Aínda que tras as eleccións forais de 2007 configurouse un goberno dirixido pola coalición de Unión do Pobo Navarro e Converxencia de Demócratas de Navarra, de centro-dereita rexionalista, desde o 28 de setembro de 2009 Unión do Pobo Navarro goberna en soidade, ao expulsar ao seu socio do goberno polo seu apoio no Parlamento de Navarra á admisión a trámite da a discusión sobre a modificación da Lei do Vascuence.
  • Cámara de Comptos (Nafarroako Comptos Ganbera): institución fiscalizadora da xestión económica e financeira do sector público da Comunidade Foral de Navarra.
  • Defensor do Pobo (Ararteko): institución que, por mandato do Parlamento, vela polo cumprimento dos dereitos fundamentais e as liberdades públicas dos cidadáns, e con esta finalidade supervisa a actuación das Administracións Públicas e dos entes locais de Navarra.

Transportes

Estradas

Carreteras de Navarra
Mapa das principais estradas de Navarra.
En azul escuro as autoestradas. Azul claro: autovías e estradas desdobladas. Vermello: estradas de interese xeral. E laranxa: estradas de interese para a Comunidade Foral

A Rede de Estradas de Navarra conta con 3.886,44 quilómetros de estrada (2006).[14] Navarra tivo historicamente exclusiva competencia en estradas e camiños desde a Lei paccionada, e polo tanto o Goberno de Navarra é o titular da citada rede, coa única excepción da Autoestrada Vasco-Aragonesa AP-68.

As principais vías da comunidade son:

Ferrocarril

O desenvolvemento do ferrocarril en Navarra como medio de transporte de masas estivo sempre por baixo do acaecido noutras rexións de España e Europa. Na actualidade, Navarra conta con tres liñas ferroviarias que totalizan unha rede de 175 km. As liñas son: Madrid-Irún/Hendaia, Altsasu-Zaragoza e Bilbao-Castejón. Toda a rede está electrificada pero só unha pequena fracción -os tramos da Madrid-Irún e desde Castejón ata a fronteira navarroaragonesa- contan con vía dobre. Na actualidade discútese a fórmula de financiamento do Corredor Navarro de Alta Velocidade, Zaragoza-Pamplona-Y vasco, no seu tramo Pamplona-Castejón.

Aeroporto

Aeropuerto de Pamplona-Noáin
Aeroporto de Pamplona-Noain

O aeroporto de Pamplona atópase a 6 quilómetros da cidade de Pamplona, capital de Navarra, entre os municipios de Noain e Galar. Conta cunha terminal de pasaxeiros, seis mostradores de facturación, dúas portas de embarque, un aparcadoiro con capacidade para 403 coches e unha terminal de carga. O aeroporto ofrece os seguintes destinos de forma regular: Madrid e Barcelona.

Autobús

Desde a Estación de Autobuses de Pamplona operan 18 compañías.[15] que comunican Pamplona co resto de localidades de Navarra e outras cidades de España. Tamén Pamplona e 17 dos 19 municipios da súa área metropolitana contan cun servizo de transporte urbano denominado Transporte Urbano Comarcal (TUC) xestionado pola Mancomunidade da Comarca de Pamplona desde 1999 e é coñecido popularmente como "La Villavesa". Tudela tamén conta con catro liñas de transporte urbano xestionado polo seu concello.

Notas

  1. 1,0 1,1 Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para navarro.
  2. Anaír Rodríguez Rodríguez, Montserrat Davila Ventura. Lingua galega: dúbidas lingüísticas (PDF). Área de Normalización Lingüística da Universidade de Vigo. p. 102. ISBN 84-8158-266-2.
  3. No capítulo 15 de Vita Karoli Magni atópase o seguinte parágrafo: «Quibus regnum Francorum (...) ampliavit, (...) Nam cum prius non amplius quam ea pars Galliae, quae inter Rhenum et Ligerem oceanumque ac mare Balearicum iacet, et pars Germaniae, (...) ipse per bella memorata primo Aquitaniam et Wasconiam totumque Pyrinei montis iugum et usque ad Hiberum amnem, qui apud Navarros ortus et fertilissimos Hispaniae agros secans sub Dertosae civitatis moenia Balearico mari miscetur; deinde Italiam totam».
  4. Naba na Enciclopedia Auñamendi.
  5. Definición de nava Arquivado 26 de setembro de 2007 en Wayback Machine. no DRAE.
  6. INE 2008.
  7. Atlas de Navarra, Geografía e Historia, pax. 10, edita: 2006 Departamento de Educación del Gobierno de Navarra y EGN Comunicación, ISBN 84-934512-1-5
  8. "IDENA - Infraestruturas de Datos Especiais de Navarra". Arquivado dende o orixinal o 14 de decembro de 2009. Consultado o 24 de maio de 2011.
  9. Instituto de Estatística de Navarra. Censo de poboación 2001
  10. "O 38% dos novos alumnos que chegan á UPNA desde Bacharelato saben éuscaro". Arquivado dende o orixinal o 07 de xaneiro de 2009. Consultado o 23 de decembro de 2010.
  11. Ricardo Cierbide, Notas gráfico-fonéticas sobre a documentación medieval navarra
  12. Ricardo Cierbide, Euskal Herria. Lugar de Encuentro de Lenguas y Culturas
  13. Lei Foral 18/86, de 15 de decembro de 1986, do Vascuence. Regulación do seu uso normal e oficial.
  14. O conselleiro Miranda presenta o proxecto foral de estradas de Navarra
  15. Estación de autobuses de Pamplona - Compañías Consultado 18-03-2009

Véxase tamén

Outros artigos

Ligazóns externas

Biscaia

Biscaia (en éuscaro e oficialmente: Bizkaia; en castelán: Vizcaya) é unha provincia de Euskadi, ademais de ser unha das sete provincias do histórico País Vasco. Dá nome ao Golfo de Biscaia e situase ao norte da Península Ibérica, limitando ao norte co Mar Cantábrico, ao sueste coa provincia de Burgos, ao sur con Áraba, ao leste coa Guipúscoa e ao oeste coa de Cantabria. A súa capital é Bilbao.

A provincia esténdese por unha superficie de 2217 km², e no ano 2006 contaba cunha poboación de 1 139 863 habitantes, polo que ofrecía unha elevada densidade de cerca de 514 hab/km².

Casa de Borbón

A casa de Borbón (en francés: Bourbon, en italiano: Borbone) é unha casa real de orixe francesa (aínda que a primeira coroa á que accedeu foi a do Reino de Navarra), actual casa reinante en España e no Gran Ducado de Luxemburgo. Gobernaron primeiro en Navarra e Francia, pero para o século XVIII os membros da casa de Borbón chegaron aos tronos de España e sur de Italia, destacando o Reino das Dúas Sicilias, ademais de varios pequenos ducados e condados.

Castejón, Navarra

Castejón é un municipio situado na Comunidade Foral de Navarra, no meiriñado de Tudela, a 78 km da capital provincial, Pamplona. Limita cos concellos de Valtierra ao norte, Tudela ao leste e ao sur, con Corella ao suroeste, e co concello rioxano de Alfaro ao oeste.

Castejón, á beira dereita do río Ebro e a un paso da Rioxa, tivo un castelo que se cita xa no século XII. Por aí pasaba o camiño real de Pamplona a Madrid, con servizo de barca e barqueiro para o cruzamento do río. Logo, na segunda metade do século pasado, escolleuse este punto como nó dos ferrocarrís do Nordeste de España. Con iso a poboación foi crecendo, ata que en 1927 deixou de ser barrio de Corella e foi declarado municipio independente.

Castela

Castela (en castelán: Castilla) é o nome dunha rexión histórica española que se corresponde con parte dos territorios pertencentes ao antigo Reino de Castela.

A primitiva Castela xurdiu durante as orixes da Reconquista na cabeceira do Ebro, ante o pulo de cántabros e vascóns. Dependendo dos autores e as épocas, considérase composto de territorios diferentes. A evolución histórica fai aínda máis imprecisos os seus compoñentes: o Reino de Castela foi nun primeiro momento un condado dependente do Reino de León, que finalmente se separou deste, e posteriormente formou parte, xunto a outros reinos, da Coroa de Castela.

Así, o nome de Castela empregouse na Baixa Idade Media para denominar á Coroa de Castela, o conxunto de todos os territorios dos monarcas da Coroa (por contraposición ao resto de reis hispánicos, os de Aragón, Navarra e Portugal).

Club Atlético Osasuna

O Club Atlético Osasuna (en éuscaro Osasuna significa saúde ou vigor) é un club deportivo de España con sede en Pamplona, en Navarra. Ten seccións de natación e pelota vasca, pero a máis coñecida é a de fútbol, onde actualmente xoga na Primeira División.

É o club de fútbol máis importante de Navarra por palmarés e historia, cun total de 30 tempadas en Primeira División, 33 en Segunda e 12 en Terceira. Historicamente, é o 16° mellor equipo de España. Foi subcampión da Copa do Rei nunha ocasión, e participou nunha fase previa da Liga de Campións e en catro edicións da Copa da UEFA, competición na que acadou as semifinais en 2007. En decembro de 2006 foi nomeado club do mes do mundo pola IFFHS despois de catro vitorias consecutivas en Liga e outra na Copa da UEFA.É un dos catro únicos equipos profesionais de España, xunto con Athletic Club, FC Barcelona e Real Madrid, que non é unha sociedade anónima deportiva, de maneira que a propiedade do club recae nos seus socios.

Comunidade autónoma

Unha comunidade autónoma é unha entidade territorial que, dentro do ordenamento constitucional do Estado español, está dotada de certa autonomía lexislativa e competencias executivas, así como da facultade de administrarse mediante os seus propios representantes.

Fernando II de Aragón e V de Castela

Fernando o Católico, V de Castela, II de Aragón, Valencia e Barcelona, III de Sicilia e I de Navarra, nado en Sos del Rey Católico (Zaragoza) o 10 de maio de 1452 e finado en Madrigalejo (Cáceres) o 22 de xaneiro de 1516, foi rei de Aragón, Valencia, Mallorca, Sicilia (1468-1516), Castela (1474-1504), Sardeña (1479-1516), de Nápoles (1503-1516) e Navarra (1512-1515); rexente de Castela (1507-1516); Príncipe de Xirona e Duque de Montblanc (1472-1478); Conde de Barcelona e de Ribagorza (1458-1469).

Guipúscoa

Guipúscoa (en éuscaro e oficialmente: Gipuzkoa; en castelán: Guipúzcoa) é unha provincia do País Vasco (España), ademais de ser unha das sete provincias (herrialdes) do País Vasco tradicional. Limita ao norte co mar Cantábrico, ao oeste con Biscaia, ao sur con Áraba e ao leste con Navarra e Iparralde (País Vasco francés), parte do departamento dos Pireneos Atlánticos. A súa capital é Donostia.

Guipúscoa é a provincia de menor superficie entre todas as de España, cunha área de 1.909 km². A súa poboación no ano 2007 alcanzaba 694.944 habitantes, o que a converte nunha das máis densamente poboadas de España (360,7 hab/km²).

Lingua éuscara

O idioma éuscaro ou vasco (euskara en lingua vasca) é a lingua tradicional dos vascos, falada hoxe no País Vasco e norte de Navarra en España, e no Departamento de Pireneos Atlánticos en Francia, constitúe unha lingua illada arrodeada por linguas de orixe indoeuropea.

O éuscaro é unha lingua aglutinante. Algúns lingüistas considérano unha lingua illada e moi antiga, probablemente oriúnda da lingua dos primeiros pobos que migraron para a Europa. Outros, a través de comparacións, veno emparentado a linguas ata hoxe faladas no Cáucaso. De calquera forma, é unha lingua falada ou comprendida por polo menos 800.000 persoas, e que xa era falada moito antes de que os romanos introducisen o latín na Península Ibérica.

Por non ter linguas parentes coñecidas, o vasco é claramente diferente das outras linguas europeas, particularmente daquelas (que son a gran maioría) que teñen relacións de parentesco entre si no interior da familia indoeuropea. Por mor diso, creáronse sobre o éuscaro un gran número de ideas sen base lingüística, tales como o vasco é a lingua máis complexa do mundo; tódolos verbos son pasivos; e moitas outras falsidades. En realidade, o éuscaro é unha lingua coma outra calquera. A súa estrutura sentencial é practicamente idéntica á do turco ou do xaponés. A súa morfoloxía é, esa si, bastante pouco común en Europa, mais fóra de Europa poden atoparse sistemas morfolóxicos semellantes ao do vasco en centenas doutras linguas.

Hoxe, o vasco está presente en nomes de empresas, institucións, actores políticos e sociais, así como etiquetas e sinais, na zona delimitada polo País Vasco e Navarra e Iparralde.

Lizarra

Lizarra ou Estella (en galego medieval: Estela, en éuscaro: Lizarra, en castelán: Estella, oficialmente Estella-Lizarra), é unha cidade e municipio da zona media da Comunidade Foral de Navarra, en España. É a capital do meiriñado de Estella e da comarca de Tierra Estella ou Lizarrerria, situada a metade de camiño entre as cidades capitais de Pamplona e de Logroño, na Rioxa, nunha zona de unión entre a Montaña e a Ribera Alta de Navarra.

Pamplona

Pamplona ou Iruña (en castelán: Pamplona, en éuscaro: Iruña, as dúas denominacións cooficiais; tamén en éuscaro: Iruñea) é un concello e unha cidade do norte de España, capital da Comunidade Foral de Navarra e tamén do histórico País Vasco. É sede arcebispal e etapa no Camiño de Santiago. A súa poboación é de 197.138 habitantes (INE 2017).

Pamplona foi fundada no 74 a.C. polo xeneral romano Pompeio sobre un poboado preexistente chamado Iruña ou Bengoda, converténdose nunha das poboacións máis importantes do territorio dos vascóns.

É coñecida internacionalmente polos Sanfermines, festas que se celebran entre o 6 e 14 de xullo e que están declaradas de interese turístico internacional.

Partido Nacionalista Vasco

O Euzko Alderdi Jeltzalea - Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV) (en España) ou Euzko Alderdi Jeltzalea - Parti Nationaliste Basque (EAJ-PNB) (en Francia), é un partido político do País Vasco de ideoloxía nacionalista vasca.

Foi fundado en 1895 por Sabino Arana Goiri, influído polo seu irmán Luis Arana. É o terceiro partido político español actual máis antigo (despois do Partido Socialista Obrero Español e o Partido Carlista) e foi o primeiro partido nacionalista vasco.

Seguindo a terminoloxía do seu fundador, os seus membros chámanse jelkides ou jeltzales e as súas sedes batzokis.

"Euzko Alderdi Jeltzalea" significa "Partido Vasco de partidarios do JEL" (sendo "JEL" un acrónimo de Jaungoikoa Eta Lagizarrak (Jaungoikoa Eta Lege Zaharrak en éuscaro normativo actual), que significa en galego: Deus e Leis Vellas en referencia aos foros (ver Jeltzale e jelkide). "Euzko" mantense coa grafía antiga (a moderna é "Eusko") como respecto á tradición, xa que así a escribía Sabino Arana. Polo mesmo motivo, nos batzokis mantense escudos coa grafía "Euzkadi".

País Vasco (rexión histórica)

O País Vasco (en éuscaro: Euskal Herria, en galego literalmente: Pobo Vasco ou País do éuscaro) é unha nación con trazos culturais e históricos comúns ben definidos (entre eles a presenza da lingua vasca), pero que non representan unha unidade administrativa única.

Comprende os territorios que corresponden aproximadamente á área lingüística vasca en tempos históricos. No presente, estes territorios están divididos entre os estados español e francés, gardando niveis de autonomía moi diferentes. A unión destes territorios é defendida por sectores nacionalistas e independentistas da sociedade, e a maioría deles empregan o termo Euskal Herria en oposición ao termo Euskadi, que, segundo eles, abrangue só os territorios da Comunidade Autónoma Vasca e que é un neoloxismo utilizado no ámbito oficial que ten a súa orixe en Sabino Arana.

Este territorio ocupa unha superficie de 20.664 km² no vértice occidental dos Pireneos, no Mar Cantábrico (Golfo de Biscaia). Ten a súa propia lingua, o éuscaro (minorizada fronte ao francés e o castelán), e unha poboación de preto de tres millóns de habitantes, habitando dous millóns e medio deles no estado español e o resto no francés. Intégrano sete provincias (en éuscaro: herrialdeak): Áraba, Biscaia, Guipúscoa (País Vasco), Navarra, que conforman o Hegoalde; e Baixa Navarra, Lapurdi e Zuberoa, que conforman o Iparralde.

A lingua vasca hogano é falada habitualmente nalgunhas rexións, sobre todo en Guipúscoa, no leste de Biscaia e no terzo norte de Navarra. Noutras, o éuscaro foi substituído polo castelán e/ou polo francés. Hogano, o éuscaro ten categoría de lingua oficial na Comunidade Autónoma Vasca e na zona vascófona navarra, mais non ten recoñecemento oficial na rexión so administración francesa.

Reino de Aragón

O Reino de Aragón nace en 1035, pola unión dos condados de Aragón, Sobrarbe e Ribagorza na figura de Ramiro I. Prolongarase ata 1707, cando Filipe IV (V de Castela) promulgou os Decretos de Nueva Planta, polos que o reino se integra no Reino de España.

Reino de Navarra

O Reino de Navarra (en éuscaro Nafarroako Erresuma) foi un dos reinos medievais de Europa situado en ambas as vertentes dos Pireneos occidentais pero co seu maior parte do territorio localizado no norte da Península Ibérica. Navarra mantivo a súa condición de reino ata 1841, data na que pasou a ser considerada "provincia foral" mediante a Lei Paccionada.

Río Ebro

O río Ebro (en catalán: Ebre) é o río máis caudaloso de España e o segundo da Península Ibérica despois do Douro. É ademais o segundo río máis longo despois do Texo. Discorre na súa totalidade por España, sendo o seu río máis longo, con 910 km, o máis caudaloso e o que ten a maior conca, que chega aos 83 093 km².

Percorre o extremo nororiental da Península Ibérica, a través do val que leva o seu nome. Segue unha dirección noroeste-sueste desde o seu nacemento na Hermandad de Campoo de Suso, en Cantabria, ata o mar Mediterráneo, no que desemboca formando o delta do Ebro, entre os termos municipais de Deltebre e Sant Jaume d'Enveja.

O Ebro atravesa as comunidades autónomas españolas de Cantabria, Castela e León, A Rioxa, Navarra, Aragón e Cataluña. Ademais, a súa conca hidrográfica tamén alcanza territorios da Comunidade Valenciana (río Bergantes) e do País Vasco (case toda Áraba). Dúas capitais de comunidade autónoma, Logroño e Zaragoza, son bañadas polo río.

Tudela

Tudela é un municipio e cidade española situada no sur da Comunidade Foral de Navarra, cabeceira da comarca coñecida como La Ribera, así como do partido xudicial e do meiriñado homónimos. É a segunda cidade de Navarra tras Pamplona, con 35.358 habitantes segundo o Padrón Municipal de habitantes de 2012.

Está situada a beiras do caudaloso e estacional río Ebro e na desembocadura do río Queiles que atravesa a cidade.

Dista 94,3 km de Pamplona, a capital da Comunidade Foral de Navarra. A 86 km de Zaragoza, a 99,5 km de Logroño e a 90,1 km de Soria. E está situada a 264 metros de altitude.

Viana, Navarra

Viana é un concello e cidade da Comunidade Foral de Navarra. Está localizado na merindade de Estella, na comarca de Estella Occidental e a 81 km da capital da comunidade, Pamplona. A poboación en 2014 foi de 4 084 habitantes.

Refundada en 1219 por Sancho VII de Navarra, recibiu o título de cidade en 1630. Conserva parte do conxunto amurallado do século XIII e numerosas casas brasonadas, ademais de importantes monumentos históricos.

Ángel Ilarri

Ángel Ilarri Gimeno, nado en 1913 en Corella, Navarra, e finado en 1998 en Vigo, foi durante corenta anos administrador e director do Museo Quiñones de León de Vigo.

Navarra Navarra  · Concellos de Navarra
Meiriñados de Navarra

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.