Gaita

  • Este artigo trata sobre o instrumento en xeral, para a versión galega véxase o artigo: Gaita galega.
Säckpipa av leif eriksson
Gaita tradicional sueca.

A gaita é un instrumento musical de vento que na súa forma máis simple consiste nunha bolsa de coiro (fol), no que se almacena o ar que fai que soe o instrumento, ao que se ligan varios tubos, un polo que se sopra (soprete) e un ou varios tubos sonoros, como o tubo melódico (punteiro) e as varas, que varían entre cero e tres (na gaita galega denomínase roncón).

Modern huemmelchen
Hümmelchen moderna
... cantos sons o mundo encerra,

música branda da nosa terra,

ti, todos xuntos, deixas sentir.

Historia

Hendrik ter Brugghen - De doedelzakspeler
O gaiteiro, por Hendrik ter Brugghen.

Non se sabe exactamente cando apareceu a gaita, existen algunhas evidencias perromanas mais son incertas, así unha escultura hitita en Euyuk datada no século XI a. C. pénsase que que podería conter unha representación dunha gaita pero é moi dubidosa [1] como tamén unha figuriña de Susa do VIII a.C. A primeira mención segura dunha gaita data do século I d.C segundo testemuños de Suetonio sobre a habilidade de Nerón para tocar o utricularium (odre de coiro) e a descrición de Dión Crisóstomo de como se tocaba.[2] En Europa non se volven ter referencias da gaita ata o século IX e X e foi na Baixa Idade Media cando a gaita obtén gran popularidade en toda Europa, entrando en decadencia a partir do século XVIII, agás nas zonas máis estremeiras: Galicia, Asturias,Cantabria, Escocia, Irlanda e Bretaña.

Antigüidade

Semella que a gaita foi desenvolvida dun instrumento similar á charamela e coexistiu con ela. De feito sobreviven varias tradicións musicais que combinan a gaita con charamelas ou instrumentos semellantes, na Bretaña, Galicia, Italia, Cataluña e Istria. Descoñécese o momento no que se engadiu o fol á base da charamela pero existe o termo aramaico sum·pon·yah´ (סומפניה), que aparece na Biblia en Daniel 3:5 10 e 15, e que aínda que foi traducido como "docemelé" (un instrumento de corda) e "sinfonía", nas traducións modernas tamén aparece recollido como "gaita". Koehler and Baumgartner's Lexicon in Veteris Testamenti Libros dálle este último significado (Leiden 1958, p. 1103).

Posiblemente a referencia escrita máis antiga dun instrumento considerado como gaita prodúcese cara o 400 a. de C. cando Aristófanes, un poeta ateniense, menciona ós gaiteiros de Tebas, cidade inimiga de Atenas naquela época, e sinala que tocaban gaitas (askaulos) feitas con pelico de can e con punteiros de óso[3].

Varios séculos despois Suetonio, en "Vida dos Doce Césares", describe que o emperador romano Nerón tocou a tiba utricularis en público como penalización por non gañar un concurso de poesía. Dión Crisóstomo, un poeta romano do século I d. de C. escribu nas súas "Oracións" que o gobernante da época, tamén posiblemente Nerón, podía tocar a gaita ("aulein") coa súa boca e coa axila. Destas testemuñas deduciuse que Nerón podía tocar a gaita de fol. Así mesmo, tamén existe unha moeda de Nerón que amosa unha gaita, de acordo coa edición de 1927 do "Grove Dictionary of Music and Musicians".

Expansión e desenvolvemento

Hieronymus Bosch 068
Un detalle dun cadro de Hieronymus Bosch que amosa dous gaiteiros

Antes do século XII só sobreviven uns poucos gravados pictos, irlandeses e célticos que amosan que durante a Alta Idade Media seguiron empregándose as gaitas como instrumentos musicais.

O momento na que as gaitas apareceron entre os pobos célticos das culturas atlánticas está baixo discusión, aínda que as estatuíñas de gaiteiros en varios sitios arqueolóxicos de época romana suxiren que posiblemente foron os romanos os que as introduciron. En Irlanda non aparecen referencias ata a entrada da Idade Media, e os gravados mencionados remóntanse ata o século VIII.

A popularidade das gaitas e charamelas comezou a partir do século XII, posiblemente asociado ó esplendor e desenvolvemento musical de varios lugares de Europa. Moitos modelos de gaita comezaron a desenvolverse durante esta época. Dise que Robert Bruce, rei de Escocia, partiu á Batalla de Bannockburn (1314) acompañado de gaiteiros.

Os modelos que se conservan de gaitas anteriores ó século XVIII son extremadamente raros, pero consérvanse numerosas pinturas, debuxos, gravados e ilustracións manuscritas. As diverxencias adoitan ser enormes, pero parece que os fabricantes de gaitas da época eran na súa maior parte marcenarios ou artesáns da madeira con coñecementos musicais e artesanais moi rudimentarios.

Santes Creus Bagpiper
Relevo de gaiteiro no mosteiro catalán de Santes Creus

O papel da gaita na música variou sensiblemente de lugar a lugar, pero en Bulgaria dise que "Unha voda sen gaita é coma un funeral" e na Bretaña é un elemento popular nos festivais relixiosos. Tamén na Bretaña e nas Illas Británicas os gaiteiros se converteron en parte dos ministreis itinerantes, actuando coma mensaxeiros e estendendo novas e música por onde viaxaban. En Escocia os gaiteiros comezaron a desprazar ós arpistas, os principais músicos célticos dende época romana, cara ó século XVI. En 1760 Joseph MacDonald escribiu en Escocia Compleat Theory, o primeiro estudo serio da gaita e da música de gaita. En Inglaterra, William Dixon xa escribira un manuscrito cara a década de 1730 referente á música das "border pipes" (gaitas das bordas), moi semellantes ás gaitas escocesas modernas, pero que constitúen un modelo de gaita distinto. Dixon recolleu moitas melodías populares que posteriormente serían reimpresas noutras obras semellantes. A comezos do século XIX, John Peacok recolleu moitas melodías de Dixon na súa escolma.

A medida que a música clásica occidental se desenvolvía, tanto en termos de sofisticación musical e tecnoloxía instrumental, as gaitas de moitos países perderon popularidade nas orquestras, desaparecendo en moitos casos ata o século XX.

Historia recente

Gaiteiros em romaria galega
Gaiteiros en Celanova
Gaiteiro Coruña
Na rúa Barcelona da Coruña

Coa expansión do Imperio Británico, tamén se difundiu a gaita escocesa ("Great Highland Bagpipe"), grazas ós soldados de orixe escocesa. Porén, o rexurdimento da gaita escocesa e doutros modelos foi excepcional e pódese dicir que ata despois da Segunda Guerra Mundial, moitas formas tradicionais de gaita entraron en decadencia e comenzaron a ser desprazadas por instrumentos de tradición máis clásica como o violín e posteriormente polo gramófono e a radio. A gaita sobreviviu na música tradicional e nalgúns grupos pechados, como por exemplo as forzas policiais de Escocia, Canadá, Australia e os Estados Unidos (aínda que non moi estendida), así como bandas folclóricas e populares. Progresivamente foi recuperando outros ámbitos como funerais militares, civís, vodas, bailes, festas e romarías.

Dende a Segunda Guerra Mundial a gaita experimentou un certo renacemento, fomentado pola popularidade da música e os bailes folclóricos, que salvou da extinción moitos modelos de gaita que foran extremadamente populares. En Gran Bretaña xurdiu o concepto da "pipe banda" e na Bretaña da "bagad". En España úsase o termo de "banda de gaitas".

Nos países anglosaxóns o músico de gaita é coñecido como "bagpiper" ou "piper"; de feito existe o apelido Piper neses países. Outros termos europeos son "Pfeiffer" (alemán), "Gaiteiro" (Galego-Portugués), "Gaiteru" (Asturiano), "Gaitero" (castelán), "Dudák" ou "Gajdar" (checo), "Dudás", "Sipos" ou "Gajdos" (húngaro), "Tsambounieris" (grego), "Gaidar" (búlgaro e ruso: Гайдар) e "Dudziak" (polaco) [4].

A finais do século XX inventáronse varios modelos de gaita electrónica. A primeira gaita MIDI foi desenvolvida polo gaiteiro asturiano José Ángel Hevia Velasco, máis coñecido como Hevia[5].

Algúns modelos permiten ó músico seleccionar o son de varias gaitas diferentes, así como as claves. Aínda que non son moi usadas debido a limitacións técnicas, atoparon uso como instrumento de práctica, xa que o seu son pode ser silenciado e conectado a auriculares.

O Pitt Rivers Museum en Inglaterra contén unha colección de gaitas de todo o mundo, e o Museo de la Gaita en Xixón, Asturias, fundado en 1965, amosa gaitas de todo o mundo. A Escola Municipal de Artes e Oficios de Vigo ten unha sala coa colección de gaitas de Antón Corral

Etimoloxía

En organografía a gaita coñécese como cornamusa, termo que deriva do latín cornu ("corno") e musa ("musa"). A orixe da palabra gaita atribúena algúns ao árabe "al-ghaita" (palabra común aínda hoxe a todo o Magreb) ou á lingua dos suevos (semellante á lingua gótica): gaits significaba cabra nesta última, dado que, tradicionalmente, o fol da gaita se construía co pelexo dunha cabra. Á súa vez esta palabra viría do protoindoeuropeo *ghaido-.

Hai termos similares noutras linguas dispares, así por exemplo gaida (búlgaro), gajde (macedonio, polaco etc.).

Tipos de gaitas

As gaitas de fol adoitan ser divididas, en xeral, en tres grupos distintos:

  • 1.- O de punteiros cónicos (xeralmente usan palleta dupla)
  • 2.- O de punteiros cilíndricos (xeralmente usan palleta simple)
  • 3.- O de punteiros cilíndricos duplos (xeralmente usan palleta dupla e sen bordón a emitir nota pedal).

Esta clasificación refírese, basicamente, á forma como o é torneado por dentro, importando pouco o seu aspecto externo (pois moitos punteiros cónicos son cilíndricos por fora e viceversa).

Canto á palleta, sexa de lámina dupla ou simples, é parecida á palleta de obo. A palleta de lámina simple, chamada pallón, posúe un deseño similar ao da palleta de clarinete.

Gaitas de fol con punteiro cónico

A conicidade do punteiro atribúe a esas gaitas unha potencia sonora maior, aliada xeralmente a unha palleta dupla (na que a resistencia das láminas a torna máis potente do que a palleta simple). A dixitación do punteiro adoita ser aberta ou semifechada. En xeral, no(s) seu(s) bordón(s) úsase pallón. Son gaitas presentes na súa maioría no oeste europeo, constituíndo entre si subgrupos no que se refire a outros pormenores (grupo ibérico, franco, bretón etc.). A maioría dos modelos é insuflada por medio dun soprete. Algúns exemplos de gaitas dese tipo:

Escocia Gaita das Highlands (gaita escocesa, great Highland bagpipes
ou pìobh-mhòr) – Highlands/Escocia † Þ
Escocia Gaita das Bordas (Lowland pipes ou Northumbrian
half-longs) – Bordas/Escocia e Northumbria/Inglaterra ‡ Þ
Flag of Ireland.svg Gaita irlandesa (uilleann pipes ou pìobh-uilleann) – Irlanda ‡ Þ Bulgaria Kaba (Kaba Gaida) – Montañas Rhodope/Bulgaria † Þ
Galicia Gaita galega Galiza, Minho, Douro Litoral, Beira Litoral, Estremadura, Ribatejo e Trás-os-Montes ‡ Þ Flag of Rhineland-Palatinate.svg Dudelsack Renania/Alemaña e Países Baixos ‡ Þ
Asturias Gaita asturiana Asturias/Espanha ‡ Þ Zampogna (Zampogna di Scapoli) – Isernia/Italia ‡ Ψ Ħ
Castela e León Gaita sanabresa Zamora/España ‡ Þ Flag of Limousin.svg Chevrette (Chabrette) – Lemosín/Francia ‡ Þ
Pt-mdr1.png Gaita transmontana (gaita portuguesa, gaita trasmontana
ou gaita mirandesa) – Trás-os-Montes/Portugal ‡ Þ
Flag of Auvergne.svg Cabrette Auvernia/Francia ‡ Ψ
Flag of Auvergne.svg Gran cornamusa Auvernia/Francia ‡ Þ Flag of Languedoc-Roussillon.svg Bodega (Cabra) – Languedoc/Francia
Flag of Brittany (Gwenn ha du).svg Biniou koz Bretaña/Francia ‡ Þ Campania-Bandiera.png Gran zampogna Campania/Italia ‡ Ψ Ħ
Escocia Parlour pipe Escocia ‡ Þ Cataluña Sac de gemecs Cataluña/Espanha ‡ Þ
: punteiro con palleta simple
: punteiro co palleta dupla
Þ: bordón con palleta simple
Ψ: bordón con palleta dupla
Ħ: punteiro duplo
Obs.: as rexións supracitadas indican os lugares aos que se vinculan tradicionalmente os modelos referidos.

Gaitas con punteiro cilíndrico

Moitas gaitas de punteiro cilíndrico gozaron de maior aprecio a partir do período barroco por seren excelentes instrumentos de cámara. Iso se debe ao feito de presentaren son xeralmente máis doce e suave, grazas ao torneado a e á palleta simple e ao lumen cilíndrico do punteiro. A partir do período barroco proliferaron diferentes modelos do instrumento, en especial en Francia e Alemaña. Ha de se frisar, con todo, que existen modelos con palleta dupla no punteiro. A dixitación pode variar do aberto e semifechado ao fechado, dependendo do modelo. Gran parte desas gaitas é insuflada por fol mecánico (ar frío). Moitos modelos cilíndricos compóñense de punteiro duplo. Algúns exemplos de gaitas con punteiro cilíndrico:

Escocia Smallpipe escocesa - Escocia Escocia Shuttle pipe Bordas/Escocia
Brasao-nortumbria.jpg Smallpipe nortumbriana Northumbria/Inglaterra
e Bordas/Escocia
‡ Þ
República Checa České Dudy (Bohemischer Boch)
Baviera/Alemaña e Bohemia/República Checa † Þ
Flag of Aquitaine.svg Boha Aquitania/Francia † Þ Wroclaw horizontal flag.svg Gajdy śląskie Silesia/Polonia † Þ
Flag of Tunisia.svg Mezoued (Zukra) - Tunisia † Ħ Flag of Serbia.svg Gajdy Serbia † Þ Ħ
Säckpipa Dalarna/Suecia † Þ Croacia Diple Dalmacia/Croacia
Bulgaria Dhzura (Dhzura Gaida) - Bulgaria Surdulina (Zampogna) – Calabria/Italia † Þ Ħ
Hungría Duda Hungría † Þ Bannerasicilia.png Ciaramedda (Zampogna) – Sicilia/Italia † Þ Ħ
Polonia POL województwo wielkopolskie flag.svg Dudy Gran Polonia/Polonia † Þ Flag of Turkey.svg Tulum Turquía
Macedonia do Norte Gaida (gaita macedónica) – Macedonia do Norte † Þ Croacia Surle Zagorjia/Croacia † Ħ
Polonia POL województwo małopolskie flag.svg Koza Pequena Polonia/Polonia † Þ Francia Musette de Cour Francia ‡ Ψ Ħ
: punteiro con palleta simple
: punteiro con palleta dupla
Þ: bordón con palleta simple
Ψ: bordón con palleta dupla
Ħ: punteiro duplo
Obs.: as rexións supracitadas indican os lugares aos que se vinculan tradicionalmente os modelos referidos.

Ar quente e ar frío

Existe aínda unha distinción entre as gaitas de fol: as que son insufladas por medio dun soprete –chamadas de ar quente (ou húmidas) por necesitaren do folgo do músico– e as que son insufladas por un fol mecánico –chamadas de ar frío (ou secas).

A pesar do que moitos pensan, esa distinción non é, nin musical nin morfoloxicamente, moi relevante. Iso débese a que o sistema sonoro das palletas, aínda que presentando diferenzas perante o nivel de humidade de cada sistema, permanece practicamente o mesmo. Tanto é así que moitos instrumentos tradicionalmente de ar quente se poden encontran con fol mecánico e viceversa. Non debe deixarse de salientar, con todo, as diferentes técnicas para insuflar, cada cal con movementos adecuados ao tempero ideal da gaita (o control de presión do ar interno) e mailo grao de conservación da palleta que nas gaitas secas é moito maior que nas húmidas.

A distinción canto ao torneamento do punteiro e os tipos de palletas utilizados son moito máis relevantes para os musicólogos.

Notas

  1. Galpin, Francis W. (2011). The Music of the Sumerians: and their Immediate Successors, the Babylonians and Assyrians. Cambridge: Cambridge University Press. p. 19. ISBN 9780521180634.
  2. Sachs, Curt (2006 (edición orixinal 1940)). The History of Musical Instruments. Mineola (Nova York): Dover Publications. p. 141. ISBN 9780486171517.
  3. McCulloch, Bryce. "History of the Highland Pipe". Piped in by Bryce McCulloch (en inglés).
  4. DUDEK — WALEC Arquivado 26 de outubro de 2007 en Wayback Machine. tamén pode significar que un antergo foi gaiteiro.
  5. "Bagpipes resonate through rugged coastline of...Spain". CNN.com (en inglés). 5 de novembro de 1999. Consultado o 23 de maio de 2019.

Véxase tamén

Bibliografía

Outros artigos

Ligazóns externas

A Gaita Gallega (revista)

A Gaita Gallega, subtitulada Repinica muiñeiras, alboradas e fandangos unha vez ó mes, foi unha publicación mensual galega, fundada por Manuel Lugrís Freire e Ramón Armada Teixeiro, editada na Habana dende o 5 de santiago de 1885 ata o 18 de decembro de 1887. Reapareceu o 20 de santiago de 1889 ata decembro dese mesmo ano como suplemento de El Eco de Galicia, revista dirixida por Waldo Álvarez Insua.

A gaita gallega (libro)

A gaita gallega tocada polo gaiteiro, ou sea Carta de Cristus para ir deprendendo a ler, escribir e falar ben a lengua gallega e aínda máis é un libro escrito por Xoán Manuel Pintos publicado en 1853. É a obra máis importante deste precursor do Rexurdimento. Está escrito alternando verso e prosa.

Carlos Núñez

Carlos Núñez Muñoz, nado en Vigo o 16 de xullo de 1971, é un músico galego recoñecido como intérprete de gaita galega, frauta galega, ocarina, frauta irlandesa, whistle e low whistle.

El Gastor

El Gastor é un municipio da provincia de Cádiz, en Andalucía. No 2008 tiña 1.900 habitantes. A súa extensión superficial é de 28 km² e dista 131 quilómetros da capital de provincia, Cádiz.

Chámaselle Balcón dos Pobos Brancos, polas vistas que hai desde o monte do Algarín e o das Grajas, os dous cumios máis altos do territorio municipal.

Gaita galega

A gaita galega é un instrumento de vento madeira propio de Galicia, norte de Portugal, occidente de Asturias e o Bierzo. É vista como un símbolo da música tradicional galega.

Instrumento de vento-madeira

Trátase de instrumentos aerófonos nos que o aire vibra ao paso por unha lingüeta ou por un bisel. Compóñense dunha embocadura, un tubo con buratos que permite a alteración da frecuencia da onda sonora, e unha pequena campá (agás a frauta). Nos instrumentos modernos estes buratos non se premen directamente cos dedos (caso de instrumentos populares e de época) senón por medio de chaves, sistema que se desenvolveu no século XIX para mellorar as posibilidades interpretativas.

Atopamos varios tipos de instrumentos de vento madeira:

a) Instrumentos de lingüeta dobre ou palleta. Óboe, óboe de amor (afinado en la), corno inglés (en fa), fagot e contrafagot. A gaita sería tamén un instrumento de madeira de dobre lingüeta, coa particularidade de que consta dun fol que almacena o aire e de roncón e ronquetas para facer bordóns.

b) Instrumentos de lingüeta simple. Atopamos basicamente dúas familias, a do clarinete e a do saxofón. A familia do clarinete (instrumento xeralmente afinado en si bemol) componse tamén do requinto (en mi bemol), do corno di bassetto (en fa), do clarinete alto (en mi bemol), do clarinete baixo (en si bemol) e do clarinete contrabaixo (en si bemol). Os instrumentos da familia do saxofón constan da boquilla dun clarinete máis un tubo de latón, na actualidade utilízanse sete modelos distintos (soprano, sopranino, alto, tenor, barítono e baixo).

c) Instrumentos de bisel. A frauta é o principal instrumento deste grupo. Consta dun tubo cilíndrico, e a columna de aire vibra grazas ao contacto contra o bordo da embocadura. Orixinalmente era un instrumento feito de madeira, pero na actualidade esta substituíuse por metais coma a prata.

Instrumento musical

Un instrumento musical é un xerador de son que serve para levar á práctica ideas musicais. A súa forma de execución está vencellada ao corpo humano, ben sexa por medio do sopro ou do movemento dos seus membros.

Milladoiro (grupo musical)

Milladoiro é un grupo musical galego de folk, creado no ano 1979. Está considerado como o máis internacional dos grupos galegos, e un dos máis importantes investigadores de novas sonoridades para o folk galego.

Música celta

Música celta é un termo popular que fai referencia á música tradicional dos pobos do Atlántico Europeo: Irlanda (Éire), Escocia (Alba), Gales (Cymru), Cornualles (Kernow), Illa de Mann, Bretaña (Breizh), Asturias e Galiza; mesturada en ocasións con patróns de música medieval.

Os instrumentos musicais que a caracterizan son o acordeón, a concertina a arpa, a guitarra acústica, o bouzouki irlandés a frauta traveseira irlandesa o violino, o bodhrán os whistles a bombarda bretoa e especialmente a sempre protagonista gaita de fol.

Existen diversos sub-tipos de "música celta".

O termo "música celta" pode referirse ás composicións musicais baseadas en patróns medievais dos pobos da fachada atlántica europea (dentro da música folk galega destacaría neste sub-tipo o gaiteiro Carlos Núñez ou Luar na Lubre), tamén pode referirse á música popular e aos cánticos populares deses pobos (no caso galego a mellor representante é Mercedes Peón), ou pode referirse a música espiritual (a irlandesa Enya é a representante deste estilo que goza do máis recoñecemento internacional).

Música tradicional galega

A música tradicional de Galiza caracterízase tanto polas súas formas (muiñeiras, xotas, maneos, alalás etc), instrumentos (gaita galega e pandeireta, entre outros) e agrupacións musicais. Como música tradicional que evolucionou oralmente, comparte trazos en común coas das áreas veciñas de Asturias, Portugal e León e en xeral coa tradición musical de Europa Occidental.

Nazario González Iglesias

Nazario González Iglesias, coñecido tamén como Moxenas, nado no barrio do Outeiro, na parroquia viguesa de San Pedro de Sárdoma o 29 de xaneiro de 1934 e finado en Sárdoma o 11 de xuño de 1995, foi un compositor e gaiteiro galego.

Northumberland

Northumberland é un dos corenta e sete condados de Inglaterra, Reino Unido. A súa capital é Alnwick, aínda que o County council (a corporación administrativa elixida que goberna o condado) está na vila de Morpeth, que, segundo o censo do ano 2011, tiña unha poboación de 14 018 habitantes.Situado na rexión Nordeste, limita ao norte con Escocia, ao leste co mar do Norte (cunha liña de costa de 103 km), ao sur con Tyne e Wear e Durham e ao oeste con Cumbria.Segundo o censo de 2015, tiña 315 300 habitantes. Abarca unha superficir de 50 13 km², polo que, nse ano, a súa densidade de poboación era de 61,28 hab./km².

O límite máis extenso do condado estendíase ao longo do río Humber ao norte, ao igual que o antigo reino de Northumbria do rei Edwin. Na actualidade, porén, o condado abarca unha superficie máis pequena.

Até a reorganización de 1974 incluía a cidad de Newcastle, que era a capital tradicional do condado, pero que agora pertence ao de Tyne e Wear. A capital actual de Northumberland é, como qudou dito, a vila de Morpeth.

Para algunhas cuestións, sobre todo as relacionadas coa fauna e algunhas organizacións deportivas, non se teñen en conta os límites establecidos en 1974.

O condado de Northumberland é coñecido pola súa música tradicional, sobre todo pola interpretada con gaita (Northumbrian smallpipe).

Palco da música

Un palco da música é unha construción xeralmente rectangular, que consta dun teito sostido por columnas e que serve como lugar de actuación para agrupacións musicais durante as festas. É tamén común que sexa en forma de quiosco coma un pavillón aberto por todos os seus lados, normalmente de planta arredondeada ou poligonal (forma panóptica), que se coloca nun xardín para a interpretación de diversas manifestacións artísticas como música ou danza.

Popularizáronse coma construción festiva no século XIX e comezos do XX, especialmente para acomodar a execución musical das bandas nos concertos ao ar libre. No Reino Unido construíron moito na era Vitoriana cando o movemento británico brass band gañou relevancia. Os palco máis miúdos non son máis ca gazebos. En Galiza son comúns en todas as vilas para a interpretación de bandas de gaita e de música especialmente nas festas parroquiais.

Pobo galego

Os galegos son un grupo nacional, cultural e etnolingüístico que vive maioritariamente en Galicia, no noroeste da Península Ibérica, pero que por mor da emigración histórica tamén ten importantes poboacións noutras partes de España, Europa e América. Dende o punto de vista antropolóxico, diversos estudos xenéticos demostran a súa orixe centroeuropea, menos influenciados polos pobos mediterráneos que outras poboacións ibéricas por mor do illamento histórico dos seus habitantes, froito da súa localización xeográfica.Os galegos teñen os seus propios costumes, cultura, lingua, música, danza, deportes, arte, cociña e mitoloxía. O galego, lingua romance derivada do latín que se falaba na antiga Gallaecia romana, é a lingua propia de Galicia e constitúe a máxima expresión cultural do pobo galego. Dende o punto de vista filoxenético é de orixe común co portugués (co que mantén un 85% de intelixibilidade) e semellante a outros romances ibéricos tales coma o asturiano ou o castelán.

Existiron numerosos persoeiros galegos con relevancia ó longo da historia. O relixioso galaico Prisciliano foi o principal impulsor do priscilianismo, unha corrente relixiosa cristiá, difundida no século IV en Hispania, e sobre todo na Gallaecia. O cristián do século X Paio, foi canonizado pola Igrexa católica. O explorador Joan de Novoa foi un cabaleiro, mariño e explorador descubridor da illa de Ascensión e de Santa Helena, e Luís Vaz de Torres foi un navegante e o primeiro europeo en ver Australia, levando o seu nome o estreito de Torres. Famosos escritores galegos foron Rosalía de Castro, Emilia Pardo Bazán, Álvaro Cunqueiro, Manuel Curros Enríquez e o Premio Nobel de Literatura Camilo José Cela. O futbolista Luis Suárez Miramontes é considerado un dos mellores xogadores do século XX. Ademais, numerosas personalidades políticas internacionais teñen orixe galega, como o presidente de Cuba, Fidel Castro, o presidente da Arxentina, Raúl Alfonsín e o presidente do Uruguai, Tabaré Vázquez, alén de personalidades do mundo do espectáculo, como A Bela Otero, Julio Iglesias, Manu Chao ou Martin Sheen.

A poboación de Galicia é de 2 718 525 habitantes (2016), pero por mor da emigración de finais do século XIX e comezos do XX, é común atopar descendentes de galegos noutras partes de España, de Europa e de moitos países do continente americano. Historicamente, a emigración do pobo galego debeuse a factores políticos, económicos e sociais. A raíz da diáspora galega, estímase que no presente hai 10 millóns de persoas de ascendencia galega, moitas delas reunidas nos Centros Galegos. O maior grupo de persoas de ascendencia galega reside na Arxentina, con case 150.000 galegos, sendo coñecida polos galegos como a quinta provincia.

Punteiro

Na gaita, o punteiro é o tubo sonoro onde se executa a melodía. As dimensións varían segundo a súa tonalidade: máis longo para tonalidades graves e máis curto para tonalidades agudas. Conta cun número distinto de furados dependendo do tipo de gaita: na gaita galega son oito furados melódicos e tres "ouvidos" sonoros. Sete dos primeiros están por diante e un por detrás; neste vai o dedo polegar da man esquerda e nos de diante os dedos da man esquerda e, máis abaixo, os da dereita. O polegar da man dereita serve de apoio e non se utiliza o meimiño da man esquerda. Os ouvidos melloran o timbre do ponteiro e a estabilidade da súa afinación.

Certas gaitas, como a de Northumbria ou a Uillleann, utilizan teclas para incrementar o rango sonoro. Tamén se probou a introducilas na gaita galega, pero sen éxito.

Na gaita galega, o anaco cimeiro que se introduce na buxa da gaita denomínase espigo e a parte máis grosa superior cimela. Os punteiros poden ser cónicos (como na gaita galega ou na das Highlands) ou cilíndricos (como na de Northumbria ou na gaida búlgara). No interior levan unha palleta, que produce a vibración no ar que se insufla.

Os punteiros son unha das partes máis delicadas da gaita e hainos que coidar especialmente, tentanto que non estean demasiado húmidos nin se expoñan demasiado ao sol; tamén hai que ter coidado ao desmontalos da gaita.

Para aprender a tocar a gaita é habitual que se comece cun punteiro de prácticas, semellante ao punteiro da gaita pero coa palleta protexida.

Ricardo Portela

Ricardo Emilio Avelino Portela Bouzas, máis coñecido como Ricardo Portela, nado en Viascón o 4 de novembro de 1920 e falecido o 24 de marzo de 1992, foi un gaiteiro galego.

Tonada

A tonada é un xénero musical conformado por un conxunto de melodías e cantos dentro do xénero da lírica. Caracterízase por non ser bailada e polo relevante dos textos.

Xoán Manuel Pintos

Xoán Manuel Pintos Villar, nado no Burgo (Pontevedra) o 16 de decembro de 1811 e finado en Vigo o 29 de xuño de 1876, foi un escritor galego. Está considerado un dos precursores do Rexurdimento literario, e dentro deles, pertencente á primeira xeración provincianista. A súa obra, como acontecía por norma xeral na época, está espallada en xornais, revistas e folletos, mais é A Gaita Gallega (1853), a única obra súa publicada en vida, a composición que o sitúa nun lugar importante dentro da literatura galega por ser a primeira escrita en galego moderno. Dedicóuselle o Día das Letras Galegas en 1975.

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.