Linguas goidélicas

As linguas goidélicas ou gaélicas forman unha familia de linguas célticas, distinta do grupo das linguas britónicas. Cando falamos só de gaélico, adoitamos referirnos ao gaélico irlandés ou lingua irlandesa (Gaeilge), para falarmos do gaélico de Escocia dicimos gaélico escocés (Gàidhlig). Estas linguas comprenden:

Entre as linguas xa extintas estarían o celtibérico e o galaico.

Tamén pode aparecer a palabra gaélico para referirise ao grupo de linguas celtas que teñen como trazo distintivo o feito de non teren pasado a labiovelar herdada do indoeuropeo a /p/: tamén se poden denominar linguas goidélicas ou linguas celtas Q. Serían o irlandés, o gaélico escocés e o manx. As outras linguas conforman o linguas celtas P ou britónicas.

O caso do shelta está suxeito a discusión: malia que polo léxico a lingua se aproxima ao irlandés, trátase no fondo dunha lingua sintacticamente xermánica.

Comparación de linguas célticas

Unha das distincións é o /p/ das linguas britónicas e o /k/ das linguas goidélicas:

linguas goidélicas
linguas britónicas
galego irlandés escocés manx bretón galés córnico
cabeza ceann ceann kione penn penn penn
catro ceathar ceithir kiare peder (f) pedwar peswar
cinco cúig còig queig pemp pump pymp
quen quoi piv pwy piw

Situación actual

O gaélico irlandés fálase principalmente na Gaeltacht na costa oeste de Irlanda: é a primeira lingua nacional deste país onde a súa revalorización é obxecto dun debate político ante o emprego dominante do inglés (unha segunda lingua nacional segundo a Constitución).

Nalgunhas provincias afastadas de Escocia como da illa de Skye, pódense atopar aldeas onde os seus habitantes falan só gaélico escocés. En Escocia creáronse escolas onde as clases se poñen só en lingua gaélica.

En Canadá, só os escoceses das Highlands e os galeses fundaron comunidades onde a súa lingua materna deu sobrevivido ata os nosos días. Atópanse comunidades gaélicas escocesas na illa de Cap-Breton e en tres condados do leste de Nova Escocia (Guysborough, Pictou e Antigonish), na Illa do Príncipe Eduardo, no val de Codroy no suroeste de Terranova, no condado de Compton no Quebec, no sur do Ontario (os condados de Stormont, de Dundas e de Glengarry ao sueste de Otava, e no condado de Middlesex ao oeste de Londres), así como nunha e outra parte da fronteira entre o Manitoba e o Saskatchewan.

Trazos distintivos das linguas britónicas fronte ás linguas goidélicas

Un trazo lingüístico permite distinguir as linguas britónicas das linguas goidélicas: hai unha alternancia entre o fonema «k» (celta Q) particular ao goidélico e os fonemas «p» ou «b» que lles corresponden en britónico (celta P). Nótase ademais que, nas linguas itálicas, curmáns das linguas célticas, o latín é unha lingua con «k» e o osco unha lingua con fonema «p» (comparar quinque e Pompeï).

Algunhas expresións e palabras gaélicas

  • Ciamar a tha thu ? (Como che vai?) (escocés); Kys t'ou ? (Como che vai?) (manx).
  • Sasannach (palabra pexorativa que designa un inglés) (escocés).
  • a leannáin (queridiña) (irlandés).
  • ruadh (vermello) (escocés).
  • Iain (Xoán) (escocés); Seán (Xoán) (irlandés).
  • Tá baisteach ann (chove) (irlandés).
  • mac (fillo de onde por exemplo Mac Liam = fillo de Liam).

Exemplos

galego irlandés escocés manx
Gaélico Gaelach Gaidheal Gaelgagh
día latha laa
noite oíche oidhche oie
dentro isteach a-steach stiagh/ayns
escola scoil sgoil scoill
igrexa eaglais eaglais agglish/keeill
neno páiste pàiste paitchey
sen gan gun gyn
autoridade údarás ùghdarras ard-ynseyder
oficina oifig oifis/ oifig offish
aberto oscailte fosgailte foshlit
ano bliain bliadhna blein
radio raidió radio/ rèidio radio
goberno rialtas riaghaltas reiltys
parlamento parlaimint pàrlamaid parlamaid/ard-whaiyl
illa oileán eilean ellan

Véxase tamén

Ligazóns externas

Gaélico Escocés

Irlandés

  • Curso de irlandés en francés – Esta páxina moi simple, ensínanos moito sobre o irlandés. O seu autor, Yves SAGNIER, utiliza cursos de: a University College de Dublín (GAELIC-L 1992-1993), de Gaeilge-B e de " The Irish Eyes ".
  • Portal de LEXILOGOS[Ligazón morta] – Este portal de LEXILOGOS propón recursos útiles para a aprendizaxe da lingua irlandesa.
  • RTÉ Raidió Na Gaeltachta – Difundida en Irlanda, esta emisora de radio difunde as súas emisións completamente en irlandés.
  • Irish Saying – Páxina que ofrece a posibilidade de escoitar e descargar palabras, frases e expresións en irlandés.

Manx

  • Gaelg-Lessoonyn - Varios cursos de manx, dun nivel moi simple a un nivel bastante avanzado.
  • Radio Vannin – A emisora oficial da Illa de Man, cunha sección de emisións en manx, listas para descargar en formato MP3.

Véxase tamén

Outros artigos

Celta Q

Chámase celta Q a un número de linguas célticas faladas na antigüidade e na actualidade que presentan como trazo característico a conservación do fonema indoeuropeo *kw como tal (aínda que despois se deron procesos de deslabialización nas linguas particulares):

Así do indoeuropeo *kwetwor temos o irlandés antigo ceth(a)ir, feminino cethéoir.

Así, entre as linguas faladas hoxe, formarían parte deste grupo as linguas goidélicas das linguas célticas insulares: irlandés, gaélico escocés e manx. Entre as linguas xa extintas estarían o celtibérico e o galaico

O feito da conservación do arcaísmo non evidencia unha particular relación entre estas linguas, non sendo polo feito de seren todas elas célticas.

Cultura castrexa

A cultura castrexa foi un conxunto de manifestacións culturais do noroeste da Península Ibérica que durou desde finais da Idade de Bronce (século IX ou VIII a.C.) ata o século I d.C. A súa característica máis notábel son os poboados amurados coñecidos como castros (do latín castrum, campamento), dos que toma o nome; só reciben o nome de citanias determinados castros portugueses (como, por exemplo, o de Briteiros), onde esa palabra se emprega como topónimo do castro. A súa área de extensión chega ata os ríos Navia e Túa polo leste e o Douro polo sur.

Desenvolveuse durante a Idade de Ferro sobre un forte substrato indíxena da etapa final da Idade de Bronce. A esta compoñente precastrexa sumáronselle influencias culturais centroeuropeas, atlánticas e mediterráneas; as primeiras serían consideradas tradicionalmente celtas e de aí a identificación tanto culta como popular e mítica que deu raíz ao celtismo. No lento período formativo, que duraría ata o século V a.C. os castros fóronse estendendo de sur a norte e da costa cara ao interior. Esta cultura desenvolveuse a continuación durante dous séculos e comezou a ser influenciada pola cultura romana no século II a.C. e continuou na forma de Cultura Galaico-romana despois da invasión romana e ata os séculos III ou mesmo o IV d.C.

Fortriu

Fortriu ou Reino de Fortriu é o nome co que os historiadores se refiren ó antigo reino dos pictos, e a miúdo emprégase para designar ós pictos en xeral. Atopábase con toda probabilidade arredor de Moray e ó leste do Condado de Ross, no norte de Escocia, aínda que tradicionalmente situouse arredor de Strathearn, no Central Belt.

A palabra mesma de "Fortriu" é unha reconstrución moderna. É o hipotético caso nominativo en irlandés antigo do caso xenitivo ou dativo Fortrenn e Fortrinn. A forma picta reconstruída debía ser Uerturio, e de feito dúas das principais tribos pictas eran denominadas polos romanos Uerturiones. O cambio na inicial debeu producirse debido a que os falantes de linguas goidélicas transforman as Ou/V, W ou Gw das linguas britónicas en F (como no caso do gaélico escocés Fionn, do mesma orixe que o galés Gwyn, "branco").

Tradicionalmente, críase que o reino de Fortriu debía estar no centro de Escocia, con capital quizais en Strathearn, até o punto de que a comunidade académica considerábao algo comunmente aceptado. Porén, novas investigacións levadas a cabo polo historiador Alex Woolf parecen eliminar devandito consenso, e mesmo a idea mesma da localización de Fortriu. Como apunta Woolf, a única base para a antiga localización de Fortriu era unha batalla preto de Strathearn na que os "homes de Fortriu" tomaran parte. Este argumento era feble por dous motivos: en primeiro lugar, existen dous Strathearn, un no norte e outro no sur de Escocia; ademais, nada impide que os "homes de Fortriu" estivesen guerreando lonxe do seu propio territorio. Máis aínda, unha enumeración de pobos incluída na Crónica anglosaxoa deixa ben claro que Fortriu situábase ó norte do Mounth (é dicir, dos Montes Grampianos), na área visitada por San Columba. A Profecía de Berchán tamén sinala de que o rei Dub de Escocia morreu na "Chaira de Fortriu". Outra fonte, a Crónica dos reis de Alba, dinos que devandito rei morreu en Forres, unha poboación de Moray. Ademais, certas adicións á Crónica de Melrose confirman que Dubh morreu a mans dos homes de Moray, en Forres.

Gaels

Gaels (á veces designados por Goidels ou Goidélicos) é un termo que designa aos falantes das linguas célticas gaélicas: irlandés, gaélico escocés e lingua manx. O dialecto gaélico ten orixe en Irlanda, tendo rapidamente unha expansión cara ao oeste e o norte de Escocia e á Illa de Man. Actualmente, como as linguas gaélicas foron significativamente substituídas polo inglés, o termo Gael tamén é empregado polos irlandeses ou polos celtas escoceses, independentemente da súa lingua.

As linguas gaélicas son unha das dúas vertentes das linguas célticas insulares, sendo o outro o das linguas britónicas.

Kenneth H. Jackson

Kenneth Hurlstone Jackson, nado en Beddington (Surrey) o 1 de novembro de 1909 e morto o 20 de febreiro de 1991, foi un lingüista e tradutor inglés, especializado nas linguas célticas.

Deu demostrado que os contos do ciclo do Ulster, escritos contra o 1100 preservan unha tradición oral que se orixinou arredor de seis séculos antes e reflicten a sociedade céltica irlandesa dos séculos III e IV. A súa obra Celtic Miscellany é un libro de grande uso nos estudos célticos.

Casou con Janet Dall Galloway o 12 de agosto de 1936. Os seus dous nenos, Alaster e Stephenie, naceron nos Estados Unidos pero criáronse en Escocia. Cando se retirou, Jackson continuou a súa obra sobre toponimia e as linguas goidélicas. Porén sufriu un ataque en 1984 que fixo que reducise o seu traballo.

Publicouse un obituario en The Times o 8 de marzo de 1991 e en Nomina 15.

Lingua gaélica de Galloway

O gaélico de Galloway é un dialecto goidélico xa extinto que se falaba na Escocia suroccidental. Falábano os reis independentes de Galloway na súa época e polo pobo de Galloway e o Carrick ata inicios da época moderna. En tempos tamén se falaba en Annandale e Strathnith. Pouco ficou deste dialecto, de xeito que é algo incerto a súa relación cos outros dialectos goidélicos.

Non debe ser confundido con formas do gaélico irlandés falado no Condado de Galway en Irlanda, cuxo xentilicio en inglés é galwegian, de xeito que coincide co que nesa mesma lingua se aplica a Galloway.

Lingua irlandesa

O irlandés ou gaélico irlandés (Gaeilge) é unha lingua céltica da rama goidélica falada na illa de Irlanda. Segundo datos de 2016, na República de Irlanda había 73 803 persoas que falan o irlandés a diario fóra do sistema educativo, mentres que outras 1 761 420 declararan ser quen de falalo como segunda lingua. Tamén a fala un número indeterminado de inmigrantes noutros países (Reino Unido, Canadá, Estados Unidos e Australia). É lingua oficial da Unión Europea por selo da República de Irlanda.

Lingua irlandesa antiga

Irlandés antigo é o nome dado á forma máis antiga da lingua irlandesa, ou, mellor, as linguas goidélicas, para as que temos extensos textos escritos. Empregouse desde o século VI ao X, cando evolucionou ao irlandés medio.

Unha forma aínda máis antiga de Irlandés é coñecida como irlandés primitivo. Coñécense fragmentos de irlandés primitivo, especialmente nomes persoais, polas inscricións sobre pedra escritas no alfabeto oghámico. Estas inscricións datan de sobre os séculos IV a VI. O irlandés primitivo está aínda moi próximo do celta común, o devanceiro de todas as linguas célticas.

O irlandés antigo aparece por primeira vez nas marxes de manuscritos relixiosos latinos do século VI. Un amplo número de antigos textos literarios irlandeses, malia estaren conservados en manuscritos do período do Irlandés medio (como o Lebor na hUidre e o Libro de Leinster), teñen o carácter esencial de irlandés antigo.

O irlandés antigo é o devanceiro de irlandés moderno, gaélico escocés, e manx (falada na Illa de Man). Con todo, é moi diferente destas. Falando en xeral, a gramática e os sons das linguas modernas son máis simples cós do irlandés antigo.

Os estudos actuais do irlandés antigo débenlle aínda moito ás obras dun pequeno grupo de estudosos activos a finais do século XIX e principios do XX, entre eles Rudolf Thurneysen (1857-1940) e Osborn Bergin (1873-1950). As súas obras considéranse material imprescindíbel para todo estudoso actual desta lingua.

Lingua irlandesa media

Irlandés medio é o nome que lle deron os filólogos á forma da lingua irlandesa falada entre o século X ao XII; é, xa que logo, contemporáneo das fases finais do inglés antigo e iniciais do inglés medio. As linguas goidélicas modernas: irlandés, gaélico escocés, e manx son todas descendentes do irlandés medio.

Lingua manx

A lingua manx (tamén coñecida como gaélico manx, Yn Ghaelg en manx) é unha lingua celta que se fala na illa de Man, unha pequena illa do Mar de Irlanda que constitúe unha dependencia autogobernada da coroa británica e que non pertence ao Reino Unido.

No século V, os goidélicos ou gaélicos, procedentes de Irlanda invaden a illa, traendo a súa lingua céltica, que, cos séculos, evolucionaría ata se converter na actual lingua manx, a cal tamén ten préstamos nórdicos, froito das sucesivas invasións viquingas: primeiro no século IX e logo unha segunda invasión viquinga procedente de Irlanda no século XI. A illa mantívose baixo dominación norueguesa ata a segunda metade do século XIII.

O illamento da illa e a súa dependencia da coroa inglesa (logo británica) a partir do século XIV fixeron que o manx adoptase unha grafía baseada no inglés e non noutros idiomas celtas.

A poboación conservou o seu idioma ata o século XVII, comezando a declinar no século XVIII cando comezou a súa decadencia. En 1831 falábao regularmente o 30% da poboación; en 1901 só o falaban 970 persoas e o último falante nativo de manx, Ned Maddrell, morreu o 27 de decembro de 1974 á idade de 97 anos.

Hoxe en día, o manx sobrevive grazas a un pequeno número de persoas que o aprenderon como segunda lingua e que intentan potencialo fronte ao inglés, a súa lingua materna. En 2001 un 2.2% da poboación da Illa de Man, 1.689 de 76.315 habitantes, aseguraba poder desenvolverse en manés, aínda que en graos diversos. Non foi até 2003 cando o goberno pasou a introducilo oficialmente na escola. Actualmente, o manés é segunda lingua nas escolas primarias e secundarias, na universidade da Illa e no centro de estudos de manés. Alén diso, unha escola privada, o Bunscoill Ghaelgagh, ten o manés como lingua principal. Ademais, xa hai dúas ducias de rapazas e rapaces que teñen o manés como lingua materna.

Lingua paleoirlandesa

O paleoirlandés ou irlandés primitivo é a forma máis antiga coñecida da lingua irlandesa, só coñecida a partir de fragmentos, na súa meirande parte nomes persoais, gravados en pedra no alfabeto oghámico en Irlanda e na Britania occidental ao redor do século VI.

As inscricións oghámicas transcritas, que carecen de letra para o fonema /p/, amosan que o primitivo irlandés era moi semellante en morfoloxía e inflexións ao galo, latín, grego e sánscrito. Ten poucas das características distintivas do irlandés moderno e é difícil recoñecelo como unha forma do irlandés.

Linguas britónicas

As linguas britónicas son linguas indoeuropeas, do grupo das linguas célticas xunto coas linguas goidélicas.

Linguas indoeuropeas

En lingüística, desígnase por linguas indoeuropeas a unha familia de linguas que teñen unha orixe común, o protoindoeuropeo, que se falou alá polo 5000 a.C. (moito antes da invención da escrita) nun territorio próximo ao mar Negro. Agrupan preto dun milleiro de linguas faladas hoxe en día por tres mil millóns de individuos en todos os continentes.

O indoeuropeo é unha familia lingüística ampla que engloba a maior parte das linguas europeas antigas e actuais. Ten este nome porque a rexión xeográfica na que se teñen desenvolvido estas linguas esténdese desde a Europa ata a India setentrional. Son preto de 450 linguas, faladas actualmente por 3.000 millóns de persoas en todo o mundo. Este termo, orixinalmente lingüístico, aplícase tamén á cultura da que se cre que parten todas estas linguas, e que se localiza na rexión do mar Negro arredor do V milenio a.C.

A existencia desta familia lingüística propúxose a finais do século XVIII. William Jones, un xuíz británico na India, observou as semellanzas consistentes que se daban entre o sánscrito, o grego, o persa e o latín. Estimouse que estas afinidades só se podían deber a unha orixe común. Á lingua da que derivaban chamóuselle primeiro indoxermánico, durante un tempo indoario e finalmente indoeuropeo, conforme se ampliaba o número de linguas que mostraban esas semellanzas sistemáticas. Cando a arqueoloxía sacou á luz textos escritos en linguas anteriormente descoñecidas, como as anatolias e as tocarias, probouse que tamén compartían este parentesco común.

As linguas indoeuropeas son xeralmente clasificadas en grandes grupos pero unha das distincións máis importantes concirne á oposición entre as linguas satem no leste (grupos baltoeslavo, indoiranio e armenio) e as linguas centum no oeste (grupos grego, itálico, céltico e xermánico), en razón do diferente tratamento dos sons velares en preindoeuropeo. Á parte están os grupos anatolio, tocario e albanés. Esta división entre centum e satem é a clásica dentro da gramática histórica, aínda que hoxe a tendencia é a non tela en conta.

Céltico continental
Céltico insular
Mesturadas
Áreas celta-falantes
Educación inmersiva
Reconstrución
Antigos celtas
Estudos celtas
Celtas modernos
Rexurdimento celta
Linguas
Festivais
Listas

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.