León

O león (Panthera leo) é un mamífero carnívoro da familia dos félidos e unha das 5 especies do xénero Panthera. Algúns machos, excepcionalmente grandes, chegan a pesar ata 250 kg,[2] o que os converte no segundo félido vivente máis grande despois do tigre. Os leóns salvaxes viven na África subsahariana e Asia, cunha poboación en perigo crítico ao noroeste da India, tendo desaparecido do norte de África, de Oriente Próximo e do oeste de Asia en tempos históricos. Ata finais do Plistoceno, hai aproximadamente 10 000 anos, o león era o máis estendido dos grandes mamíferos terrestres, tralos seres humanos. A súa distribución cubría a maior parte de África, gran parte de Eurasia, desde o oeste de Europa ata a India, e en América, desde o río Yukón ata o sur de México.[3][4][5]

Se sobreviven ás dificultades da infancia, as leoas que viven nun hábitat seguro, por exemplo no Parque Nacional Kruger, a miúdo poden chegar á idade de 12-14 anos, mentres que os leóns raramente viven máis de oito anos.[6] Con todo, coñécense casos de leoas que viviron ata vinte anos en estado salvaxe. En cativerio, tanto os machos como as femias poden vivir máis de vinte anos. Adoitan vivir en sabanas e pradarías, aínda cando poden entrar en zonas arbustivas e boscosas. Os leóns son animais especialmente sociais en comparación con outros félidos. Unha manda de leóns componse de femias que teñen unha relación familiar, as súas crías e un número reducido de machos adultos. Os grupos de leoas adoitan cazar xuntas, atacando principalmente a grandes ungulados. O león é un superdepredador e unha especie chave, pese a que pode ter un comportamento preeiro se ten a oportunidade. Aínda cando os leóns, normalmente, non cazan humanos de xeito selectivo, algúns deles poden converterse en antropófagos e buscar presas humanas.

O león é unha especie vulnerable e, no seu ámbito de distribución africano, ao longo das dúas últimas décadas sufriu un declive das poboacións, posiblemente irreversible, de entre un 30% e un 50%;[1] as poboacións non son viables fóra das reservas delimitadas e os parques nacionais. Aínda que a causa deste declive non é do todo comprendida, a perda do hábitat e os conflitos con humanos son hoxe en día os motivos de preocupación máis importantes. Tivéronse leóns en catividade desde os tempos da Antiga Roma e desde finais do século XVIII foron unha especie moi buscada e exhibida en zoolóxicos por todo o mundo. Os propios zoolóxicos están colaborando en programas de reprodución para protexer a ameazada subespecie asiática.

Os machos son moi fáciles de distinguir grazas á súa melena, que fai da súa cabeza un dos símbolos animais máis amplamente coñecidos da cultura humana. Aparece moi a miúdo na literatura, a escultura, a pintura, en bandeiras nacionais e en películas e literatura contemporáneas.

León
Rango fósil: Plistoceno ata actualidade
Macho

Macho

Femia (leoa)

Femia (leoa)

Estado de conservación
Vulnerable

Vulnerable[1]
Clasificación científica
Reino: Animalia
Filo: Chordata
Clase: Mammalia
Orde: Carnivora
Familia: Felidae
Xénero: Panthera
Especie: P. leo
Nome binomial
'Panthera leo'
(Linnaeus, 1758)
Lion distribution

Distribución dos leóns da India.

Distribución dos leóns da India.
Sinonimia
Felis leo
Linnaeus, 1758

Nome e etimoloxía

O nome do león, que é similar en moitas linguas romances, deriva do latín leo;[7] relacionado co grego antigo λέων (léōn).[8] A palabra hebrea lavi (לָבִיא) tamén podería estar relacionada[9], así como a exipcia antiga rw[10]. O león foi unha das moitas especies descritas orixinalmente, como Felis leo, por Carl von Linné na súa obra do século XVIII Systema Naturae[11]. Suponse a miúdo que o compoñente xenérico do seu nome científico, Panthera, deriva do grego pan- ("todo") e ther ("besta"), pero podería tratarse dunha etimoloxía popular. Aínda que chegou ao galego a través das linguas clásicas, panthera é probablemente de orixe asiática oriental, co significado de "animal amarelado" ou "amarelo esbrancuxado"[12].

Morfoloxía

O león é o segundo felino vivente máis grande despois do tigre. Cunhas extremidades potentes, unha forte mandíbula e uns dentes caninos de oito centímetros, o león pode matar grandes presas[13]. A coloración dos leóns vai desde un beixe claro ata un marrón amarelado, avermellado ou ocre escuro. As partes inferiores adoitan ser máis claras e o pelo do extremo final da cola é negro. As crías de león posúen un debuxo manchado que se vai perdendo coa idade, aínda que ás veces pode apreciarse nas patas e o ventre, sobre todo das leoas.

Os leóns son os únicos félidos que presentan un dimorfismo sexual evidente; é dicir, os machos e as femias teñen un aspecto notablemente diferente como consecuencia dos roles especializados que desempeñan dentro do grupo. Por exemplo, a leoa, como cazadora, carece da densa melena do macho, que prexudicaría a súa capacidade de camuflarse ao preparar emboscadas. A cor da melena vai do louro ao negro e adoita escurecerse a medida que o león envellece.

White Lion
León branco macho
Comparative view of the human and lion frame, Benjamin Waterhouse Hawkins, 1860
Vista comparativa entre un ser humano e un león, 1860

Chegando á idade de madurez sexual os machos novos optan por viviren sós ou disputaren o liderado da manda. O seu peso pode oscilar entre os 160 e os 230 kg[2]. O peso do león é moi variábel, dependendo da subespecie. Un exemplo disto son os leóns machos surafricanos, que poden pesar até 251 kg, namentres o león asiático é menos corpulento e de melena menos poboada nos exemplares salvaxes. As subespecies africanas rara vez superan os 190 kg; mesmo existe unha poboación de leóns do Masai Mara na que os machos non adoitan superar os 170 kg de peso. As femias acostuman a ser máis pequenas, cun peso de entre 130 e 180 kg. Tamén existen diferenzas nas femias, as leoas do Masai Mara adoitan ter un peso medio de 140 kg, as leoas surafricanas (e algunhas poucas do delta do río Okavango) chegan polo xeral aos 160 kg, namentres que as leoas asiáticas non pesan máis de 120 kg. O león africano en cativerio máis grande pesou 366 kg, mentres que en liberdade o exemplar máis grande que se cazou pesou 313 kg. Con todo, estes exemplares padecían de xigantismo.

Os machos teñen unha lonxitude entre 225 e 260 cm, e sobre os 200 cm no caso das femias; os machos poden medir até 1,23 m, a altura da cruz, e as femias até 1,07 m. En distancias pequenas poden correr a unha velocidade de 60Km/h.

A esperanza de vida nos exemplares en estado salvaxe é de 8 anos para os machos e de 14 para as femias[14], mentres que en cativerio decote existen exemplares con máis de 20 anos. Estes felinos prefiren habitar en lugares cálidos. Polo xeral, os machos acostuman ter un ton de pelaxe unha miga máis claro ca o das femias.

A cola acostuma medir entre 75 cm e un metro. Todos os leóns posúen un penacho de pelo na punta da cola, máis grande no león asiático que nas subespecies africanas. A función deste penacho aínda se descoñece, aínda que se cre que é para escorrentar as moscas. O penacho está ausente no momento do nacemento, pero desenvólvese a partir dos 165 días de vida e xa é facilmente observable aos 7 meses[15].

Melenas

A melena do león macho, única entre os félidos, é un dos trazos máis característicos da especie. O macho adulto é facilmente recoñecíbel pola súa melena (aínda que en Angola existe unha subespecie case extinta cuxos individuos carecen de melena. Namentres son cachorros, os machos e as femias teñen a mesma aparencia, mais conforme van medrando os machos adquiren a melena.

Wiki lion
Imaxe termográfica dun león, mostrando o efecto illante da melena.

A melena fai que o león pareza máis grande, causando unha excelente intimidación, o que o axuda nos combates contra outros leóns e contra a principal especie competidora dos leóns en África, a hiena manchada[16].

Nun principio, os científicos pensaban que a forma e espesura da melena tiña que ver coa subespecie de león de que se trate. Dado que a presenza, ausencia, cor e tamaño da melena están asociadas coas condicións xenéticas, a madurez sexual, o clima e a produción de testosterona, como regra xeral, canto máis escura e densa sexa a melena, máis san é o león[17]. Investigacións en Tanzania tamén suxiren que a lonxitude da melena indica éxito nos combates entre machos emparentados. Os exemplares cunha melena máis escura poden ter unha vida reprodutiva máis longa e unha maior proporción de supervivencia das crías, aínda que sofren máis nos meses máis calorosos do ano[18]. Nos grupos dominados por unha coalición de dous ou tres machos, é posible que as leoas tendan a querer aparearse máis cos leóns que teñen unha melena máis densa[17].

Maneless lion from Tsavo East National Park
Un león macho sen melena e con pouco pelo corporal no Parque Nacional de Tsavo East, Kenya.

Estas características foron usadas para identificalos, como por exemplo o león do Atlas e o león do Cabo, que xeralmente posuían melenas copiosas e escuras. Porén, na actualidade sábese que existen varios factores extrínsecos que inflúen na cor e tamaño da melena, como a temperatura do ambiente. A temperatura fresca en zoolóxicos norteamericanos e europeos pode dar lugar a unha melena espesa. Polo tanto, a melena é algo inadecuado para identificar unha subespecie. Coñecéronse casos de leóns carentes de melena en lugares como Senegal e o Parque Nacional Tsavo. A presenza, ausencia ou a cantidade de melena está asociada coa testosterona; un exemplo disto son os leóns castrados, que acostuman ter melenas moi escasas. Unha melena espesa tamén pode ser un indicador dunha saúde xenética e física do león, as femias acostuman demostrar preferencia polos machos cunha melena grande e escura; a melena tamén pode proporcionarlle certa protección nas batallas.

Reprodución

O león pode criar todo o ano. En certos lugares nótase un incremento na reprodución durante certos meses, sendo menos frecuente durante o resto do ano. É probable que esta variación dependa das estacións do ano, ou das tempadas de choiva e seca. Pero pode ser alterada de acordo as dinámicas internas da manda.

Normalmente as femias adultas crían cada dous anos, aínda que se os cachorros non sobreviven é posible que críen antes. Teñen dun a catro cachorros en cada parto, algunhas veces cinco e ata seis, dos cales poucos chegan aos dous anos de idade. Os cachorros de toda a manda críanse xuntos. As nais permítenlle mamar a outros cachorros da manda aínda que non sexan os dela. O período de xestación é de 105 a 119 días. Empezan a comer carne aos tres meses. Na natureza son adultos dende os tres ou catro anos; en cativerio dende os dous ou tres anos.

Bioloxía

Dieta e caza

Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004
Un león macho e unha cría comen un búfalo africano
Hunting liones
As femias normalmente realizan a caza

As femias son as que xeralmente realizan a caza, e normalmente fano durante a noite, que é cando se encontran máis activas. A súa dieta consiste principalmente en mamíferos grandes, como ñus, cebras, búfalos, impalas e gacelas. No entanto non desprezan unha lebre ou algunhas aves. Nalgúns lugares, os leóns especializáronse en cazar animais grandes, como hipopótamos (río Cuando), xirafas, e elefantes novos (río de Savuti). Os leóns novos intentan practicar a caza aproximadamente aos 3 meses, pero non desenvolven plenamente as súas habilidades ata teren uns 2 anos. Poden alcanzar velocidades de ata 56 km/h, pero carecen da enerxía para manteren esas velocidades por moito tempo, polo que axexan as súas presas moi preto delas, e cando están a unha distancia curta (uns 30 metros ou menos) é cando entran en carreira. O león persegue a súa presa e atácalle os cuartos traseiros, tratando de facela caer; tamén acostuma saltar sobre o animal e derribalo, se o consegue, mátao cunha mordida na gorxa, que é perforada polos seus cairos que acostuman ter unhas medidas duns 7,6 cm.

Os leóns habitan en lugares abertos, polo que poden ser vistos facilmente polas súas presas, e o traballo en equipo fai que a probabilidade de éxito sexa maior. O traballo en equipo tamén lles permite defenderen a súa presa doutros grandes depredadores, como as hienas. Os machos xeralmente non participan na caza, a menos que se trate dun animal grande, como un búfalo africano. Unha femia adulta require cerca de 5 quilos de carne ao día, mentres que os machos uns 7 quilos.

Ataques contra o ser humano

Malia que un león famento probablemente atacaría a un humano que estivese próximo, normalmente os leóns prefiren ficar lonxe da presa humana. Algúns casos famosos de leóns devoradores de homes inclúen os leóns de Tsavo (inmortalizados no filme The Ghost and the Darkness) e os leóns de Mfuwe. En ambos os casos, os cazadores que encararan os leóns escribiran libros detallando a "traxectoria" dos leóns como devoradores de homes. No folclore africano, os leóns devoradores de homes son considerados demos.

Os casos dos devoradores de homes de Mfuwe e Tsavo presentan algunhas semellanzas. Os leóns de ambos os incidentes eran todos maiores do normal, non tiñan melena e aparentaban sufrir caída de dentes. Algúns especulan que podían ser un tipo de león aínda non clasificado, ou que se encontraban doentes e desa forma non conseguían abater presas.

Aínda hai noticia doutros casos de ataques de leóns contra humanos en cativerio.

Comportamento social

Lions lying
Coalición de machos

Os leóns son os únicos félidos que viven en mandas, as cales poden estar compostas por entre catro e doce femias adultas (aínda que se viron mandas compostas por vinte femias), en cada un destes grupos hai dun a sete machos, ademais están as crías de ambos os sexos e de diferentes idades (nunca máis de 3 anos) e dun a catro machos adultos dominantes. As femias, máis pequenas e áxiles, ocúpanse de cazar e criar os cachorros, mentres que os machos se dedican principalmente a patrullar e defender os límites do territorio (especialmente doutros machos adultos solitarios). No entanto, tanto as femias como os machos adultos acostuman defender a súa manda contra intrusos. Os machos novos son expulsados do grupo ou abandónano pola súa propia conta pouco antes de alcanzaren a fase adulta (para así evitaren a endogamia) volvéndose nómades por un par de anos, ata desenvolverse o suficiente como para intentaren establecer a súa propia manda. Nesta etapa é cando se forman as coalicións de machos.

Normalmente, os machos dominantes dunha manda non toleran a presenza doutros leóns (machos) nómades, e as femias propias dunha manda non toleran as femias nómades.

Á hora de comer é moi común que haxa rifas e pelexas; os machos dominantes son os primeiros en comeren, seguidos polas femias adultas e os mozos, e para o final quedan os cachorros.

Os leóns adoitan estar inactivos a maior parte do día, descansando aproximadamente 20 horas por día. Non todos os adultos viven nestes grupos familiares, moitos machos e femias viven en solitario.

Distribución xeográfica e poboación

Lion distribution
Distribución do león en África. O león asiático sobrevive en escaso número na India noroccidental.

En épocas relativamente recentes o hábitat dos leóns estendíase dende a Península Ibérica ata o oeste da India, e a maior parte de África. Na actualidade o hábitat dos leóns encontrase restrinxido (cada vez máis pola invasión do ser humano) case por completo a África subsahariana, as poboacións máis significativas están en parques nacionais de Tanzania e Suráfrica, sendo o bioma preferido destes superpredadores, o das sabanas, así como o do Sáhel e o Velt.

A subespecie asiática ten hoxe cerca de 300 leóns que viven nun territorio de 1412 km² na selva de Gir, noroeste da India, no estado de Gujarat,onde parece que a súa poboación se mantén estable . O león do Atlas só sobrevive hoxe en día en algúns parques zoolóxicos. Actualmente, estímase que a poboación total do león en África é de entre 16 000 e 30 000 exemplares salvaxes, un número moito máis baixo que o que se estimaba a principios dos anos 90, cando se calculaba que podían existir ata 100 000 leóns.

Historia

Na antigüidade, o león non era exclusivo de África, pois na Prehistoria tamén habitaron Europa e Siberia, chegando a colonizar o oeste de Norteamérica (dende Alasca ata México) durante a última glaciación. Posiblemente os máis famosos destas subespecies prehistóricas eran o león das cavernas (Panthera leo spelaea) e o león americano (Panthera leo atrox) (que non debe confundirse co puma que tamén é coñecido como león americano).

En Europa, os leóns extinguíronse en tempos históricos. No Cáucaso, a poboación de leóns asiáticos desapareceu no século X. Entre o final do século XIX e principios do século XX, o león extinguiuse no Norte de África e Oriente Medio.

Das subespecies africanas de león existentes en tempos históricos, a de Cidade do Cabo desapareceu no ano 1865 e a do Atlas extinguiuse en estado salvaxe no 1922, debido á caza exercida polo ser humano.

En tempos da Grecia clásica, tiña poboacións nos Balcáns e no Cáucaso. Ata o medievo os leóns eran bastante frecuentes no Próximo e Medio Oriente, así como no subcontinente indio. Testemuño disto son os abundantes baixorrelevos asirios e persas que mostran como a caza dos leóns era un deporte da realeza. Incluso o emblema actual da India, tomado dos antigos maurya, posúe tres leóns. Tamén na Biblia se fai varias veces mención de leóns que habitaban no Próximo Oriente. Foi exterminado en Palestina en tempos da Idade Media, e no resto de Asia despois da chegada das armas de fogo, aproximadamente no século XVIII. En Irán, o último exemplar foi tiroteado en 1942.

Taxonomía e evolución

Os expedientes máis antigos do Panthera leo en África datan de 1,5 millóns de anos atrás.

Hai 700 000 anos, o león apareceu en Europa por primeira vez co Panthera leo fossilis, en Isernia, Italia. Deste león orixinouse o león das cavernas (Panthera leo spelaea), hai aproximadamente 300 000 anos. Posiblemente a finais do plistoceno o león cavernario emigrou a Norteamérica, dando lugar ao león americano (Panthera leo atrox)[19].

O león adoitaba ser común na Eurasia setentrional e na América a finais do plistoceno, pero extinguiuse ao final da última glaciación, hai aproximadamente 10 000 anos.

Subespecies

O león presenta innumerables subespecies, algunha delas extintas.

Asiatic.lioness.arp
Leoa asiática (Panthera leo persica) de nome MOTI, naceu no parque zoolóxico de Helsinqui (Finlandia) en outubro de 1994, chegou ao parque zoolóxico de Bristol (Inglaterra) en xaneiro de 1996. O Bosque de Gir, na India é o fogar do león asiático salvaxe, pero este exemplar vive en cativerio.
Lion - melbourne zoo
León masculino mostra os seus dentes á xente antes de ser alimentado no parque zoolóxico de Melbourne.

A principal diferenza entre as subespecies do león é a súa localización xeográfica. A evidencia xenética indica que os leóns actuais posiblemente se orixinaron dun mesmo antepasado en común hai só 55 000 anos. As diferenzas entre os leóns africanos son escasas, o que podería suxerir que os leóns da África subsahariana podían ser considerados como unha soa subespecie.

As seguintes son as subespecies máis recoñecidas por algúns científicos.

  • Panthera leo atrox: León americano, extinto no Plistocénico, orixinouse hai aproximadamente 35 000 anos, e extinguiuse hai uns 10 000 anos, morou na América do Norte.
  • Panthera leo bleyenberghi: León de Katanga. Habita en Angola, Botswana, República Democrática do Congo, Namibia, Zambia e Cimbabue.
  • Panthera leo europea: León europeo, non se comprobou a autenticidade desta subespecie (probablemente tratouse en realidade de leóns asiáticos), pero crese que habitou na península dos Balcáns, foi moi cazado por romanos, gregos e macedonios. Encóntrase extinto dende hai pouco máis de 2 000 anos.
  • Panthera leo spelaea: León das cavernas (extinto)
  • Panthera leo fossilis: León primitivo (extinto).
  • Panthera leo krugeri: León de Transvaal ou surafricano, habita en cinco países do Sur de África.
  • Panthera leo hollisteri: León congolés, habita na República do Congo.
  • Panthera leo nubica: León nubio, habita no leste africano.
  • Panthera leo roosevelti: León etíope, habita en Abisinia.
  • Panthera leo somaliensis: León somaliano, habita en Somalia.
  • Panthera leo verneyi: León do suroeste de África, habita no Kalahari.
  • Panthera leo leo: León de Berberia ou do Atlas, extinto en estado salvaxe dende 1922. Este león era o terceiro en tamaño, despois do león das cavernas e o americano.
  • Panthera leo massaicus: León do Masai, habita no leste do continente africano.
  • Panthera leo melanochaitus: León do Cabo, encóntrase extinto dende 1865.
  • Panthera leo persica: León asiático, antigamente espallado dende Turquía ata a India central, e dende o Cáucaso ata o Iemen, estando hoxe restrinxido ao Bosque de Gir no noroeste da India, onde quedan non máis de 300 exemplares.
  • Panthera leo senegalensis: León do oeste de África, habita dende Senegal ata a República Centroafricana.
  • Panthera leo spelaea: León das cavernas, extinto no Plistocénico, morou en Eurasia. Apareceu hai aproximadamente 300 000 anos, e desapareceu despois da última glaciación, hai uns 10 000 anos.
  • Panthera leo vereshchagini: León do leste de Siberia.
  • Panthera leo youngi: León do Nordeste de China, apareceu hai 350 000 anos.

O marozi, un león manchado, crese en ocasións que puido ser unha subespecie distinta do león; pero puido ser un león adulto que conservou o seu patrón de manchas característico das crías. Atópase extinto desde 1931. Outra hipótese menos probable é que fose un híbrido entre un leopardo e un león, coñecido comunmente como leopon.

Variacións

A maioría destas variacións danse con animais en cativerio, con todo, en estado salvaxe tamén se deron algunhas destas particularidades:

  • León branco: están practicamente extintos en estado salvaxe e son exclusivos da reserva de Timbavati, Suráfrica. A súa cor tan inusitada é debido a un alelo recesivo. Os leóns brancos teñen a desvantaxe de que pola súa cor son vistos facilmente polas súas presas durante o día, o que lles presenta serias dificultades para poderen cazar.
  • Ligre: é o cruzamento entre un león macho e unha tigresa. Posúe características físicas e do comportamento de ambos os pais. Con todo, adoitan crecer moito máis que calquera dos dous pais. Os ligres machos son estériles, pero os ligres femias xeralmente son fértiles.
  • Tigrón: o tigrón é menos coñecido, e é o resultado do cruzamento entre un tigre macho e unha leoa. Os tigróns adoitan ser relativamente pequenos, pois os machos pesan ao redor de 150 kg, aproximadamente un 20% máis pequenos que un león masculino de tamaño medio. Ao igual que os ligres, os tigróns teñen características físicas e de comportamento de ambas as especies; os machos son estériles.

León na cultura popular

Lyon in Madrid
- León fronte ao Palacio Real de Madrid - "Meu Deus, en ti me refuxiei. Sálvame de todos os que me perseguen, e líbrame, para que ninguén esnaquice a miña alma como o fai un león, arrebatándo[me] cando non hai libertador" Salmos 7:1,2

Simboloxía na arte románica

Suponse ao león como depositario sagrado do coñecemento e outras veces como gran inimigo ao que hai que esmagar, por iso a súa representación na arte románica ten case sempre unha dobre lectura.

O león representa a Cristo; unhas veces perdoa e outras esmaga.

No Camiño de Santiago, polo tramo de Castela e León, é habitual ver nos capiteis a presenza case constante do simbolismo do león, que representa sobre todo ao Sol. O león é como o Sol, que destrúe coa súa gran potencia; pero o ser humano que sexa capaz de vencelo apoderarase desa potencia. A simboloxía do león que está atacando a un ser humano, conta como o pon en contacto coas entrañas para que así poida coñecer a súa sabedoría e os segredos máis profundos.

Notas

  1. 1,0 1,1 Bauer, H., Nowell, K.; Packer, C. (2008). "Panthera leo". Lista Vermella de especies ameazadas. (en inglés). Unión Internacional para a Conservación da Natureza. Consultado o 28 August 2010.
  2. 2,0 2,1 Nowak, Ronald M. (1999). Johns Hopkins University Press, ed. Walker's Mammals of the World. Baltimore. ISBN 0-8018-5789-9.
  3. Kurtén, B. y E. Anderson (1980). Pleistocene mammals of North America. p. 442.
  4. Seymour, K. L. (1983). The Felinae (Mammalia: Felidae) from the Late Pleistocene tar seeps at Talara, Peru, with a critical examination of the fossil and recent felines of North and South America. MSc thesis, University of Toronto.
  5. Nobuyuki Yamaguchi, Alan Cooper, Lars Werdelin and David W. Macdonald (2004). Evolution of the mane and group-living in the lion (Panthera leo): a review. Journal of Zoology, Volume 263, Issue 4, Article first published online: 28 FEB 2006.
  6. G. L. Smuts (1982). Macmillian South Africa (Publishers)(Pty.) Ltd., ed. Lion. Johannesburgo. p. 231. ISBN 0-86954-122-6.
  7. Simpson D.P. (1979). Cassell Ltd., ed. Cassell's Latin Dictionary (5.ª edición ed.). Londres. pp. p. 883. ISBN 0-304-52257-0.
  8. Liddell, Henry George e Robert Scott (1980). Oxford University Press, ed. A Greek-English Lexicon (Abridged Edition). United Kingdom. ISBN 0-19-910207-4.
  9. Simpson, J., Weiner, E. (eds) (1989). Clarendon Press, ed. Lion. Oxford English Dictionary (2nd edition ed.) (Oxford). ISBN 0-19-861186-2.
  10. yourdictionary.com (ed.). "lion definition". Consultado o 26/01/2014. Como noutros sistemas de escritura antigos, no antigo exipcio só se escriben as consoantes. Non se distinguía entre "l" e "r".
  11. Linnaeus, Carolus (1758). Holmiae (Laurentii Salvii), ed. Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. (en latín) 1 (10.ª ed. ed.). p. 41. Consultado o 26/01/2014.
  12. Douglas Harper (ed.). ""Panther"". Online Etymology Dictionary. Consultado o 26/01/2014.
  13. Honolulu Zoo (ed.). "Lion". Arquivado dende o orixinal o 24 de agosto de 2011. Consultado o 12 de xullo de 2007.
  14. G. L. Smuts (1982). Macmillian South Africa (Publishers)(Pty.) Ltd., ed. Lion. Johannesburgo. p. 231. ISBN 0-86954-122-6.
  15. Schaller, p. 28
  16. Trivedi, Bijal P. (2005). National Geographic, ed. "Are Maneless Tsavo Lions Prone tono Male Pattern Baldness?" (en inglés). Consultado o 18/04/2014.
  17. 17,0 17,1 Trivedi, Bijal P. (22 de agosto de 2002). "Female Lions Prefer Dark-Maned Males, Study Finds" (en inglés). National Geographic News. Consultado o 18/04/2014.
  18. West, Peyton M.; Craig Parker (agosto 2002). "Sexual Selection, Temperature, and the Lion's Mane". Science 297 (5585): 1339–1343. PMID 12193785. doi:10.1126/science.1073257.
  19. Turner, Allen (1997). Columbia University Press, ed. The big cats and their fossil relatives : an illustrated guide to their evolution and natural history. Nueva York. ISBN 0-231-10229-1.

Véxase tamén

Bibliografía

  • Baratay, Eric; Elisabeth Hardouin-Fugier (2002). Reaktion Books, ed. Zoo: a history of zoological gardens in the West. London. ISBN 1861891113.
  • Blunt, Wilfred (1975). Hamish Hamilton, ed. The Ark in the Park: The Zoo in the Nineteenth Century. London. ISBN 0241893313.
  • de Courcy, Catherine (1995). Penguin Books, ed. The Zoo Story. Ringwood, Victoria. ISBN 0140239197.
  • Schaller, George B. (1972). University of Chicago Press, ed. The Serengeti lion: A study of predator-prey relations. Chicago. ISBN 0226736393.
Afonso X o Sabio

Afonso X, nado en Toledo o 23 de novembro de 1221 e finado en Sevilla o 4 de abril de 1284, foi rei de Castela e León.Á morte de seu pai, Fernando III o Santo, retomou a ofensiva contra os musulmáns, e ocupou Xerez (1253), arrasou Salé, o porto de Rabat (1260) e conquistou Cádiz (contra 1262). En 1264 tivo que facer fronte a unha importante revolta dos mudéxares de Murcia e do val do Guadalquivir.

Como fillo de Beatriz de Suabia, da casa de Hohenstaufen, aspirou á coroa do Sacro Imperio Romano Xermánico, proxecto ao que dedicou máis da metade do seu reinado sen obter éxito.

Os últimos anos do seu reinado foron especialmente sombríos, debido ao conflito sucesorio provocado pola morte prematura do seu primoxénito, Fernando de la Cerda, e a minoría de idade dos outros fillos, o que desembocou na rebelión aberta do infante Sancho e de gran parte da nobreza e das cidades do reino. Afonso morreu en Sevilla durante o transcurso desta revolta, non sen antes desherdar ao seu fillo Sancho.

Levou a cabo unha activa e beneficiosa política económica, reformando a moeda e a facenda, concedendo numerosas feiras e recoñecendo en 1273 ao Honrado Consejo de la Mesta.

Tamén é recoñecido pola súa obra literaria, científica, histórica e xurídica realizada polo seu escritorio real. Afonso X patrocinou, supervisou e, moitas veces, participou coa súa propia escritura e en colaboración cun conxunto de intelectuais latinos, hebreos e islámicos coñecido como Escola de Tradutores de Toledo, na composición dunha inxente obra literaria que iniciou en boa medida a prosa en castelán. Destacan as Sete Partidas (Las Siete Partidas), unha recompilación xurídica e de principios do dereito, e algúns tratados de xadrez e de astronomía. Ademais escribiu poesía en galego-portugués, como as Cantigas de Santa María, realizando unha grande achega á lingua culta do momento na corte do reino, a lingua galego-portuguesa. Tamén escribiu poemas trobadorescos. Por todo isto foi alcumado o Sabio.

En 1935 recoñeceuse como astrónomo nomeándose no seu honor o cráter lunar "Alphonsus".

Astorga

Astorga (en leonés, Estorga) é unha cidade da provincia de León, sita na comunidade autónoma de Castela e León, (España), atópase a 48 quilómetros ao suroeste da capital provincial de León, é cabeza da comarca da Maragatería. A súa poboación é de 11.897 habitantes (INE 2011).

Corresponde á antiga Asturica Augusta - topónimo do cal o actual é unha derivación -, capital dun dos conventos xurídicos da antiga Gallaecia. É tamén sé do bispado homónimo.

Castela e León

Castela e León (en castelán: Castilla y León, en leonés: Castiella y Llión) é unha comunidade autónoma constituída en 1983, cuxo territorio se sitúa na parte centro-norte do territorio español. Limita ó oeste con Galicia e Portugal; ó norte con Asturias, Cantabria, País Vasco e A Rioxa; ó leste con Aragón; e ó sur con Estremadura, Comunidade de Madrid e Castela-A Mancha.

Forman esta comunidade nove provincias: Ávila, Burgos, León, Palencia, Salamanca, Segovia, Soria, Valladolid e Zamora; sendo a comunidade autónoma española con máis provincias. É a rexión máis extensa de Europa.

Comunidade autónoma

Unha comunidade autónoma é unha entidade territorial que, dentro do ordenamento constitucional do Estado español, está dotada de certa autonomía lexislativa e competencias executivas, así como da facultade de administrarse mediante os seus propios representantes.

Igrexa católica

A Igrexa católica, tamén coñecida como Igrexa católica romana, é a maior denominación relixiosa cristiá con máis de 1.200 millóns de fieis. Reclámase organizativa e doutrinalmente a Igrexa cristiá orixinal fundada por Xesús e os Doce Apóstolos. A Igrexa católica está gobernada polo papa e polo Colexio Episcopal, integrado polos bispos en comuñón con el, e do cal é cabeza. Hoxe en día os ritos que se empregan na Igrexa son o rito latino (con diversas variacións nalgunhas igrexas locais e nalgunhas ordes relixiosas), o rito bizantino, o rito copto, o siríaco, o armenio, o maronita e o rito caldeo.As notas esenciais que definen á Igrexa son a súa Unidade, Santidade, Catolicidade e Apostolicidade; estas notas atópanse en tódalas Igrexas particulares que constitúen a Igrexa católica, que son a Igrexa latina e as igrexas católicas orientais; todas elas teñen en común as devanditas notas ou características esenciais e a autoridade suprema do Romano Pontífice.

En ocasións a Igrexa católica é aludida como Igrexa católica apostólica romana ou como Igrexa católica romana; quen fai isto sostén que as Igrexas anglicana e ortodoxa tamén son católicas (no sentido etimolóxico e en todo o contido do termo) e que a única diferenza é non estar sometidos á autoridade do papa, ou ben se trata de persoas procedentes de países nos que o idioma adoptou esta expresión debido ao uso intenso por parte de comunidades relevantes de anglicanos e outros protestantes e de ortodoxos.

León, España

León (en leonés: Llión) é a cidade capital da provincia de León situada na comunidade autónoma de Castela e León, localizada no noroeste da Península Ibérica en España. É atravesado polos ríos Bernesga e Torío.

O concello acada unha poboación de 135.059 habitantes (2007) e posúe unha área metropolitana de 204.212 habitantes, sendo así a 45º máis poboada do Estado español.

Naceu dun campamento militar romano da Legio VI Victrix, instalado na confluencia dos ríos Bernesga e Torío no 79 a. C.|79 a. C., o seu carácter de cidade consolidouse co asentamento definitivo da Legio VII Gemina no século I. Coa chegada dos musulmáns á Península, a cidade fica parcialmente despoboada. En 856 León recibe un novo impulso repoboador por parte do Reino de Asturias. Será García I quen en 910 converta a cidade de León na cabeza do máis importante reino cristián da Península Ibérica na época, dando inicio ao Reino de León, cuxa vixencia nominal chegou até o século XIX, mais dende a Plena Idade Media a cidade perdeu a importancia e empuxe de antano, en parte pola perda da súa independencia debida a unión da coroa leonesa e a castelá, definitiva dende 1301, constituíndo canda outros reinos e territorios a Coroa de Castela.

León I, papa

Morto en 461. Procedía da rexión italiana da Toscana. Sendo diácono foi designado polo emperador Valentiniano III para difíciles tarefas de mediación nas Galias. Foi elixido Papa no ano 440, nun momento en que a cristiandade estaba dividida en materia de fe e o Imperio Romano nunha crise sen retorno.

León III, papa

León III, nado en Roma e morto o 12 de xuño de 816, foi Papa da Igrexa católica de 795 ao 816.

León V, papa

León V, nado en Ardea e finado en Roma en febreiro de 904, foi papa da Igrexa católica en 903.

León X, papa

Giovanni di Lourenzo de Medici, nado en Florencia o 11 de decembro de 1475 e finado en Roma o 1 de decembro de 1521, foi Papa da Igrexa católica romana co nome de León X desde 1513.

León XI, papa

Alexandre Ottaviano de Médici, nado en Florencia o 2 de xuño de 1535 e finado en Roma o 27 de abril de 1605, foi un relixioso italiano, elixido papa da Igrexa católica o 1 de abril de 1605 baixo o nome de León XI (en latín Leo XI, en italiano Leone XI).

Nas profecías de San Malaquías, é coñecido como "Undosus vir" (O home ondulado).

León XIII, papa

León XIII, nado como Vincenzo Gioacchino Pecci en Carpineto Romano (provincia de Roma, Italia) o 2 de marzo de 1810 e finado en Roma o 20 de xullo de 1903), foi un eclesiástico católico latino italiano, 256º Papa da Igrexa católica dende o 20 de febreiro de 1878 até o seu pasamento.

Papa

Papa é o título dado ao bispo e patriarca de Roma, supremo líder espiritual da Igrexa católica e tamén xefe do Estado do Vaticano. Papa é tamén o título dos patriarcas da Igrexa copta e da Igrexa apostólica armenia.

Ponferrada

Ponferrada (do latín pontem ferratam 'ponte de ferro, na que se utilizou ese material') é un concello e cidade de Castela e León, capital da comarca do Bierzo, na provincia de León. Está situada na confluencia dos ríos Sil e Boeza, e cos seus 68.121 habitantes (INE 2013), é o segundo municipio máis poboado da provincia, por detrás de León.

Atópase a 543 m de altitude nunha cunca mineira, ocupa unha superficie de 283 km² e ten unha poboación duns 65.000 habitantes. A súa fundación, no 1086, coincide coa construción dunha ponte de ferro (que deu nome á cidade, para cruzar o río Sil, ordenado levantar catro anos antes, no 1082, polo bispo Osmundo. Dende o ano 1178 ata o 1312 a cidade estivo en mans dos Templarios que construíron un castelo (século XIII) que hoxe en día é o monumento principal da cidade.

A vila de San Pedro de Devesas é de fala galega autóctona, e Fontesnovas foi de fala galega ata 1960. Ademais na vila de Ponferrada por efecto da emigración berciana hai numerosos galegofalantes, e aquí teñen a súa sede asociacións como Fala Ceibe ou a Asociación Berciana da Lingua Xarmenta.

Provincia de Burgos

A provincia de Burgos é unha das provincias de Castela e León, está situada ao nordés desta comunidade. A súa capital é a cidade homónima de Burgos. Ocupa unha superficie de 14.300 km² e a súa poboación en 2006 era de 363.874 habitantes. Moitos dos 370 concellos da provincia (131 en 2006) teñen menos de 100 habitantes.

Burgos posúe un enclave no interior da provincia de Áraba: o enclave de Treviño.

Provincia de León

León (en leonés: Llión) é unha provincia española pertencente á comunidade autónoma de Castela e León. Está situada no Noroeste da Península Ibérica e a súa capital é a cidade homónima de León. Limita ao norte co Principado de Asturias e Cantabria, ao oeste con Galiza (coas provincias de Ourense e de Lugo), ao sur coas provincias de Zamora e de Valladolid, e ao leste coa provincia de Palencia.

Ten unha superficie de 15.581 km². Posuía unha poboación de 495.902 habitantes (INE 2005). A súa densidade era de 31,82 hab/km².

Lugar de paso entre importantes zonas da Península Ibérica, percorren a provincia leonesa dúas grandes rutas históricas: de Sur a Norte a Vía da Prata, e de Leste a Oeste o Camiño de Santiago.

Ademais do español, nalgunhas zonas de León fálanse outras linguas:

Leonés, lingua romance, derivada do latín, e unha das máis antigamente documentadas na Península Ibérica, e que está recoñecida polo estatuto castelán e leonés aínda que non goza de oficialidade e continúa a ser falada na provincia, especialmente en zonas setentrionais da provincia, con especial vividez na comarca de Laciana, no Bierzo e na Cabreira.

Galego, falado no Bierzo. Este idioma románico está recoñecido oficialmente no Estatuto de Autonomía de Castela e León pero sen status de oficialidade, en cuxo artigo 4º indícase que "gozarán de respecto y protección la lengua gallega y las modalidades lingüísticas en los lugares en que habitualmente se utilicen". A pesar disto a aplicación práctica necesitou da defensa popular para facelo efectivo.

Provincia de Lugo

Lugo é unha das catro provincias de Galicia creadas por Javier de Burgos en 1833. É a meirande provincia galega e a de menor poboación relativa.

Limita ó norte co mar Cantábrico, ó oeste coa provincia da Coruña e a de Pontevedra, ó sur coa provincia de Ourense e ó leste co Principado de Asturias e a provincia de León, pertencente a Castela e León. A súa capital e a cidade máis poboada é Lugo, sendo a segunda cidade en poboación Monforte de Lemos, seguida de Viveiro, Vilalba, Sarria, Ribadeo, Foz, Burela e Chantada.

Aínda que é a maior das provincias galegas, é a terceira en número de habitantes, con 339 386 habitantes en 2015, tras A Coruña e Pontevedra.

Provincia de Zamora

A provincia de Zamora é unha provincia española integrada actualmente na Comunidade Autónoma de Castela e León e cuxo territorio pertenceu antigamente ao Reino de León.

O territorio da provincia de Zamora abarca 10.559 km² e conta con 198.028 habitantes (2005). Trátase dunha poboación fortemente envellecida e en clara regresión demográfica. Os seus principais núcleos de poboación son Zamora (capital da provincia), Benavente e Toro. Outras localidades, cabezas de partido xudicial xunto coas anteriores, son: Villalpando, Pobra de Seabra e Alcañices.

Provincias de España

A provincia é unha división territorial de España, de acordo coa Constitución española. En España hai 50 provincias, que, xunto coas cidades autónomas de Ceuta e Melilla e algunhas posesións insulares menores -que non están suxeitas á división provincial por depender directamente da administración central-, comprenden a totalidade do territorio español.

Reino de Castela

O Reino de Castela foi un dos reinos medievais da Península Ibérica. Castela xurdiu como entidade política autónoma no século IX baixo a forma dun condado vasalo do Reino de León. Non será ata o século XI cando acade a categoría de reino. O seu nome débese á gran cantidade de castelos que había naquela zona.

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.