Ideoloxía

Unha ideoloxía é o conxunto de ideas, tendentes á conservación ou transformación do sistema existente (económico, social, político...), que caracterizan a un grupo, institución, movemento cultural, social, político ou relixioso.

O termo ideoloxía foi formulado por Destutt de Tracy (Mémoire sur la faculté de penser, 1796), e orixinalmente denominaba á ciencia que estuda as ideas, o seu carácter, a orixe e as leis que as rexen, así como as relacións cos signos que as expresan. Medio século máis tarde, o concepto dótase dun contido combativo por Carlos Marx, para quen a ideoloxía é o conxunto de ideas (erróneas na súa maior parte) cuxa relación coa realidade é menos importante que o seu obxectivo, que é evitar que os oprimidos perciban o seu estado de opresión. Desde un punto de vista ou outro, o concepto adquire unha tinguidura pexorativa do que non se desprendeu.

Photograph of President Reagan giving a speech at the Berlin Wall, Brandenburg Gate, Federal Republic of Germany - NARA - 198585
Ideoloxías enfrontadas: Ronald Reagan dá un discurso flanqueado por bandeiras fronte ó muro de Berlín, 1987. A porta de Brandeburgo, á súa vez, lémbranos o uso da Arte para xustificar a construción do Estado, coma neste caso Prusia-Alemaña

Socioloxía e ideoloxía

Falamos de ideoloxía cando unha idea determinada é amplamente compartida conscientemente por un grupo social nunha sociedade. Ás veces é un trazo fortemente identitario, de forma similar á relixión, a nación, a clase social, o sexo... Ademais os membros do grupo ideolóxico admiten ou non que determinado individuo pertence ó grupo segundo comparta ou non certos presupostos ideolóxicos básicos.

A ideoloxía interpreta e xustifica os actos persoais ou colectivos dos grupos ou clases sociais, a cuxos intereses serve, e explica a realidade dunha forma asumible e tranquilizadora para que poida manterse a interpretación ou xustificación previa tal como estaba no imaxinario individual e colectivo, independentemente da circunstancia real. Do estudo da ideoloxía encárgase a socioloxía do coñecemento, cuxo presuposto básico é que as maneiras de ver o mundo varían socialmente dunha sociedade a outra e dentro de sectores diferentes da mesma sociedade.

Concepto marxista de ideoloxía

Karl Marx
Karl Marx postula que a ideoloxía dominante dunha sociedade é parte integrante da súa superestrutura.

Tal coma o materialismo histórico define o concepto, a ideoloxía forma parte da superestrutura, xunto co sistema político, a relixión, a arte e o campo xurídico. Segundo a interpretación clásica, está determinada polas condicións materiais das relacións de produción ou estrutura económica e social e o reflexo que produce é denominado "falsa conciencia".

O papel da ideoloxía, segundo esa concepción marxista da historia, é actuar de lubricante para manter fluídas as relacións sociais, proporcionando o mínimo consenso social necesario mediante a xustificación do predominio das clases dominantes e do poder político.

Entre os marxistas que se dedicaron ó estudo da ideoloxía, ou fixeron comentarios significativos sobre o tema, están Marx e Engels, Lukács, Althusser, Gramsci, Theodor Adorno e, máis recentemente, Slavoj Žižek.

Malia que comunmente adoita falarse dunha teoría da ideoloxía homoxénea do marxismo, ligada ó esquema base-superestrutura, existen numerosas variacións teóricas que tratan este tema. Algúns analistas da teoría da ideoloxía marxista, por exemplo Terry Eagleton, chegaron a afirmar que nos escritos do propio Marx existen teorías diferentes sobre o punto.

Durante a etapa stalinista da URSS, o marxismo quedou reducido ó materialismo dialéctico (ou diamat) e á chamada concepción materialista da historia. Estas doutrinas, codificadas e pouco cuestionables, eran ensinadas academicamente, cunha sección mesma na Academia de Ciencias. Para os marxistas occidentais, e especialmente para os historiadores de orientación non ortodoxa, que adoita chamarse marxiana, sobre todo en Francia e Inglaterra (máis ou menos ligados á renovación historiográfica de mediados do século XX que supuxo a Escola de Annales), é imposible explicar a historia dun xeito tan determinista. Desde ese punto de vista, adoitan atoparse na historiografía interpretacións da ideoloxía no sentido que a inadecuación da ideoloxía dominante a novas condicións ou a aparición de ideoloxías alternativas que entran en competencia con ela, produce unha crise ideolóxica. Así adoita admitirse que, aínda que desde un punto de vista marxista clásico adoita herético, cando unha ideoloxía dominante non cumpre eficazmente a súa función fai aumentar a tensión social (loita de clases) que contribúe á crise dun modo de produción e a súa transición ó seguinte.

O século das ideoloxías

Expresión do filósofo Jean Pierre Faye (1998) [1] O termo Ideoloxía, reservado no século XIX ó debate intelectual , convértese no século XX no vehículo de grandes movementos sociais e de pensamento, sobre o soporte de grandes masas que son adoutrinadas polos novos medios de comunicación, a propaganda, a violencia e a represión. No período de entreguerras as ideoloxías políticas enfrontadas son fascismo e comunismo fundamentalmente, aínda que do século XIX sobreviviran o liberalismo na súa versión democrática (fronte ó que ambos se definen), el conservadorismo, el socialismo democrático, o anarquismo e os nacionalismos. Feminismo, pacifismo, ecoloxismo e os movementos pola igualdade racial e o recoñecemento da identidade sexual son ideoloxías non estritamente políticas, con forte vocación transformadora da sociedade. O mundo relixioso semella estar ausente da maior parte das novas visións do mundo (en alemán Weltsanschauung) ata a fin do século XX, cando André Malraux profetizou pouco antes de morrer (1976): o século XXI será relixioso ou non será. É cedo para confirmalo, pero desde aquela o cristianismo integrista, tanto católico como protestante e o fundamentalismo islámico renováronse (personalizados en Xoán Paulo II, Ronald Reagan e o Ayatollah Khomeini) e encontraron acomodo na xustificación ideolóxica de todo tipo de intereses, tanto nos países desenvolvidos (onde vai máis alá do interclasismo da Democracia cristiá de posguerra) coma nos subdesenvolvidos (onde substitúe ó tercermundismo dominante no período da descolonización ou á teoloxía da liberación dos anos 1970). O mesmo ocorre co nacionalismo hindú. O europeísmo ou movemento europeo entrou nunha clara crise ideolóxica da que é síntoma a incapacidade de definición dos valores e as fronteiras continentais nos debates da Constitución (2005).

O pensamento feble

Por outra parte, desde as décadas de 1980 e 1990, o concepto de ideoloxía sofre unha desvalorización pola súa inadecuación a novos paradigmas intelectuais emerxentes, coma o deconstrutivismo (Jacques Derrida), ou o máis xenericamente chamado posmodernidade, que propoñen un pensamento feble (Gianni Vattimo), en certo modo una ideoloxía flexible e acomodable ás situacións de cambio desconcertante que ocorren no período de final de século e milenio (especialmente a caída do muro de Berlín). Nese contexto cultural enténdese a formulación do concepto da terceira vía (Anthony Giddens), unha adaptación á globalización e o liberalismo económico triunfante desde posicións socialdemócratas (o laborismo británico de Tony Blair ou mesmo a presidencia de Bill Clinton) que na práctica é unha aproximación a moitas concepcións do conservadorismo.

Uso pexorativo do termo

En moitas ocasións úsase o concepto ideoloxía para desprestixiar a un sistema de pensamento ou concepción do mundo (ou mesmo a un autor ou un texto, dicindo deles que están ideoloxizados). A diferenza dunha máis neutral toma de posición que exprese o punto de vista presente dunha persoa ou un grupo, ante unha situación nova, despois de ter avaliado as distintas opcións existentes. Este uso pexorativo de ideoloxía enténdea coma un discurso que

  • posúe un conxunto de solucións pre-establecidas para os problemas que quixera superar.
  • é dogmática, producindo no enfrontamento partidista (posicións políticas ou relixiosas).
  • acompáñase do proselitismo e, en graos extremos, do adoutrinamento.

Ideoloxía é, por tanto, o froito do pensamento sometido ó prexuízo.

Dogmatismo das ideoloxías

As ideoloxías ven o mundo coma algo estático. Á por este feito que calquera ideoloxía se ve a si mesma coma a depositaria das ideas que poden resolver calquera problema da sociedade, xa sexa presente ou futuro.

Isto converte á ideoloxía nun dogmatismo, pois péchase ideas dos demais como posible fonte de solucións ós problemas que se formulan no día a día.

Ideoloxías camiño ó Totalitarismo

En casos extremos, unha ideoloxía pode levar a negar a posibilidade de disentir, dando por verdade irrefutable os seus postulados.

Chegados a este punto de considerar a ideoloxía como verdade irrefutable,ábrese o camiño ó totalitarismo (que tamén podería dar paso a unha Teocracia). Calquera que disinta pasa a ser un problema para a sociedade, pois vai contra a verdade dogmática que proclama a ideoloxía.

Ideoloxía como paradoxo

Se a mellor definición é a máis simple, daquela poderiamos sentenciar: IDEOLOXÍA, dise do discurso que se refire a si mesmo dicindo "eu non son ideoloxía". Coma en todo hai graos, algúns discursos resúmense en: "todos os discursos son ideoloxía menos este".

Mesmo o prexuízo pode entenderse (en termos evolucionistas) coma unha conduta adaptativa. Pois ben, teremos que supoñer que a ideoloxía (entendida pexorativamente) é unha resposta adaptativa: permite a existencia dos seres humanos en sociedades homoxeneizantes, que necesitan un máximo de comportamentos unitarios e un mínimo de discrepancia.

As ideoloxías non se escriben en letras de bronce, son tan cambiantes coma calquera fenómeno histórico. Non pode facerse pensamento sen ideoloxía, sería coma a pomba de Kant, que cre que voaría máis facilmente se a privaran do aire que a frea.

Os mesmos conceptos clásicos e convencionais de liberdade e de individuo entendidos desde a conceptulización do liberalismo son construcións ideolóxicas da sociedade de mercado que tende a establecer o capitalismo, desde que nace nas cidades medievais ata que se impón na Revolución Industrial. As mesmas ideoloxías que se fan chamar "da liberdade" (liberalismo, democracia representativa) son tan ideolóxicas e queren impoñer un concepto do ser humano e das relacións sociais e económicas tanto coma a escolástica foi a ideoloxía do feudalismo ou o pensamento grecorromano o foi di escravismo. Ningún relato, discurso ou toma de posición pode prescindir de elementos ideolóxicos. Nin sequera a ciencia se libra disto (Thomas Kuhn) aínda que represente un fenomenal avance na historia das ideas xusto porque o único que di de si mesma é que non establece verdades fixas e só pretende achegarse de forma provisional á realidade (Karl Popper).

Notas

  1. Faye, Jean Pierre. El siglo de las ideologías. Tradución de Juan Carlos García-Borrón. Barcelona: Ediciones del Serbal (Colección "La Estrella Polar", 13), 1998. 192 p. ISBN 84-7628-254-0)

Véxase tamén

Outros artigos

Bibliografía

  • Capdevilla, Néstor. El concepto de ideología. Buenos Aires: Nueva Visión. 2006
  • Eagleton, T. Ideología: Una introducción. Barcelona: Paidós. 10. C. Geertz. 2000.
  • Horkheimer, Max. La función de las ideologías. Taurus.
  • Laclau, Ernesto. Política e ideología en la teoría marxista. Siglo XXI.
  • Lenk, Kurt. El concepto de ideología. Amorrortu.
  • Minogue, Kenneth. La teoría pura de la ideología. Grupo Editor Latinoamericano. 1988
  • Quintanilla, Miguel A. Ideología y ciencia. Fernando Torres.
  • Therborn, Göran. La ideología del poder y el poder de la ideología. Siglo XXI.
  • Žižek, S. Ideología: Un mapa de la cuestión.
Abrente-Esquerda Democrática Galega

Abrente-Esquerda Democrática Galega, ou Abrente-EDG, é unha corrente de ideoloxía socialdemócrata nacida en 2012 e integrada no seo do Bloque Nacionalista Galego.

Assembleia de Estudantes Galeg@s Antifascistas

Assembleia de Estudantes Galeg@s Antifascistas (AEGA) foi unha organización estudantil de ideoloxía independentista e socialista que existiu na Universidade de Vigo de 1998 a 2001.

Cidadáns-Partido da Cidadanía

Cidadáns–Partido da Cidadanía (Cs; en castelán: Ciudadanos-Partido de la Ciudadanía), coñecido habitualmente como Cidadáns ou Ciudadanos, é un partido político español que se autodefine no seu ideario como de centro reformista, se ben é frecuente que sexa cualificado por boa parte dos seus rivais políticos como partido nacionalista español con ideoloxía dende de dereitas até de extrema dereita. Fundouse en Cataluña, e dende 2014 a súa actividade realízase en toda España.

Foi fundado en 2006, sendo o seu xerme a plataforma cívica Ciutadans de Catalunya. Declárase como un partido constitucionalista, postnacionalista e progresista. Albert Rivera afirmou que escolleron a palabra "Cidadáns" como nome do partido porque lles gustaría ser «cidadáns do mundo».

Democracia cristiá

A democracia cristiá é unha ideoloxía política que existe desde os derradeiros anos do século XIX, cando o papa León XIII escribiu a encíclica Rerum Novarum, unha resposta ó socialismo e ós novos sindicatos na cal o Vaticano recoñeceu as privacións do traballador e se dispuxo a alivialas.

A Igrexa Católica aclarou a súa posición ó respecto na Quadragesimo Anno, unha encíclica feita polo papa Pío XI en 1931. Aínda que hai moitas formas de democracia cristiá, xeralmente están de acordo en certas materias. A súa idea do Estado non corresponde á dos liberais: debe ser descentralizado e estar composto de varios conxuntos, pero debe ter unha capacidade indiscutible. Os demócratas cristiáns cren que a sociedade debe ser responsable pola economía, pero non discuten os principios do capitalismo. A democracia cristiá seméllase máis ó socialismo cristián en que cre que o deber do Estado é coidar polos seus cidadáns.

Os democristiáns xeralmente seguen a posición do Vaticano en temas morais. Non obstante, a maioría deles aceptan o divorcio e o goberno secular.

A democracia cristiá foi máis prominente en Italia, Alemaña e Sudamérica, destacando Chile, país que tivo tres presidentes desa tendencia: Eduardo Frei Montalva (1964-1970), Patricio Aylwin Azócar (1990-1994), Eduardo Frei Ruiz-Tagle (1994-2000).

O partido político que actualmente controla Turquía pódese describir como democracia musulmá.

Ecoloxismo

O ecoloxismo é unha ideoloxía, con fundamentos éticos e orientación política, cuxo obxectivo é protexer a natureza realizando cambios nas actividades humanas que o danan ou prexudican.As principais áreas de reivindicación e proposta de cambios xiran arredor da contaminación, a protección do ambiente, o control da poboación mundial e a conservación dos recursos naturais. O ecoloxísmo tamén busca orientar a organización política e económica cara a protección e restauración do ambiente.

Por outra banda, está moi achegado a outros movementos como o movemento antimilitarista, o movemento feminista ou o socialismo.

Estudantes Independentistas

Estudantes Independentistas (EI) foi unha organización estudantil de ideoloxía independentista e socialista que existiu en Galiza de 1995 a 2001.

Federación Rural Galega

A Federación Rural Galega, FRUGA, é un sindicato agrario galego creado en 2009 coma unha escisión do Sindicato Labrego Galego.

Federaçom Estudantil Revolucionária

Assembleia de Estudantes Galeg@s Antifascistas (AEGA) foi unha organización estudantil de ideoloxía independentista e socialista que existiu en Galiza, especialmente na Universidade de Santiago de Compostela de 1999 a 2001.

Franquismo

O franquismo foi o réxime político vixente en España entre 1939 e 1975, baseado no liderado do xeneral Francisco Franco Bahamonde. Tamén se chama franquismo a ditadura e ideoloxía pola que se rexiu España nesta época, tamén coñecida como nacionalcatolicismo, con elementos do fascismo.

Galeguismo (política)

O galeguismo é unha ideoloxía política de tipo nacionalista que ten como obxectivo a soberanía de Galiza mediante a creación de institucións propias.[Cómpre referencia]

La Noche

La Noche foi un xornal vespertino que se editou en Santiago de Compostela entre 1946 e 1967.

Liberalismo

O liberalismo é unha corrente de pensamento filosófica e unha ideoloxía que ten a liberdade e igualdade fronte á lei como o principais valores políticos e baséase nunha fe optimista na natureza e na súa crenza da razón, ten a súa orixe na Ilustración europea e enfatiza os dereitos individuais, preconiza unha sociedade baseada na liberdade de pensamento, na limitación do poder, no goberno da lei, no libre mercado que soporte a empresa privada e nun sistema transparente de goberno no cal se protexan os dereitos de todos os cidadáns. O radicalismo é unha ideoloxía liberal progresista nalgúns países difícil de distinguir dos liberalismo clásico.

Marxismo-leninismo

O marxismo-leninismo é unha corrente ideolóxica do marxismo que xurdiu como tendencia principal entre os partidos comunistas na década de 1920, cando foi adoptada como fundamento ideolóxico da Internacional Comunista durante a época de Stalin. Porén, en diversos contextos, grupos políticos diferentes e ás veces opostos teñen utilizado o termo "marxismo-leninismo" para describir a ideoloxía que din publicamente defender.

Partido Comunista do Pobo Galego

O Partido Comunista do Pobo Galego (PCPG) é un partido político galego.

Partido Galego Social Demócrata

O Partido Galego Social Democráta (PGSD) foi un partido nacionalista galego.

Fundouse co nome de Unión Social-Demócrata Galega en marzo de 1974, dirixido por Xosé Luís Fontenla Rodrigues e Alfonso Zulueta de Haz. Era partidario da autodeterminación co fin de integrarse posteriormente nun Estado Federal. A súa ideoloxía defendía un socialismo democrático, humanista, personalista e comunitario Tan só tivo algunha implantación nas cidades. Formou parte do Consello de Forzas Políticas Galegas (1976), abandonándoo xunto coa UPG en 1977 por discrepancias sobre o diálogo coas forzas estatais.Con todo o PGSD abandonou logo da elección de Zulueta de Haz en marzo de 1977 como principal dirixente os postulados máis esquerdistas, aceptando a autonomía. Formaban tamén parte da dirección Avelino Pousa Antelo, Xosé Manteiga Pedrares Quico Domínguez e Ramón Barral. Achegouse ao Partido Popular Galego, de ideoloxía demócratacristiana, co que participou nas eleccións xerais de 1977. Os malos resultados 23.014 votos (2'04%) propiciaron a formación dun novo partido, formado polo PGSD e o PPG, co nome de Partido Galeguista e a desaparición do PGSD

Partido Popular de Galicia

O Partido Popular de Galicia (PPdeG) é a rama galega do Partido Popular español. No ano 2015 contaba con 1753 concelleiros, e 15 deputados no Congreso dos Deputados. Ten a maioría absoluta no Parlamento de Galicia, con 41 dos 75 escanos.

Partido Socialista Obrero Español

O Partido Socialista Obrero Español (PSOE, en galego: Partido Socialista Obreiro Español) é un partido político español de centro esquerda fundado en 1879 polo ferrolán Pablo Iglesias Posse.

Durante cen anos definiuse como un partido de clase obreira, socialista e marxista, ata o Congreso Extraordinario de 1979, no que abandonou o marxismo como definición ideolóxica. Converteuse nun dos dous partidos políticos maioritarios de España, xunto co Partido Popular, gobernando o país durante a maior parte do réxime constitucional iniciado en 1978, coas presidencias de Felipe González (1982-1996), José Luis Rodríguez Zapatero (2004-2011) e Pedro Sánchez (2018-presente).

Preside o Goberno de España dende o 1 de xuño de 2018, logo de gañar a moción de censura contra o anterior presidente do goberno e líder do PP, Mariano Rajoy, a consecuencia dunha das primeiras sentenzas de condena da trama Gürtel, que condenou ao Partido Popular.Preside ademais os gobernos de comunidades autónomas como Aragón, Asturias, Comunidade Valenciana, Illas Baleares, Estremadura e Castela-A Mancha. As súas mocedades son as Xuventudes Socialistas de España e forma parte do Partido Socialista Europeo e da Internacional Socialista.

Partido político

Un partido político é unha organización política que ten unha ideoloxía determinada ou persegue un fin determinado. Os partidos políticos forman unidades organizativas e nunha democracia recoñéceselles o dereito a participar nos comicios electorais por medio da presentación de candidatos.

Patrick Blackett

Patrick Maynard Stuart Blackett, nado en Londres o 18 de novembro de 1897 e finado na mesma cidade o 13 de xullo de 1974, foi un físico inglés galardoado no ano 1948 co Premio Nobel de Física.

Poderes
Formas de goberno
Réximes e sistemas
Tipos de poder
Clases de estado
Conceptos
Procesos
Divisións administrativas
Cargos
Disciplinas
Ideoloxías
Actitudes

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.