Guerra de Sucesión castelá

Chámase guerra de Sucesión castelá ao conflito bélico que se produciu de 1475 a 1479 pola sucesión da coroa de Castela entre os partidarios de Xoana de Trastámara, filla do defunto monarca Henrique IV de Castela, e os de Isabel, medio irmán deste último.

A guerra tivo un marcado carácter internacional porque Isabel estaba casada con Fernando, herdeiro da coroa de Aragón, mentres que Xoana casou co rei Afonso V de Portugal. Francia tamén interveu, apoiando a Portugal para evitar que Aragón, o seu rival en Italia, se unise á poderosa Castela.

A pesar dalgúns éxitos iniciais para os partidarios de Xoana, a escasa agresividade militar de Afonso V e a derrota portuguesa na batalla de Toro levaron á desintegración do bando xoanista entre 1476 e 1477. A partir de entón o conflito consistiu esencialmente nunha guerra entre Castela e Portugal, cobrando grande importancia a guerra naval no océano Atlántico, onde as frotas portuguesas impuxéronse ás castelás na loita polo acceso ás riquezas de Guinea.

A guerra concluíu en 1479 coa firma do Tratado de Alcáçovas, que recoñecía a Isabel e Fernando como reis de Castela e outorgaba a Portugal a hexemonía no Atlántico, coa excepción das illas Canarias. Xoana perdeu o seu dereito ao trono e tivo que permanecer en Portugal ata a súa morte.

Este conflito foi chamado tamén guerra civil castelá, pero este nome induce a confusión con outras guerras civís que afectaron a Castela nos séculos XIV e XV. Algúns autores falan de guerra de Portugal pero este nome é parcial (claramente denota un punto de vista castelán) e fai esquecer que o bando xoanista tamén podía considerarse castelán lexitimamente. Outras veces utilizouse o termo guerra peninsular, a non confundir co nome inglés da guerra da Independencia española (1808-1814). Para rematar, algúns autores prefiren a expresión neutra de guerra de 1475-1479.

Guerra de Sucesión castelá
IsabelandJuana

Esquerda: Isabel I de Castela.
Dereita: Xoana de Trastámara, «a Beltranexa».
Data 14751479
Lugar Península ibérica e océano Atlántico
Resultado Isabel é recoñecida raíña de Castela e Portugal logra a hexemonía no Atlántico
Casus belli Proclamación simultánea de Isabel e Xoana como raíña de Castela
Belixerantes
Blason Castille Léon.svg Isabelinos
Armoiries Aragon Sicile.svg Coroa de Aragón
Blason Castille Léon.svg Xoanistas
COA king Alphonse V of Portugal.svg Reino de Portugal
Blason France moderne.svg Reino de Francia
Líderes
Blason Castille Léon.svg Isabel I de Castela
Blason Castille Léon.svg Pedro Glez. de Mendoza
Armoiries Aragon Sicile.svg Fernando o Católico
Cross Santiago.svg Alonso de Cárdenas
Cross Santiago.svg Rodrigo Manrique †
Cross Santiago.svg Jorge Manrique
Blason Castille Léon.svg Xoana a Beltranexa
Blason Castille Léon.svg Alfonso Carrillo de Acuña
Blason Castille Léon.svg Diego López Pacheco
Cross Calatrava.svg Rodrigo Téllez Girón
COA king Alphonse V of Portugal.svg Afonso V de Portugal
COA king Alphonse V of Portugal.svg Xoán de Portugal
Blason France moderne.svg Luís XI de Francia

Antecedentes

O problema da sucesión ao trono de Castela

En 1462 nace Xoana de Trastámara, a primeira e única filla do rei Henrique IV de Castela, que inmediatamente é nomeada princesa de Asturias. Con todo, as presións dunha parte da nobreza obrigan ao rei a desposuíla do título e nomear no seu lugar herdeiro ao seu medio irmán Afonso en 1464. Desde esta época xorde un rumor que afirma que a princesa Xoana non é realmente filla do rei Henrique senón do seu valido, Beltrán de la Cueva, polo cal empézase a chamarlle «a Beltranexa».

En 1465 os nobres, reunidos en Ávila, acordan destronar a Henrique e nomean rei a Afonso na denominada «farsa de Ávila». Estala así unha guerra que non terminará ata 1468, coa morte de Afonso. Henrique IV recupera plenamente o poder e o título de herdeira pasa a ser disputado entre Xoana e Isabel, irmá de Afonso e segunda na liña de sucesión.

Isabel rompe con Henrique IV en 1469, fuxindo para casar co seu primo Fernando, herdeiro da coroa de Aragón no Palacio de los Vivero de Valladolid o 19 de outubro de 1469. Aos poucos a parella vai gañando apoios, obtendo o respaldo do legado papal Rodrigo Borgia en 1472 e o da poderosa casa de Mendoza en 1473.

En 1474 morre Henrique IV e cada unha das dúas candidatas ao trono son proclamadas raíña de Castela polos seus respectivos partidarios.

Os xoanistas, conscientes da súa posición de debilidade fronte ao bando isabelino, propón ao rei de Portugal, Afonso V, tío de Xoana, que case con ela a pesar da consanguinidade e se converta en rei de Castela. Afonso acepta, co cal a forza dos dous bandos queda máis equilibrada e perfílase a guerra como único método para resolver o conflito.

Europa en 1470 (SO)
Europa occidental en 1470.

Alianzas internacionais

O reino de Francia e a coroa de Aragón mantiñan unha antiga rivalidade polo control do Rosellón e, máis recentemente, pola hexemonía en Italia. En xuño de 1474 as tropas francesas invadiron o Rosellón e os aragoneses tiveron que repregarse. Fernando intercedeu ante o seu pai Xoán II para que non declarase a guerra a Francia, concentrando a súa atención nos asuntos casteláns. De todos os xeitos, en setembro de 1475 Luís XI de Francia púxose oficialmente ao lado de Xoana e de Portugal, ante a perspectiva de que o herdeiro do trono aragonés se fose converter tamén en rei de Castela.

Nese momento Francia estaba tamén en guerra con Borgoña. Isto convertía aos borgoñones en aliados teóricos do bando isabelino pero na práctica seguiron facendo a guerra pola súa conta, sen coordinar as súas accións cos castelán-aragoneses. Tamén Inglaterra entrou brevemente en guerra con Francia ao desembarcar o seu rei Eduardo IV en Calais en xuño de 1475 pero, nunha rápida resposta diplomática, Luís XI acordou con Eduardo en agosto a paz de Picquigny. O rei de Inglaterra concedeu unha tregua de nove anos a cambio dunha importante compensación económica e volveuse ao seu reino.[1]

Pola súa banda, o reino de Navarra vivía unha guerra civil intermitente entre beaumonteses e agramonteses, á que se superpoñían os intentos de Francia e de Aragón por controlar o reino.

Para rematar, o reino musulmán de Granada mantívose neutral, a pesar dos esforzos portugueses por involucralo na guerra.

Rivalidade entre Castela e Portugal no Atlántico

Caravela Vera Cruz no rio Tejo
Reconstrución actual dunha carabela portuguesa.

Ao longo do século XV, os exploradores, comerciantes e pescadores de Portugal e de Castela foran internándose cada vez máis profundamente no océano Atlántico. A posesión das Illas Canarias foi desde o principio un punto de fricción entre as dúas coroas. Máis tarde, o control do comercio cos territorios de Guinea e Elmina, moi ricos en ouro e escravos, converteuse nunha disputa aínda máis importante.

Durante a primeira metade do século Castela organizou a conquista dalgunhas das illas Canarias (Lanzarote, Fuerteventura, Hierro e Gomera) mediante pactos de vasalaxe primeiro con cabaleiros normandos e logo con nobres casteláns. Portugal mantivo a súa oposición á autoridade castelá nas illas e pola súa banda foi avanzando na exploración de Guinea, obtendo grandes beneficios comerciais.

A partir de 1452 os papas Nicolao V e o seu sucesor Calisto III modificaron a anterior política de neutralidade da Santa Sé e outorgaron unha serie de bulas favorables a Portugal, reservando a este país o control do comercio e a autoridade relixiosa nunha ampla zona hasta toda la Guinea e más allá. Non arbitraron a cuestión das Canarias, cuxa conquista doutra banda quedara relativamente estancada. O rei de Portugal adoptou unha política comercial aberta, permitindo a súbditos estranxeiros comerciar nas costas africanas a cambio dos correspondentes impostos. O único prexudicado era así o rei de Castela.

En agosto de 1475, tras o estalido da guerra, Isabel reclamou que as partes de Africa et Guinea pertencían a Castela por dereito e incitou aos seus comerciantes a navegar a elas, iniciando a guerra naval no Atlántico.

O conflito

Bandos da guerra en 1475

A favor de Xoana:

A favor de Isabel:

O ducado de Borgoña e o reino de Inglaterra estaban en guerra con Francia en 1475 pero non coordinaron as súas accións cos partidarios de Isabel e por iso non se lles considera normalmente integrantes do bando isabelino.

A loita polo trono (maio de 1475 - setembro de 1476)

Afonso V entra en Castela

COA king Alphonse V of Portugal
Armas de Afonso V, entre 1475 e 1479, como rei de Portugal e rei de Castela-Leon.

Un exército portugués entrou no territorio da coroa de Castela con Afonso V á fronte o 10 de maio de 1475 e avanzou ata Plasencia, onde lle esperaba Xoana.[4] Nesa cidade foron proclamados Xoana e Afonso reis de Castela e de León o 25 de maio e desposáronse, quedando a voda pendente dunha dispensa papal que obtiveron uns meses máis tarde. De alí marcharon a Arévalo, con intención de dirixirse a Burgos. Tanto o castelo de Burgos como as cidades de Plasencia e de Arévalo estaban controlados polos Estúñiga, partidarios de Xoana, aínda que a cidade de Burgos en si era isabelina. Desde alí Afonso esperaba poder enlazar coas tropas que enviase o seu aliado Luís XI de Francia.

Con todo, Afonso atopou en Castela menos apoios dos esperados e cambiou de plans, preferindo dedicarse a consolidar o control da zona máis próxima a Portugal, en particular Toro, cidade que o acolleu favorablemente aínda que a guarnición do castelo proclamouse fiel a Isabel. Tamén aceptaron ao rei portugués Zamora e outras vilas leonesas do baixo Douro. Na Mancha, o maestre da Orde de Calatrava, xoanista, conquistou Cidade Real pero rapidamente o clavero da mesma orde e o maestre da orde de Santiago recuperaron a cidade para o bando isabelino.[5]

Fernando concentrou un gran exército en Tordesillas e o 15 de xullo ordenou porse en marcha, buscando o encontro con Afonso. Catro días despois chegou a Toro pero o portugués evitou o combate e Fernando, falto de recursos para un asedio prolongado, tivo que retornar a Tordesillas e disolver o seu exército. O castelo de Toro rendeuse a Afonso V, que con todo, non aproveitou para avanzar sobre Burgos senón que volveu a Arévalo á espera da intervención francesa.

O conde de Benavente, partidario de Isabel, situouse cunha pequena forza en Baltanás (Palencia) para vixiar aos portugueses. Foi atacado o 18 de novembro de 1475, sendo derrotado e feito prisioneiro tras unha dura resistencia. A pesar de que esta vitoria abríalle o camiño a Burgos, Afonso V decidiu unha vez máis retirarse a Zamora. A falta de combatividade do rei de Portugal debilitou o campo xoanista en Castela, que empezou a desintegrarse.[6]

Contraataque isabelino

Os isabelinos contraatacaron tomando Trujillo e gañando o control das terras da Orde de Alcántara, gran parte das de Calatrava e do marquesado de Villena. O 4 de decembro unha parte da guarnición de Zamora rebelouse contra o rei Afonso, que tivo que fuxir a Toro. A guarnición portuguesa mantivo o control do castelo, pero a cidade acolleu a Fernando o día seguinte.

En xaneiro de 1476 o castelo de Burgos rendeuse a Isabel mediante un pacto que evitou represalias contra os vencidos.

A batalla de Toro

Castillodezamora
Castelo de Zamora.

En febreiro o exército portugués, reforzado por tropas traídas polo príncipe Xoán, saíu da súa base de Toro e cercou a Fernando en Zamora. Con todo, o asedio era menos duro para os cercados que para os portugueses, á intemperie no duro inverno zamorano, así que o 1 de marzo Afonso levantou o campo e retirouse cara a Toro. As tropas de Fernando lanzáronse na súa persecución e alcanzárono a unha legua (uns 5 quilómetros) desta cidade,[7] obrigándolle a establecer combate. Foron tres horas de loita moi confusa, interrompida pola choiva e pola caída da noite. O rei portugués retirouse a Castronuño con parte das súas tropas mentres o seu fillo Xoán permaneceu fronte a Toro, repregándose ordenadamente co seu exército ao interior das murallas e ata facendo prisioneiros algúns inimigos.

Desde un punto de vista puramente militar a batalla foi considerada un empate ou como máximo unha vitoria marxinal para os isabelinos. De feito, os propagandistas de ambos os bandos reclamaron a vitoria nas súas crónicas. Con todo, politicamente a batalla foi decisiva porque a continuación o groso das tropas portuguesas retirouse a Portugal xunto coa raíña Xoana, cuxo bando quedou así case totalmente desvalido en Castela.[8]

A guerra no mar

Un dos obxectivos de Isabel e Fernando na guerra era arrebatarlle a Portugal o monopolio dos ricos territorios atlánticos que controlaba. O ouro e os escravos de Guinea constituían ademais unha importante fonte de ingresos cos que financiar a guerra, polo que as expedicións a Guinea constituíron unha prioridade para ambos os contendentes.

Desde o estalido da guerra barcos portugueses percorreron as costas andaluzas apresando pesqueiros e barcos mercantes. Para pór fin a esta situación, Isabel e Fernando enviaron catro galeras ao mando de Álvaro de la Nava, o cal logrou frear as incursións lusas e ata chegou a saquear a vila portuguesa de Alcoutim, no Guadiana.[4]

Pola súa banda, os mariñeiros de Palos de la Frontera lanzáronse ao saqueo das costas de Guinea. Alfonso de Palencia, cronista oficial da raíña Isabel, relata unha expedición na que dúas carabelas deste porto onubense capturaron a 120 «azanegas» (africanos de pel clara) e vendéronos como escravos. A pesar da protesta dos reis, ao pouco saíu outra flotilla de tres carabelas que trouxo cativo nada menos que a un rei azanega e a 140 nobres do seu pobo.[9] En maio de 1476 a raíña Isabel ordenou que lle entregasen a este rei de Guinea capturado e ao seu séquito para liberalos.[10] A orde foi cumprida só a medias porque aínda que o rei foi liberado e devolto á súa patria uns meses máis tarde, os seus acompañantes foron todos vendidos como escravos.[9]

En 1476 unha frota portuguesa de 20 barcos comandada por Fernãou Gomes partiu cara a Guinea para recuperar o seu control.[11] Os reis de Castela ordenaron preparar unha frota para apresar aos portugueses e puxeron ao seu fronte a Carlos de Valera.[12] Este tivo moitas dificultades para preparar a expedición, segundo Palencia por culpa da oposición do marqués de Cádiz, do duque de Medina Sidonia e da familia Estúñiga.[13]

Os preparativos tamén foron atrasados por unha batalla naval que se produciu cando os casteláns souberon que un ou dous barcos portugueses cun rico cargamento acababan de saír do Mediterráneo rumbo a Portugal e estaban esperando ao pirata Alvar Méndez, que viña escoltalos.[14] Unha frota capitaneada por Carlos de Valera e Andrés Sonier e composta por cinco galeras e cinco carabelas saíulles ao paso desde Sanlúcar, obtendo a vitoria tras unha dura batalla.[15]

Cando ao fin Valera conseguiu xuntar 3 barcos vascongados e 9 carabelas andaluzas[16] (25 carabelas segundo Palencia) todos fortemente armados, xa non tiñan posibilidade de alcanzar á frota portuguesa e decidiron por iso, tras unha escala en Porto Santo, dirixirse á illa de Antonio da Noli, fronte ás costas de Guinea. Saquearon a illa e capturaron a Noli, que naquel entón prestaba vasalaxe polo seu territorio ao rei de Portugal. A continuación partiron cara ás costas de África, onde capturaron dúas carabelas do marqués de Cádiz, cun cargamento de 500 escravos. Tras isto, os mariños de Palos separáronse da expedición, co que Valera tivo que retornar a Andalucía, ao ser os palermos os mariños máis expertos na navegación a Guinea.[13]

Ao parecer, esta expedición obtivo poucos beneficios económicos porque unha gran parte dos escravos foi devolta ao marqués de Cádiz e porque Valera tivo que indemnizar ao duque de Medina Sidonia polos danos causados na illa de Noli, que o duque reclamaba como súa.[13][14]

Intervención francesa

O 23 de setembro de 1475 Luís XI de Francia asinou un tratado de alianza con Afonso V de Portugal.[1]

Entre marzo e xuño de 1476 as tropas francesas capitaneadas por Alan de Albret trataron de forzar o paso pola estratéxica localidade fronteiriza de Hondarribia pero foron rexeitadas. Fernando aproveitou a situación para asegurar a súa posición no convulso reino de Navarra. En agosto comezaron en Tudela as negociacións que culminaron na firma dun acordo polo cal agramonteses e beaumonteses puxeron fin ao seu enfrontamento e Fernando obtivo para Castela o control de Viana, Puente la Reina e outras prazas, así como o dereito a manter unha guarnición de 150 lanzas en Pamplona. Deste xeito Castela quedaba protexida militarmente fronte a unha posible penetración francesa en Navarra.[17]

En agosto de 1476 Afonso V de Portugal partiu cara a Francia, tras asinar unha tregua con Isabel e Fernando. Alí tratou de convencer a Luís XI de implicarse máis a fondo na guerra, pero este rexeitou a proposta porque estaba centrado en derrotar ao seu principal inimigo, Carlos o Temerario, duque de Borgoña. Tras este severo revés diplomático Afonso quedou en Francia e pensou en abdicar.

Combate do cabo de San Vicente

O rei de Francia enviara como axuda a Portugal á frota do pirata normando Guillaume Coullon. Cando en agosto de 1476 o rei Afonso partiu cara a Francia, simultaneamente enviou dúas galeras portuguesas cargadas de soldados xunto cos 11 barcos de Coullon a prestar auxilio ao castelo de Ceuta. Polo camiño, o 7 de agosto, esta armada cruzouse con cinco mercantes armados provenientes de Cádiz con rumbo a Inglaterra: 3 grandes naves xenovesas, unha galera e unha urca flamenga. Coullon tratou de apresar os mercantes mediante un ardid pero fallou e estableceuse un encarnizado combate no que os franco-lusos impuxéronse. Con todo, debido ao uso de armas incendiarias por parte dos franceses, desatouse un incendio que arrasou dous barcos xenoveses e a urca flamenga pero tamén as dúas galeras portuguesas e dúas dos barcos de Coullon. Segundo Palencia, uns 2.500 franceses e portugueses morreron neste desastre.[18]

Consolidación de Isabel e Fernando (setembro de 1476 - xaneiro de 1479)

Tras a súa vitoria na batalla de Toro, o rexeitamento do ataque francés e a tregua solicitada por Afonso V, Isabel e Fernando quedaron solidamente afianzados no trono de Castela. Os nobres do bando xoanista tiveron que aceptar a situación e irse sometendo aos reis. A guerra quedou reducida a escaramuzas e algaradas ao longo da fronteira portuguesa e, sobre todo, á continuación da guerra naval polo control do comercio atlántico.

Sometemento do bando xoanista a Isabel e Fernando

Ao longo de 1476 foron someténdose aos reis os principais nobres que aínda apoiaban a Xoana, en particular os da liñaxe Pacheco-Girón: Juan Téllez Girón e o seu irmán Rodrigo, Luís de Portocarrero e, en setembro, o marqués de Villena.[5]

En novembro de 1476 as tropas de Isabel tomaron o castelo de Toro. Nos meses seguintes os reis apoderáronse das últimas localidades fronteirizas controladas polos portugueses e limparon de adversarios Estremadura.

En xullo de 1477 Isabel chegou a Sevilla, a cidade máis poboada de Castela, co obxectivo de asentar o seu poder sobre as grandes familias nobiliarias de Andalucía. En abril de 1476 xa outorgara un primeiro perdón ao marqués de Cádiz, que fora recuperando poder mentres o seu rival, o poderoso duque de Medina Sidonia, inicialmente principal figura isabelina en Andalucía, ía caendo en desgraza ante os reis.[4] Mediante hábiles negociacións, a Raíña logrou tomar o control das principais fortalezas do Reino de Sevilla ocupadas tanto polo Marqués como polo duque e, no canto de devolverllas aos seus lexítimos propietarios, nomeou ao seu fronte a persoas da súa confianza. Tamén prohibiu a ambos os nobres a entrada na cidade de Sevilla, pretextando o risco de enfrontamentos se coincidían alí.[4] Deste xeito desapareceu o dominio político que o duque exercera sobre Sevilla, que pasou a ser controlada firmemente pola coroa.

Un dos escasos nobres que se negaron a someterse aos reis foi o mariscal Fernán Arias de Saavedra. A súa fortaleza de Utrera sufriu un longo asedio por parte das tropas isabelinas e foi finalmente tomada ao asalto en marzo de 1478, sufrindo os vencidos unha dura represión.[4]

O primeiro fillo varón dos reis, Xoán, naceu en Sevilla o 30 de xuño de 1478, abrindo novas perspectivas de estabilidade dinástica para o bando isabelino.

Regreso de Afonso V

Tras o seu fracaso diplomático en Francia, Afonso V finalmente decidiu regresar a Portugal. Á súa chegada en outubro de 1477 atopouse con que o seu fillo Xoán proclamouse rei. Con todo, Xoán recibiu con alegría o retorno do seu pai e devolveulle a coroa inmediatamente.[19]

Expedicións a Guinea e as Canarias de 1478

Sábese que en 1477 saíu de Andalucía unha frota para Guinea pero os datos sobre a mesma son moi escasos. Nela participaron a nave Salazar e a carabela Santa María Magdalena.[16]

Elmina slave castle
Castelo de San Jorge da Mina en Elmina, Ghana.

A principios de 1478 os Reis Católicos prepararon no porto de Sanlúcar dúas novas expedicións, unha dirixida a Mina de Ouro[20] e a outra destinada á conquista da illa de Gran Canaria, cun total de polo menos 35 barcos. As dúas frotas navegaron xuntas ata Gran Canaria e alí separáronse.

O príncipe Xoán de Portugal, decatado dos plans casteláns, preparou unha armada superior en número para sorprender aos seus inimigos en Canarias. A maior parte da frota castelá de Gran Canaria non desembarcara aínda ao groso da tropa, cando chegou a noticia de que se aproximaba unha escuadra portuguesa. Inmediatamente levaron áncoras, deixando só uns 300 soldados casteláns en terra, os cales a pesar do seu reducido número lograron impedir o desembarco portugués. Con todo, este destacamento era insuficiente para conquistar a illa e quedou reducido á inactividade ata que unha nova armada castelá chegou á illa a finais do ano seguinte.[21]

A outra frota castelá chegou á Mina sen problemas e obtivo grandes cantidades de ouro. Con todo, o exceso de cobiza do representante comercial da coroa fíxolles permanecer alí varios meses e iso deu tempo a que chegase a frota portuguesa. Os casteláns foron atacados por sorpresa, derrotados e levados prisioneiros a Lisboa. Segundo del Pulgar, os ingresos así obtidos polo rei Afonso permitíronlle relanzar a guerra por terra contra Castela.[22] As fontes portuguesas afirman que tanto os prisioneiros como gran parte do ouro capturado foron devoltos a Castela tras a firma da paz en 1479.[23]

Paz entre Castela e Francia

A finais de 1478, antes de que chegase a Castela a noticia da derrota na Mina, presentouse na corte dos Reis Católicos unha embaixada do rei Luís XI de Francia, ofrecendo un tratado de paz. O acordo foi asinado en Guadalupe e incluíu os puntos seguintes:[24]

  • Luís XI recoñece a Isabel e Fernando como reis de Castela e León.
  • Fernando comprométese a romper a súa alianza con Maximiliano, duque de Borgoña.
  • Acordo de arbitraxe sobre os asuntos relativos ao Rosellón.

Fase final (xaneiro - setembro de 1479)

A finais de 1478 algúns dos principais nobres xoanistas volvéronse a sublevar en Estremadura, A Mancha (marqués de Villena) e Galicia. Os portugueses, reforzados pola súa gran vitoria naval en Guinea, interviñeron novamente en Castela para socorrer aos seus aliados.

Ofensiva portuguesa

En febreiro de 1479 un exército portugués dirixido por García de Meneses, bispo de Évora, penetrou en Estremadura. O seu obxectivo era ocupar e reforzar as prazas de Mérida e Medellín, controladas pola condesa de Medellín, partidaria de Afonso V. Segundo Palencia, o exército portugués estaba composto por uns 1.000 cabaleiros (entre os cales atopábanse uns 250 leoneses e casteláns) mais a infantería. Xunto a el marchaban 180 cabaleiros da Orde de Santiago mandados polo séu clavero Alfonso de Monroy, tamén partidario de Afonso V.

O 24 de febreiro cerca do cerro de La Albuera a este exército saíronlle ao encontro as forzas isabelinas que mandaba Alonso de Cárdenas, maestre da Orde de Santiago: uns 500 cabaleiros da súa orde, 400 cabaleiros da Irmandade Popular (principalmente de Sevilla) e uns 100 infantes. O enfrontamento foi rifado. A infantería isabelina sufriu un duro ataque da cabalería xoanista e desorganizouse presa do pánico pero o maestre de Santiago veu na súa axuda e ao final os portugueses tiveron que retirarse, deixando un importante botín no campo de batalla así como uns 85 cabaleiros mortos, por só 15 isabelinos.[25]

Con todo, a vitoria isabelina en La Albuera foi só parcial porque o groso do exército portugués puido refuxiarse en Mérida e de alí continuar a súa marcha ata Medellín, que tamén ocuparon, co cal os lusos alcanzaron os dous principais obxectivos da súa ofensiva. Os partidarios do rei Fernando, pola súa banda, puxeron sitio a ambas as cidades.

O Papa cambia de bando

O nuncio apostólico Jacobo Rondón de Seseña chegou a Castela coa noticia de que o papa Sisto IV rectificaba e anulaba a dispensa outorgada previamente a Afonso V para casar coa súa sobriña Xoana. Isto debilitou gravemente a lexitimidade do bando xoanista e a pretensión do rei portugués ao trono de Castela.

Últimos intentos casteláns no mar

A pesar da grave derrota naval de 1478, en febreiro de 1479 os Reis Católicos trataron de organizar unha nova frota dunhas 20 carabelas para expulsar aos portugueses da Mina.[26] Con todo, non puideron reunir os barcos requiridos e ningunha expedición de importancia volveu saír dos portos casteláns ata a firma da paz con Portugal.

Conversacións de paz

A principios de abril de 1479 o rei Fernando chegou a Alcántara para participar nunhas conversacións de paz promovidas pola infanta Beatriz de Portugal, prima e cuñada de Afonso V e tía de Isabel de Castela. As negociacións duraron 50 días e ao final non se chegou a un acordo.

Os dous bandos continuaron as hostilidades, tratando de mellorar as súas posicións respectivas de cara a unha nova negociación. Isabel e Fernando lanzaron unha ofensiva contra o arcebispo de Toledo, que tivo que someterse, o cal permitiulles afrontar mellor o poderoso marqués de Villena. Mentres tanto, as guarnicións portuguesas de Estremadura resistían con éxito o duro asedio castelán.

Alcaçovas1
Pregón do Tratado de Alcáçovas.

As discusións de paz renováronse no verán e esta vez alcanzouse un acordo.

O tratado de paz

Artigo principal: Tratado de Alcáçovas.

O tratado que puxo fin á guerra foi asinado na vila portuguesa de Alcáçovas o 4 de setembro de 1479. O acordo foi ratificado polo rei de Portugal o 8 de setembro de 1479 e polos reis de Castela e Aragón en Toledo o 6 de marzo de 1480, polo que tamén se lle coñece como Tratado de Alcáçovas-Toledo.

Por este acordo, Afonso V renunciou ao trono de Castela mentres que Isabel e Fernando a cambio renunciaron ao trono portugués. As dúas coroas repartíronse as súas zonas de influencia no Atlántico, quedando para Portugal a maior parte dos territorios, coa excepción das illas Canarias (das que aínda faltaban por conquistar as illas de Gran Canaria, A Palma e Tenerife).

Así mesmo asináronse dous acordos (habitualmente chamados «Tercerías de Moura») que resolvían a cuestión dinástica castelá. En primeiro lugar impuñan á princesa Xoana a renuncia a todos os seus títulos casteláns e a súa reclusión nun convento ou a súa voda co herdeiro dos Católicos, o príncipe Xoán. Xoana elixiu o convento, aínda que permaneceu activa na vida política ata a súa morte.

En segundo lugar, acordábase a voda da infanta Isabel, filla de Isabel e Fernando, co herdeiro do trono portugués, Afonso, así como o pago polos pais da noiva dun enorme dote que na práctica representaba unha indemnización de guerra obtida por Portugal.

Notas

  1. 1,0 1,1 A. Castelot e A. Decaux (1976). Paris: Perrin, ed. Histoire de la France et des Français au jour le jour (tomo 3). ISBN 2-262-00040-9.(en francés)
  2. Segundo CIDADE RUIZ, Rodrigo Ponce de León era o principal membro da oposición aos reis en Andalucía xunto con Afonso de Aguilar, pero non quixo rebelarse abertamente, aínda que mantivo a súa guerra particular co duque de Medinasidonia.
  3. Ata a morte do marqués de Villena en 1474, cando (...) o comendador maior, o clavero e outros cabaleiros da Orde tomen o partido da raíña Isabel fronte ao maestre, partidario nese momento de dona Xoana, en CIDADE RUIZ
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 NAVARRO SAINZ
  5. 5,0 5,1 CIUDAD RUIZ
  6. ÁLVAREZ PALENZUELA
  7. Carta do rei Fernando á cidade de Baeza, 2 de marzo de 1476. Colección de documentos inéditos para a Historia de España, t. XIII, p. 396
  8. FERNÁNDEZ DURO, Cesáreo (1901). "La batalla de Toro (1476). Datos e documentos para o seu monografía histórica" (PDF). Boletín da Real Academia da Historia. tomo 38 (1901).
  9. 9,0 9,1 Alfonso de PALENCIA, Década III, libro 25, capítulo 4.
  10. Carta da raíña Isabel a mosén Diego de Valera. Tordesillas, 15 de maio de 1476. Boletín da Real Academia da Historia LXIV (1914). Transcrita en inglés en BLAKE.
  11. Alfonso de PALENCIA, Década III, libro 25, capítulo 5.
  12. Carta do rei Fernando a mosén Diego de Valera. Burgos, 26 de maio de 1476. Boletín da Real Academia da Historia LXIV (1914). Transcrita en inglés en BLAKE.
  13. 13,0 13,1 13,2 Alfonso de PALENCIA, Década III, libro 26, capítulo 6.
  14. 14,0 14,1 De Palencia di que eran «dúas galeras» mentres que o alcalde de El Puerto de Santa María, Diego de Valera, afirma que era só un barco. Carta de Diego de Valera á raíña Isabel. Epístolas de Mosén Diego de Valera (ed. J. A. de Balenchana; 1878), pp.70-4. Transcrita en inglés en BLAKE.
  15. Alfonso de PALENCIA, Década III, libro 26, capítulo 5.
  16. 16,0 16,1 AZNAR VALLEJO, Eduardo (2006). "Mariños vascos na guerra naval de Andalucía durante o século XV" (PDF). Itsas Memoria, revista de Estudos Marítimos do País Vasco (5).
  17. SUÁREZ FERNÁNDEZ, Luís (1982). "Fernando o Católico e Leonor de Navarra". En Madrid: Universidade Complutense. Estudios en memoria del Profesor D. Salvador de Moxó, II (PDF).
  18. Alfonso de PALENCIA, Década III, libro 27, capítulo 5.
  19. Ruy de PINA, Chronica..., cap. 203
  20. ...a frota que nos mandamos ou mandaremos armar para a Guinea e Mina de Ouro Carta dos Reis Católicos a John Boscán datada a 6 de febreiro de 1478 en Sevilla Arquivado 02 de agosto de 2007 en Wayback Machine.
  21. Alfonso de PALENCIA, Década IV, libro 32, cap. 3
  22. Hernando del PULGAR, Crónica..., parte 2, cap. 88.
  23. Rui de PINA, Chronica..., cap. 208
  24. Alfonso de PALENCIA, Década IV, libro 33, cap. 9
  25. Alfonso de PALENCIA, Década IV, libro 34, cap. 2
  26. Orde dos RR.CC. dada en Trujillo a 17 de febreiro de 1479, citada coa referencia «Arquivo de Sevilla, libro 1, f. 370» en FERNÁNDEZ DE NAVARRETE, Martín (1825). Madrid, ed. Colección das Viaxes...

Véxase tamén

Bibliografía

  • Alfonso de PALENCIA. Gesta Hispaniensia ex annalibus suorum diebus colligentis (as tres primeiras Décadas editadas como Crónica del rey Enrique IV por Antonio Paz y Meliá en 1904 e a cuarta editada como Cuarta Década por José López de Toro en 1970).
  • Ruy de PINA. Chronica d'El-Rei D. Affonso V (ed. Bibliotheca de Classicos Portuguezes, Lisboa, 1904).
  • Hernando del PULGAR. Crónica dos señores reis católicos Don Fernando e Dona Isabel (Biblioteca de autores españoles, vol. 70; 1923).
  • ÁLVAREZ DE TOLEDO, Luisa Isabel (2006). Sanlúcar de Barrameda: Fundación Casa Medina-Sidonia, ed. África versus América (2ª ed.). sitio web.
  • ÁLVAREZ PALENZUELA, Vicente Ángel. "La guerra civil castellana y el enfrentamiento con Portugal (1475-1479)". Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes. Consultado o agosto do 2011.
  • BLAKE, John W. (1941). Londres: The Hakluyt Society, ed. Europeans in West Africa, 1450-1560. ISBN = 978-1406728897.
  • CARRASCO MANCHADO, Ana Isabel (2006). Madrid: Sílex Ediciones, ed. Isabel I de Castilla y la sombra de la ilegitimidad. Propaganda y representación en el conflicto sucesorio (1474-1482).
  • CIUDAD RUIZ, Manuel (2000). "El maestrazgo de Don Rodrigo Téllez Girón]" (PDF). En la España Medieval (23). ISSN 0214-3038.
  • NAVARRO SAINZ, José María (2004). Universidad de Sevilla, ed. El concejo de Sevilla en el reinado de Isabel I (1474-1504)] (Tese).
Afonso de Castela

Afonso de Castela, coñecido tamén no seu tempo como Afonso o Inocente, nado en Tordesillas o 17 de novembro de 1453 e finado en Cardeñosa o 5 de xullo de 1468 , foi un nobre castelán. Tiña o título de Infante de Castela, ao ser fillo do rei Xoán II de Castela e da raíña Isabel de Portugal. Era irmán da futura raíña Isabel I de Castela, máis coñecida como Isabel a Católica.

Afonso foi un dos protagonistas do conflito pola sucesión do seu medio irmán Henrique IV. O rei Henrique, premido por un sector da nobreza, viuse obrigado a proclamar a Afonso Príncipe de Asturias en 1464 en detrimento da súa filla Xoana. Máis tarde, eses mesmos nobres proclamarían a Afonso rei en 1465, iniciándose unha guerra entre os partidarios de leste e os de Henrique IV. Desta forma, Afonso, co título de Afonso XII de Castela, disputou a Coroa ao seu medio irmán ata a súa prematura morte en 1468.

Alcázar de Toro

O Alcázar de Toro, chamado tamén Alcázar Real de Toro, é unha fortificación de planta cadrada situada na cidade de Toro (provincia de Zamora). A primitiva construción data do século X, porén as numerosas reconstrucións fan notar que é unha edificación máis recente. Encóntrase preto da ribeira, situado nun alto, posúe unhas murallas defensivas flanqueadas por sete Torre do homenaxe formou parte do conxunto de murallas que defendían e abranguían á cidade. O alcázar foi lugar de residencia dos Reis Católicos.

Alfonso Carrillo de Acuña

Alfonso (ou Alonso) Carrillo de Acuña, nado en Carrascosa del Campo o 1 de agosto de 1410 e finado en Alcalá de Henares o 1 de xullo de 1482, foi un bispo castelán, bispo de Sigüenza entre 1436 e 1447, e arcebispo de Toledo e primado de España dende 1446 até a súa morte.

Casa dos Austria

A casa dos Austria é o nome co que se coñece á dinastía Habsburgo reinante na Monarquía Hispánica nos séculos XVI e XVII; desde a Concordia de Villafáfila (27 de xuño de 1506) en que Filipe I o Fermoso é recoñecido como rei consorte da Coroa de Castela, quedando para o seu sogro Fernando o Católico a Coroa de Aragón, ata a morte sen sucesión directa de Carlos II o Enfeitizado (1 de novembro de 1700), feito que provocou a Guerra de Sucesión Española. A rama dinástica española dos Habsburgo seguiu por parte da filla de D. Juan José de Austria, Dª. Margarita da Cruz de Habsburgo, que abandonou os hábitos o 17 de setembro de 1681 para contraer matrimonio co nobre galego D. Felipe de Romay.

Castelo de Valencia de Don Juan

O Castelo de Valencia de Don Juan ou de Coyanza atópase na localidade de Valencia de Don Juan, na provincia de León (Castela e León), vila chamada anteriormente Valencia de Campos e Coyanza. É un edificio histórico, referente peninsular da arquitectura gótico-militar. Obtivo a declaración de Monumento Nacional por parte do goberno provisional da Segunda República. Emprázase sobre un antigo castro das idades do Bronce, Ferro e época romana. Pertence á Fundación Instituto Valencia de Don Juan, con sede en Madrid, por doazón dos herdeiros da XXV Condesa de Valencia de Don Juan, Adelaida Crooke e Guzmán. No ano 1998 asinouse un convenio de cesión entre a Fundación Instituto Valencia de Don Juan e o Concello de Valencia de Don Juan, por medio do cal a primeira institución cedera á segunda o uso e aproveitamento do castelo durante 75 anos (1998-2073).

A cuarta fortaleza da que se ten certeza neste soar foi mandada construír a finais do século XIV polo infante Xoán de Portugal, I duque de Valencia de Campos, título concedido o 22 de decembro de 1387, fillo bastardo do rei Pedro I de Portugal e da nobre galega Inés de Castro. O infante Xoán foi un dos potenciais candidatos á coroa portuguesa durante a crise de 1383-1385 en Portugal, defendido polo partido lexitimista-nacionalista, dirixido por Martín Vázquez de Acuña durante as Cortes de Coímbra de 1385 nas que a alta nobreza defendía o seu nome como o lexítimo pretendente ao trono. Exiliado en Castela, en Valencia de Campos establecería o seu castelo. Casou dúas veces: primeiro con María Téllez de Meneses, filla de Martín Alfonso Téllez de Meneses; e logo con Constanza Enríquez, filla ilexítima do rei Enrique II de Castela, señora de Alba de Tormes. Do segundo matrimonio naceu María de Portugal, que casaría con Martín Vázquez de Acuña, e herdarían o señorío de Valencia de Campos, continuando a construción do castelo.

O edificio actual débese a Xoán de Acuña e Portugal, terceiro conde e segundo duque de Valencia de Don Juan, e a súa muller Teresa Enríquez e está construído en cachotaría de pedra, ladrillo e tapia. Os seus brasóns, xunto aos dos Quiñónes de León, son aínda visibles nas torres da muralla. Durante a Guerra de Sucesión Castelá foi asediado en 1475, acto no que morreu Xoán de Acuña e Portugal precipitado dende unha das xanelas do castelo. Abandonado a mediados do século XVI, o seu derrubamento iniciouse no século XVII, desaparecendo os seus forxados, bóvedas e cubertas, ademais das xesarías mudéxares que decoraban o interior dos seus muros. Dende entón o castelo foi restaurado en varias ocasións dende mediados do século XX: entre 1950 e 1955 reconstruíuse parcialmente a torre da homenaxe, en 1980 consolidáronse e sanearon as murallas, entre 1987 e 1988 fixéronse escavacións arqueolóxicas e unha pasarela de acceso, e entre 2004 e 2005 reconstruíuse parcialmente a torre da homenaxe e reconstruíuse o segundo arco de entrada.

No ano 2008 inaugurouse o Museo do Castelo de Valencia de Don Juan, dentro dun edificio de ferro, madeira e cristal instalado no interior da torre da homenaxe. Esta colección museográfica céntrase na divulgación da historia de Valencia de Don Juan, do seu Castelo e da familia de Acuña e Portugal, a través de materiais arqueolóxicos achados na localidade, fundamentalmente no propio castelo como escudos, moedas ou vaixela.

Condado de Monterrei

O Condado de Monterrei (ou Monterrey en castelán) é un título da nobreza española.

Farsa de Ávila

A farsa de Ávila foi unha cerimonia que tivo lugar nos arredores de Ávila o 5 de xuño de 1465, cando un grupo de grandes nobres casteláns depuxo en efixie o rei Henrique IV de Castela e proclamou rei no seu lugar o seu medio-irmán o infante Afonso, máis coñecido como "Afonso o Inocente". O nome de farsa foi dado polos detractores á proclamación, e con ese nome pasou á historia.

Imperio Español

Denomínase Imperio español ou Monarquía universal española (comunmente simplificado como Monarquía hispánica, Monarquía de España ou Monarquía española) ó conxunto de territorios de España -ou das dinastías reinantes en España- en África, Asia, América, Europa e Oceanía o longo da historia. Tras o descubrimento de América en 1492, España colonizou grandes extensións de territorio en América, desde o actual suroeste dos Estados Unidos, México, e o Caribe, ata Centroamérica e a maior parte de Suramérica. Estes territorios agrupáronse inicialmente en dous vicerreinados, o da Nova España e o do Perú. Co descubrimento e asentamento de varios arquipélagos do Pacífico a finais do século xvi, incorporáronse ao imperio as Indias Orientais Españolas formadas por Filipinas, Guam e as Illas Marianas, así como as Carolinas e Palau baixo a xurisdición da Nova España.

Alcanzou os 20 millóns de quilómetros cadrados a finais do século xviii, aínda que a súa máxima expansión produciuse entre os anos 1580 e 1640, durante os reinados de Filipe II, III e IV. Durante os séculos xvi e xvii creou unha estrutura propia, aínda así non se chamou imperio colonial ata o ano 1768, sendo no século xix cando adquire estrutura puramente colonial.

Non existe unha postura unánime entre os historiadores sobre os territorios concretos de España porque, en ocasións, resulta difícil delimitar se determinado lugar era parte de España ou formaba parte das posesións do rei de España, ou se o territorio era unha posesión efectiva ou xurídica, en épocas que abarcan séculos, incorporados de forma distinta, herdados ou conquistados, e nas que non estaban igualmente definidas a diferenza entre as posesións do rei e as da nación, como tampouco o estaba a facenda ou a herdanza nin o dereito internacional. Así, tradicionalmente considéranse os Países Baixos como parte do mesmo (tese maioritaria en España e os Países Baixos entre outros); pero existen autores como Henry Kamen que proclaman que eses territorios nunca se integraron no Imperio español, senón nas posesións persoais dos Austrias. Malia todo, o que a Monarquía Hispánica fora unha monarquía autoritaria, case absolutista, fai que a tese máis lóxica sexa a de que todas as posesións do rei eran posesións da nación. De feito non se pode falar dunha separación do escudo nacional e o escudo real ata ben entrado o século xix, o cal pon de manifesto que o rei de España era practicamente o mesmo que o estado, atendendo ás delimitacións do réxime polisinodial polo que se rexía o Imperio español.

O Imperio Español foi o primeiro imperio global, porque por primeira vez un imperio abranguía posesións en todos os continentes, as cales, a diferenza do que ocorría no Imperio Romano ou no Carolinxio, non se comunicaban por terra unhas coas outras.

Os españois comezaran as súas exploracións polo occidente, co descubrimento das Indias Occidentais por Cristovo Colón, en 1492 e iniciaran inmediatamente a colonización forzada do continente americano. A mediados do século xvi, España controlaba case toda a zona costeira das Américas, desde Alasca á Patagonia, no occidente, e desde o actual estado estadounidense de Xeorxia, toda a América Central e o Caribe ata a Arxentina, con excepción do Brasil, que Portugal conseguira manter grazas á mediación do Papa (ver Tratado de Tordesillas).

Institucións españolas do Antigo Réxime

As institucións españolas do Antigo Réxime foron a superestrutura que, con algunhas innovacións, pero sobre todo mediante a adaptación e transformación das institucións e prácticas políticas, sociais e económicas preexistentes nos distintos reinos cristiáns da Península Ibérica na Baixa Idade Media, presidiu o período histórico que coincide a grandes liñas coa Idade Moderna: desde os Reis Católicos ata a Revolución liberal (do último terzo do século XV ao primeiro do século XIX) e que se caracterizou polos trazos propios do Antigo Réxime na Europa occidental: unha monarquía forte (autoritaria ou absoluta), unha sociedade estamental e unha economía en transición do feudalismo ao capitalismo.

Son características do Antigo Réxime a dispersión, a multiplicidade e ata a colisión institucional, o que fai moi complexo o estudo da historia das institucións. A mesma existencia da unidade institucional de España é un asunto problemático. Neste período histórico da monarquía hispánica houbo institucións unitarias: destacadas e transcendentais na percepción exterior: a persoa do rei e o seu poder militar, e cara ao interior: a inquisición. Outras foron comúns, como as propias da sociedade estamental: nobreza, clero e corporacións de moi distinto tipo que se organizaban dun xeito non moi diferente en cada reino. Un mosteiro cisterciense catalán (Poblet) era intercambiable por outro castelán (Santa María de Huerta); un gandeiro mesteño, por outro da Casa de Zaragoza; a aristocracia fusionouse nunha rede de alianzas familiares. Pero outras foron marcadamente diferenciadas: as Cortes ou a Facenda nos reinos da Coroa de Aragón non tiveron nada que ver coas de Castela e León. Ata coa imposición do absolutismo borbónico, que reduciu esas diferenzas, as provincias vascas e Navarra mantiveron os seus foros. O Estado e a nación vanse forxando, en gran medida como consecuencia de como as institucións responderon á dinámica económica e social, pero non acabarán de presentarse no seu aspecto contemporáneo ata que non terminou o Antigo Réxime.

Isabel I de Castela

Isabel I de Castela, nada en Madrigal de las Altas Torres o 22 de abril de 1451 e finada en Medina del Campo o 26 de novembro de 1504. Foi raíña de Castela desde 1474 ata 1504, raíña consorte de Sicilia desde 1469 e de Aragón desde 1479, polo seu matrimonio con Fernando de Aragón. É chamada «a Católica», título que lles foi outorgado a ela e ao seu marido polo papa Alexandre VI mediante a bula Si convenit, o 19 de decembro de 1496. É polo que se coñece á parella real co nome de Reis Católicos, título que usarían en diante practicamente todos os reis de España.

Casou en 1469 co príncipe Fernando de Aragón. Polo feito de ser primos segundos necesitaban unha bula papal de dispensa que só conseguiron de Sisto IV a través do seu enviado o cardeal Rodrigo Borgia en 1472. Ela e o seu esposo Fernando conquistaron o reino de Granada e participaron nunha rede de alianzas matrimoniais que fixeron que o seu neto, Carlos, herdase as coroas de Castela e de Aragón, outros territorios europeos e convertésese en emperador do Sacro Imperio Romano.Isabel e Fernando fixéronse co trono tras unha longa loita, primeiro contra o rei Henrique IV e de 1475 a 1479 na Guerra de Sucesión castelá contra os partidarios da outra pretendente ao trono, Xoana. Isabel reorganizou o sistema de goberno e a administración, centralizando competencias que antes ostentaban os nobres; reformou o sistema de seguridade cidadá e levou a cabo unha reforma económica para reducir a débeda que o reino herdara do seu medio irmán, e predecesor no trono, Henrique IV. Tras gañar a guerra de Granada os Reis Católicos expulsaron aos xudeus dos seus reinos e, anos máis tarde, tamén aos musulmáns.

Isabel concedeu apoio a Cristovo Colón na procura dunha nova ruta cara ás Indias, o que levou ao descubrimento de América. Devandito acontecemento provocaría no futuro a conquista das terras descubertas e a creación do Imperio Español.

Isabel viviu 53 anos, dos cales gobernou 30 anos como raíña de Castela e 26 como raíña consorte de Aragón á beira de Fernando II.

Juan Pacheco

Juan Fernández Pacheco y Téllez Girón, nado en Belmonte en 1419 e finado en Santa Cruz, preto de Trujillo o 4 de outubro de 1474), foi o fillo primoxénito de Alfonso Téllez Girón y Vázquez de Acuña e de María Pacheco, e irmán de Pedro Girón, foi un nobre e ricohome de Castela. Dominou a política do reino desde os últimos anos do reinado de Xoán II ata case o reinado de Isabel a Católica. Converteuse en home de confianza de Henrique IV de Castela, de quen foi compañeiro de xogos durante a súa infancia despois que o condestable Álvaro de Luna interviñese para que el e o seu irmán Pedro entrasen na corte, onde xa se documenta a súa presenza en 1436 –como doncel ou paxe do infante– segundo menciónase nun manuscrito gardado na biblioteca do Mosteiro do Escorial, que di que «sendo mozo veu vivir co príncipe Henrique (...) na idade de mozo tivo seso e autoridade de vello.»Foi o III señor de Belmonte, distinción que herdou da súa nai. Sendo xustiza maior de Segovia, recibiu de Henrique IV os títulos de I marqués de Villena, I conde de Xiquena e I duque de Escalona. Polo seu segundo matrimonio foi tamén Señor de Moguer e de Villanueva do Fresno. Así mesmo ostentou os cargos de camareiro maior do infante Enrique, despois o seu mordomo maior, alcaide maior de Asturias, adiantado maior de Castela e mestre da Orde de Santiago.

Pardo de Cela

Pedro Pardo de Cela Aguiar e Ribadeneira, coñecido como don Pedro Pardo de Cela, nado en Betanzos cara ao 1425 e executado en Mondoñedo o 3 de outubro de 1483, foi un mariscal galego medieval, decapitado diante da catedral mindoniense por mandato do gobernador do reino nomeado polos Reis Católicos.

Pedro González de Mendoza

Pedro González de Mendoza, nado en Guadalaxara o 3 de maio de 1428 e finado na mesma cidade o 11 de xaneiro de 1495, foi un eclesiástico, político, militar e mecenas castelán, coñecido como Gran Cardeal de España.

Mendoza constitúe unha das figuras máis brillantes da aristocracia da segunda metade do século XV, no paso do mundo medieval ao moderno:

Encumbrouse na Igrexa española grazas á súa liñaxe, pero tamén á súa formación universitaria, xenealoxista e coñecedor de historia e nobiliaria; destacou como administrador de asuntos de Estado e por preocuparse da educación do clero. Por outra banda, a súa vida privada foi ao estilo da época; tivo varios cargos, residiu na corte e lexitimou aos seus fillos naturais.

No político, o cardeal alcanzou grande influencia con Henrique IV de Castela e co papa Sisto IV, e en tempos dos Reis Católicos dicíase que era «o terceiro rei de España». Prosperou entre guerras civís e cambios grazas aos seus grandes méritos como conselleiro de Castela, axente diplomático e bispo-guerreiro, e á súa capacidade para adaptarse, permanecer xunto ao triunfador e practicar o nepotismo.

No cultural Mendoza foi un mecenas excepcional e un dos responsables de tres cambios fundamentais na mentalidade moderna: o avance do Renacemento en España, o descubrimento de América e a expulsión dos xudeus españois.

Reis Católicos

Os Reis Católicos foi a denominación que recibiron os reis Fernando II de Aragón e Isabel I de Castela, soberanos da Coroa de Castela (1474-1504) e da Coroa de Aragón (1479-1516).

Os Reis accederon ao trono de Castela trala Guerra de Sucesión Castelá (1475-1479) contra os partidarios da princesa Xoana a Beltranexa, filla do rei Henrique IV de Castela. En 1479 Fernando herdou o trono de Aragón ao morrer o seu pai, o rei Xoán II de Aragón. Isabel e Fernando reinaron xuntos ata a morte dela en 1504. Entón Fernando quedou unicamente como rei de Aragón, pasando Castela á súa filla Xoana, alcumada "a Tola", e ao seu marido Filipe de Austria, alcumado "o Fermoso", Arquiduque de Austria, duque de Borgoña e conde de Flandres. Con todo Fernando non renunciou a controlar Castela e, tras morrer Felipe en 1506 e ser declarada Xoana incapaz, conseguiu ser nomeado rexente do reino ata a súa morte en 1516.

A historiografía española considera o reinado dos Reis Católicos como a transición da Idade Media á Idade Moderna. Co seu enlace matrimonial uníronse provisionalmente, na dinastía dos Trastámara, dúas coroas: a Coroa de Castela e a Coroa de Aragón dando nacemento ao Imperio Español e, apoiados polas cidades e a pequena nobreza, estableceron unha monarquía forte fronte ás apetencias de poder de eclesiásticos e nobres. Coa conquista do Reino de Granada, do Reino de Navarra, de Canarias, de Melilla e doutras prazas africanas conseguiron a unión territorial baixo unha soa coroa da totalidade dos territorios que hoxe forman España –exceptuando Ceuta e Olivenza que entón pertencían a Portugal–, que se caracterizou por ser persoal, xa que se mantiveron as soberanías, normas e institucións propias de cada reino e coroa.

Os Reis estableceron unha política exterior común marcada por enlácelos matrimoniais con varias familias reais de Europa que resultaron na hexemonía dos Habsburgo durante os séculos XVI e XVII.

Por outra banda, o descubrimento de América, en 1492, modificou profundamente a historia mundial.

Sueiro Gómez de Soutomaior

Sueiro Gómez de Soutomaior, (nalgunhas publicacións aparece como Suero Gómez de Sotomayor e mesmo Soro Gómez de Soutomaior) nado en Rianxo cara a 1417 e finado en Pontevedra cara a 1490, foi un destacado aristócrata do reino de Galiza durante o século XV, herdeiro dunha liñaxe que se remonta polo menos ao seu tataravó, o grande almirante e adiantado galego Paio Gómez Chariño. Fillo de Paio Gómez de Soutomaior, ostentou o título de mariscal de Castela. Viviu nun tempo convulso, con graves tensións entre os diferentes nobres e os irmandiños. Foi señor das fortalezas e terras de Rianxo, Lantaño, San Tomé, Portonovo, Vilamaior, O Carril e A Insua e das terras de Posmarcos, Tabeirós, Cela e Sobrán. Serviu a Xoán II e en 1445 fíxose cargo da defensa das vilas de Pontevedra e Vilanova de Arousa.Testou en Vilanova en 1485 e foi enterrado en San Domingos de Pontevedra, onde se conserva a súa tumba pétrea cuberta coa súa escultura xacente, cunha hermética armadura e espada entre as mans.

Tratado de Alcáçovas

O Tratado de Alcáçovas, tamén denominado como Tratado de Alcáçovas-Toledo, foi un acordo asinado entre Afonso V e os Reis Católicos, no desenvolvemento da Guerra de Sucesión de Castela. Foi inicialmente asinado na vila portuguesa de Alcáçovas, no Alentexo, o 4 de setembro de 1479, pondo termo á guerra de sucesión castelá (1479-1480), e posteriormente ratificado na cidade de Toledo o 6 de marzo de 1480.

Tratado dos Touros de Guisando

O Tratado, Xura ou Concordia dos Touros de Guisando son denominacións historiográficas para a reunión que tivo lugar o 18 ou 19 de setembro de 1468 no cerro de Guisando (xunto aos Touros de Guisando, un conxunto de touros de pedra de orixe prerromana, na actual localidade abulense de El Tiemblo), e ao acordo que nela se alcanzou entre o rei de Castela, Henrique IV e a súa medio irmá Isabel. Por mor do tratado, Isabel foi proclamada princesa de Asturias e recoñecida como herdeira da Coroa de Castela.

Valido

A figura do valido é unha institución política propia do Antigo Réxime na Monarquía Hispánica, que alcanzou a súa plenitude baixo os chamados Austrias menores no século XVII.

Aínda que non é un cargo con nomeamento formal, o de valido era o posto de maior confianza do monarca en cuestións temporais. É importante o matiz, porque as cuestións espirituais eran competencia do confesor real, figura de importancia política nada desdeñable. As funcións que exercía un valido eran as de máximo nivel na toma de decisións políticas, máis que un conselleiro, pois na práctica gobernaba en nome do rei, nun momento no que as monarquias autoritarias concentrarón un enorme poder na súa figura. Se o rei non pode ou non quere gobernar en por si, é imprescindible o valido.

Utilízanse como sinónimos os termos favorito ou privado. Convén evitar o termo primeiro ministro que nalgunha ocasión (sobre todo a finais do século XVII) utilizouse para situar ao valido por encima de calquera outro ministro ou funcionario, pero que se confunde co concepto totalmente diferente de primeiro ministro na monarquía británica, equivalente ao que en España chámase presidente do consello de ministros, un cargo propio da Monarquía constitucional ou a Monarquía parlamentaria, non existente antes do século XIX.

Xoana a Beltranexa

A infanta Xoana de Castela, nada en Madrid o 28 de febreiro de 1462 e finada en Lisboa en 1530, foi unha infanta castelá, raíña proclamada de Castela e de León e raíña consorte de Portugal. Destituída do seu rango, tivo que renunciar por tratado a todos os seus títulos e señoríos, ata á súa calidade de infanta castelá e de alteza, tralo cal foi chamada oficialmente, por real decreto portugués, «a Excelente Senhora» ata o final da súa longa vida no exilio de Portugal. Foi a única filla e herdeira de Henrique IV e da súa segunda esposa a raíña Xoana de Portugal, filla de Duarte I de Portugal. Unha parte da nobreza castelá non a aceptou como filla biolóxica do rei, seu pai, a quen acusou de obrigar á raíña –a súa muller– a ter un fillo co seu favorito, Beltrán de la Cueva, primeiro duque de Alburquerque, malia que ambos xuraran solemnemente que non fora así. Beltrán non se atopaba en lugar necesario para iso nas datas concretas. Había sospeitas sobre a impotencia de Henrique IV, xa que previamente estivera casado coa infanta Branca de Navarra e o matrimonio declarouse nulo porque nunca chegou a consumarse. Ademais, Henrique IV non tivo máis fillos nin coa súa muller nin con ningunha dos seus amantes.

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.