Eucalipto azul

O eucalipto azul, eucalipto branco[1][2] ou eucalipto[3][4][5] (Eucalyptus globulus)[6][7] é unha árbore perennifolia da familia das mirtáceas pertencente ao xénero eucalipto. Constitúe unha das especies de árbores nativas de Australia máis espalladas ao longo do mundo. Estas árbores adoitan medrar até os 30 ou 55 m de altura. O meirande espécime desta especie atópase na illa de Tasmania e mide 90,7 m.[8] Existen rexistros antigos de árbores aínda máis altas, chegando a meirande aos 101 m.[9] O Avó de Chavín (Viveiro), cuns 7,6 metros de circunferencia na base e máis 61,8 metros de altura, é o eucalipto máis alto da Península Ibérica e un dos máis altos de Europa [10]. A distribución natural desta árbore abrangue a illa de Tasmania e o sur do estado australiano de Victoria (particularmente no sur do estado). Existen poboacións nativas illadas en King Island e Flinders Island, ambas as dúas illas no estreito de Bass. Froito das repoboacións con fins económicos ou ornamentais, existen na actualidade poboacións establecidas no sur de Europa (particularmente en Galicia e Portugal), sur de África, Nova Zelandia, oeste dos Estados Unidos (California), Hawaii e a Macaronesia[11].

En inglés denomínase Tasmanian Blue Gum, Southern Blue Gum ou Blue Gum. Os termos Tasmanian (con orixe en Tasmania) e Southern (sureño ou meridional) fan referencia á orixe meridional da árbore (sur de Australia e norte de Tasmania). Blue Gum refírese á cor (blue=azul) do zume que sae de xeito abondoso da codia da árbore cando se lle fan cortes. Gum é o caucho que se forma cando o zume supura. En galego coñécese coma eucalipto azul ou tamén eucalipto branco (pola cor da súa codia). Existen tamén segundo a zona unha ampla sinonimia para denominar á especie.

O eucalipto azul foi proclama emblema floral do estado de Tasmania o 27 de novembro de 1962. O nome da especie vén do latín globulus, pequeno botón, e fai referencia á forma do opérculo.

Eucalipto azul
E. globulus en Hawaii

E. globulus en Hawaii
Clasificación científica
Reino: Plantae
División: Magnoliophyta
Clase: Magnoliopsida
Subclase: Rosidae
Orde: Myrtales
Familia: Myrtaceae
Xénero: Eucalyptus
Especie: E. globulus
Nome binomial
Eucalyptus globulus
Labill.
E. globulus

Descrición

Porte

Eucalyptus globulus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-147
Follas de eucalipto novas (á dereita, aovadas) e adultas (á esquerda, falciformes). Tamén, flores e froitos.

Trátase dunha árbore esvelta, que alcanza unhas alturas medias de 45-55 metros, aínda que non son inusuais exemplares de alturas moito maiores[12], de copa oblonga e tronco normalmente moi recto, do que nacen pólas en toda a súa lonxitude pero que adoita perder as máis baixas. Existen especies de Eucalyptus de forma arbustiva.

Tronco

O troco é recto e mostra moitas veces unha tendencia á torsión helicoidal. A cortiza adoita ser fina e lisa, desprendéndose en longas tiras para deixar ao descuberto o tronco brancuxo ou cincento; nalgunhas especies son anchas láminas de cortiza as que caen. Moitas veces esas tiras quedan pendurando do tronco ou das pólas inferiores. Nalgunhas especies, a cortiza é fibrosa e persistente, mostrando os sucos normais dunha cortiza, ben en toda a súa extensión ou só na base. As raíces son moi profundas.

A madeira é de cor clara, tirando a amarelada, de textura aberta e aneis de crecemento evidentes. Resiste ben a humidade.

Follas

É de folla perenne, de disposición alterna e de forma ovada ou lanceolada, cando as follas son novas (ata uns 2 anos), ou falciforme, cando son adultas[13]. As primeiras son brandas, azulentas (glaucas), opostas e sen pecíolo (sésiles), duns 7-16 x 4–9 cm; as segundas, coriáceas, teñen pecíolo, normalmente péndulas, e son alternas e de cor verde escura, de ata 30 cm de lonxitude por 3–4 cm de ancho. Outra diferenza vén representada polas pólas: as xuvenís teñen unha sección cuadrangular, con catro arestas ben visibles, mentres que as adultas son de sección arredondada; aquelas están cubertas, ademais, por unha substancia branca (pruína) que perde se se refrega lixeiramente.

As xemas son espidas e acompañadas de xemas dormentes ou de reversión (tecnicamente, epicórmicas). Este tipo particular de xema agromará se morren as primeiras a consecuencia dun incendio, o que permite a rápida recuperación da árbore. Mesmo son quen de producir novas follas nas partes máis baixas das ramas cando estas medran excesivamente, con risco de quebrar.

Flor e froito

Eucalipto semente
Froito (cápsula) do eucalipto
Eucaliptos solo 01-02
Tipo de solo no que pode medra-lo eucalipto, de tan só uns centímetros de terra fértil.

Florece en primavera e verán pero pode verse en flor en calquera época do ano. No caso do E. globulus as flores son solitarias pero noutras especies adoitan formar pequenos acios. Son sésiles ou cun pequeno pedúnculo e preséntanse dentro dunha cápsula leñosa, de forma piramidal, con catro costelas ben marcadas e provista dun opérculo cun mamelón[14]. Este froito é o resultado da modificación e fusión do cáliz e a corola. O opérculo despréndese ao madurar a flor, que presenta numerosos estames brancos. A disposición dos froitos (solitarios ou agrupados), a forma e o tamaño do pedúnculo son elementos diferenciais á hora de recoñecer a especie.

O ovario transfórmase nun froito tamén en cápsula, denominado popularmente casulo ou carabullo[15]. Mide uns 2,5 cm de diámetro e presenta catro cavidades contendo numerosas sementes do seu interior, moi pequenas (nunha media de 70 sementes por gramo).

Necesidades ambientais

É unha árbore moi pouco esixente canto ás características do chan (desde solos graníticos a areais, desde solos de só uns centímetros de terra fértil ata fecundas terras pardas), o que explica en parte a súa capacidade de difusión e crecemento, soportando sen problemas condicións climatolóxicas adversas e réximes subhúmidos a hiperhúmidos. Estímaselles unha supervivencia en torno aos 200 anos.

Distribución

Distribución do xénero eucalipto (esquerda) e dist. orixinal do eucalipto azul (dereita). Distribución do xénero eucalipto (esquerda) e dist. orixinal do eucalipto azul (dereita).
Distribución do xénero eucalipto (esquerda) e dist. orixinal do eucalipto azul (dereita).

A área nativa do eucalipto é Tasmania, o Promontorio de Wilson e a costa adxacente de Victoria (Australia), así como as illas do estreito entre Tasmania e Australia.

Desde moi pronto, tralo seu descubrimento exportouse a outros continentes onde gañaron unha importancia económica relevante debida ao feito da súa rendibilidade para producir pasta de celulosa, usada na fabricación de papel. A FAO xa cuantificaba a superficie reforestada en España en 1973 en 390.277 ha, principalmente en Andalucía (269.029 ha).

O eucalipto en Galicia

Eucalipto Galicia
Plantación de eucaliptos en Viveiro. Obsérvese a diferenza entre as follas novas (nas árbores novas da parte inferior da fotografía) e as adultas.

Dise que foi Frei Rosendo Salvado (1814-1900), que evanxelizou Australia, quen trouxo a árbore a Galicia a mediados de século XIX[16], se ben outras fontes aseguran que as nosas árbores foron importadas dende Portugal. Non hai coincidencia na data exacta da súa introdución: Silva Pando afirma que comezou a plantarse en Galicia en 1845-1855; o edafólogo Díaz-Fierros dá como primeira cita en Galicia a de 1863[17], e tamén supón que procede de plantacións portuguesas, onde se coñecía desde 1839[18]; Pablo Ramil Rego asegura que Rosendo Salvado enviou as sementes en 1886[19].

Eucalipto Santiago 01eue
Eucalipto de gran porte nun parque de Santiago de Compostela.

Nun principio cultivouse como árbore ornamental, e así podemos ver fermosos exemplares na Alameda de Santiago, nos xardíns do Gran Hotel da Toxa (O Grove) ou no Pazo de Rubiáns (Vilagarcía); pero axiña se espallou por toda Galicia (e o norte peninsular) para o seu aproveitamento madereiro, dado o seu rápido crecemento e facilidade de cultivo na climatoloxía galega: se a mediados dos sesenta do século pasado o eucalipto ocupaba en Galicia uns poucos centos de hectáreas[20], cara a 1992 eran unhas 40.000 hectáreas[21] e en 2009 tiñamos xa 375.000[22]. Hoxe está amplamente distribuído por toda Galicia, especialmente na franxa costeira, xa que non medra tan doadamente a alturas superiores aos 500-700 metros de altitude por ser sensible ás xeadas. En calquera caso e aínda que non resiste temperaturas por baixo dos -5 °C, recupérase rapidamente grazas a eses brotes epicórmicos que se mencionaron antes.

Os distintos autores coinciden en que o verdadeiro problema da especie foi a repoboación masiva con eucaliptos que tivo lugar no tardofranquismo, no momento no que cedeu o monocultivo do piñeiro para empezar a subvencionar o eucalipto. Estas subvencións, xunto ao alto prezo que pagaban as papeleiras nun principio, a alta produtividade (que podía chegar a 40 m³ por hectárea e ano) e o abandono do medio rural daqueles tempos de puxante industrialización, fixeron que moitas terras que antes se dedicaban a outros cultivos pasasen a ser sementadas de eucaliptos, mesmo terras agrícolas de alto valor[23].

Follas de eucalipto azul (esquerda) e eucalipto vermello (dereita). Follas de eucalipto azul (esquerda) e eucalipto vermello (dereita).
Follas de eucalipto azul (esquerda) e eucalipto vermello (dereita).

Dende hai uns 25 anos estase utilizando nas repoboacións forestais da Galicia interior unha especie resistente ás xeadas e á altitude, o Eucaliptus nitens, que presenta o inconveniente de que a súa madeira non é tan axeitada para a fabricación de pasta de celulosa coma a do eucalipto branco.

O E. globulus representa máis do 95 % da especie en Galicia. Outras especies presentes, como ornamentais ou como especie forestal, son o E. obliqua (de casca fibrosa e madeira de moi boa calidade)[24], o E. viminalis (tamén de cortiza rugosa, pero só na base), o E. macarthuri, o E. calophylla (de flor vermella), o E. camaldulensis, o E. delegatensis (unha das especies que alcanza maior altura) ou o E. robusta.

Consecuencias ecolóxicas

O eucalipto pode ser considerado como a especie arbórea máis controvertida en Galicia[25], con defensores e detractores que non sempre tiveron en conta os datos científicos (Silva Pando). Xa se dixo que os efectos negativos foron máis unha consecuencia das plantacións masivas que se realizaron a partir do último terzo do século pasado, como acontece con calquera monocultivo pero agravados, neste caso, polas características peculiares desta especie.

Entre as críticas que se lle fan destaca, en primeiro lugar, o feito de presentar unha extrema avidez pola auga, que pode chegar a causar o desecamento de pozos e ríos próximos. Nestas elevadas necesidades de auga inflúe a densa rede de raíces, capaz de aproveitar a mínima greta do subsolo.

Arquipélago de San Simón 2
Exemplares de eucalipto azul na illa de San Simón, Redondela.
Marin Vista Xeral desde monte
Vista xeral da illa de Tambo e os montes da ría de Pontevedra, reforestados con eucalipto azul e piñeiro do país.

Esta afirmación, matizada nos últimos anos, acompaña ao eucalipto desde os primeiros momentos da súa introdución: Eladio Rodríguez escribía (1949) que "Considéraselle útil por varios conceptos, pois polo seu rápido desenvolvemento deseca o terreo, contribúe a sandar as localidades pantanosas e crese que as emanacións das súas follas destrúen os xermes das febres palúdicas". Tamén se consideraba, pola mesma razón, bo para curar o paludismo: Cuveiro escribía en 1876 que "Se usa con buen resultado en las fiebres intermitentes[26]. Fórmase unha infusión teiforme con catro das súas follas pecioladas ou dúas das sentadas, que se dá dous veces ao día aínda durante o acceso, xa que axiña diminúe a forza. O seu extracto recoméndase nas neuralxias".

Opinións semellantes defendían tamén outros autores igualmente distantes ás posicións ecoloxistas. Font Quer escribía en 1961 que "A introdución do eucalipto fíxose para sandar terreos baixos e pantanosos, morada das larvas dos mosquitos, e pensando que non só rematarían coas charcas e zonas húmidas senón tamén coas 'miasmas' do paludismo", para concluír que "saneou extensos territorios palúdicos do orbe enteiro" (Font Quer, 398-399).

Mesmo na 22ª edición do Diccionario da Real Academia Española (outubro de 2001) mantense a mesma tese: "A árbore é de grande utilidade para sanear terreos pantanosos"[4].

Na controversia que acompaña a esta árbore non faltan estudos que quitan importancia a este dato. Díaz-Fierros estimaba que o consumo de auga dun eucalipal, dun piñeiral e dunha carballeira eran practicamente semellantes: 1.195 litros por m2 e ano no primeiro caso, fronte a 1.149 e 978 nas dúas últimas especies, pero só cando a plantación estaba realizada sobre solos de pouca profundidade (menos de 50 cm), xa que cando se situaba en terras agrícolas, profundas, destinadas tradicionalmente a pradeiras e cultivos, a redución do caudal hídrico era do 60%[27].

Monte queimado en Brión (esquerda) e incendio nun bosque de eucaliptos á beira do Corredor do Morrazo (dereita) Monte queimado en Brión (esquerda) e incendio nun bosque de eucaliptos á beira do Corredor do Morrazo (dereita)
Monte queimado en Brión (esquerda) e incendio nun bosque de eucaliptos á beira do Corredor do Morrazo (dereita)
Eucalyptus globulus
Árbores de eucalipto azul medrando de novo tras un incendio forestal en Portugal

Tamén se lle achaca a capacidade de reducir a biodiversidade da flora e fauna asociadas ao soutobosque, e facilitar a propagación de incendios forestais por ser unha especie pirófila, que non só non morre co lume, senón que os incendios forestais facilítanlle a colonización do espazo.

Un bosque de eucaliptos pode crear problemas de incendios incontrolables debido á grande altura que acadan estas árbores en pouco tempo de crecemento e á fácil combustión da súa madeira. En bosques mestos de eucaliptos, as lapas dun incendio poden acadar máis de 300 metros de alto, como se pode comprobar en Australia na época da seca. Co incendio poden perder toda a masa foliar, que reaparece sen problemas coas primeiras chuvias[28].

Os eucaliptos son unhas árbores que provocan alosteria, un fenómeno consistente na emanación de certas substancias químicas que fan que non medren árbores ou herbas doutra clase ao seu redor. En Australia, a flora autóctona está adaptada a estas árbores e aos seus fenómenos alostéricos, de xeito que nese país os eucaliptais si teñen sotobosque, estrato fundamental para o ecosistema dun bosque. Ademais a fauna autóctona (coalas) aliméntase destas árbores, de xeito que se alcanza un ecosistema equilibrado.

Estudos realizados en Galicia sobre eucaliptais vellos e implantados matizan esta observación no sentido de que, ao madurar a masa de árbores, descende a densidade da masa foliar e permítese o acceso da luz solar ao chan. Así, Silva Pando ofrece os seguintes datos: 21 especies vexetais diferentes no caso dos eucaliptais fronte ás 22 especies nas matogueiras ou nos piñeirais, cifra que se eleva a 29 especies nunha fraga consolidada. Ramil Rego daba diferenzas moito máis significativas referidas a un bosque da Mariña lucense: menos de 20 plantas vasculares nun eucaliptal maduro fronte a 60-70 especies nun bosque autóctono.

Conclusións semellantes obtén Silva Pando respecto á concentración de microorganismos no chan destes mesmos tipos de ecosistemas: 15±7 x 106/g de solo nun eucaliptal, 17±7 nun piñeiral fronte a 25±9 nunha fraga. A flora microbiana e fúnguica do chan resulta imprescindible para a formación de humus e a fertilidade do substrato.

Tamén se comprobou unha diferenza significativa na avifauna: mentres que nunha fraga media poden observarse 12,92 especies diferentes de aves, nun eucaliptal só hai 7,84 especies diferentes, segundo estudos realizados pola Sociedade Galega de Ornitoloxía en 2003[29]. Tamén a diferenza no número de aves é similar: 52,1 aves por km2 nunha fraga fronte as 28,5 exemplares nun eucaliptal.

Predadores

Gonipterus scutellatus, Galicia
Gonipterus scutellatus. Orixinario de Australia, é unha praga do eucalipto en España dende a década de 1990.

Dende 1990, o eucalipto galego é vítima do ataque dun insecto defoliador, o gorgullo do eucalipto (Gonipterus scutellatus), que se estendeu rapidamente por tódalas plantacións ao non contar con inimigos naturais que controlasen a súa expansión. Dende 1999 combátese con éxito esta praga mediante a liberación controlada dunha pequena avespa, tamén natural de Australia, Anaphes nitens, que actúa como parasitoide específico do gorgullo.

En Andalucía existe outros insectos que actúan como pragas do eucalipto. O Phorocanta semipunctata e P. recurva, chamado taladro ou perforador do eucalipto [5], foi importado en Europa coas primeiras árbores xa no século XIX, se ben aínda non se detectou en Galicia a causa das condicións climatolóxicas galegas, que non permiten o seu desenvolvemento[30]. Neste caso, o dano prodúceo o desenvolvemento da larva que escava longas galerías baixo a cortiza da árbore e provoca que seque. A praga afecta normalmente a árbores con algún tipo de lesión ou que sofren longos períodos de seca, pero tamén se atopou en exemplares sans e en troncos acabados de cortar.

Outra praga presente en España e Portugal, e ausente tamén en Galicia, é o Ctenarytaina eucalypti (Rhinocola eucalypti), cuxas ninfas se alimentan da saiba das follas. En Portugal tamén está presente o Melolontha sp., cuxas larvas aliméntanse das raíces da árbore.

Tamén hai fungos que afectan os eucaliptos. O Mycosphaerella provoca a putrefacción das follas. Máis común, pero menos daniño é o Botrytis cinerea, que provoca o chamado mal azul; afecta a exemplares novos (antes da aparición das follas adultas) nos que causa a aparición de manchas verde-azulentas no talo e morte das follas.

Aproveitamento

Toros de eucalipto preparados para a construción de bateas (esquerda) e home pendurando as cordas nunha batea (dereita). Toros de eucalipto preparados para a construción de bateas (esquerda) e home pendurando as cordas nunha batea (dereita).
Toros de eucalipto preparados para a construción de bateas (esquerda) e home pendurando as cordas nunha batea (dereita).

O principal uso comercial do eucalipto consiste no aproveitamento madereiro, tanto na obtención de madeira como, fundamentalmente, na obtención de pasta de papel, pero tamén para fabricar serradura, taboleiros de partículas, laminados tipo formica, fibras téxtiles, aceites etc. A madeira non é boa para ebanistería pero, ao ser moi resistente á humidade, vai ben para postes ou para vigas de batea. Outros uso, como o decorativo ou o medicinal, son secundarios e testimoniais.

No ano 2005[31], o volume de madeira cortada de eucalipto representaba en Galicia o 47,12% do total das especies forestais, cun total de 2.697.627 metros cúbicos (na Coruña ascendía ao 66,29%). Estudando a serie histórica obsérvase un mantemento nas cifras desde 1997, cando se cortaron 2.730.002 m3. Nese mesmo ano 2005, o prezo medio da madeira de eucalipto foi de 20,41 euros/m3, fronte aos 27,08 euros no caso do piñeiro.

Usos medicinais

O uso terapéutico das follas do eucalipto é anterior á chegada dos europeos ao continente australiano: os aborixes nativos bebían o cocemento de follas para combate-la febre[32]. Este aproveitamento medicinal acompañou logo á especie segundo se ía expandindo polo mundo e queda reflictido en nomes populares como árbore da saúde ou árbore da febre. Hoxe en día forma parte da farmacopea popular e mais da oficial, tanto en forma de follas desecadas como de aceite esencial[33].

As follas adultas teñen propiedades balsámicas e antisépticas, polo seu contido en aceites esenciais: eucaliptol (o 1-3%).

En medicina utilízanse as follas, directamente ou trala súa destilación para obter a esencia. O uso máis habitual é por inhalación dos vapores que desprende á cocción, para catarreiras, bronquite, sinusite ou farinxite.

Mediante uso externo (a auga de cocer as follas ou a esencia) utilízase como antiséptico e cicatrizante de feridas. O eucaliptol é un dos ingredientes característicos da pomada Viks VapoRub ®, xunto ao alcanfor e o mentol, utilizada contra arrefriados e conxestión nos meniños[34].

Tamén contén substancias tóxicas: a eucaliptina (unha flavona, de acción estroxénica), e desaconséllase o seu uso en embarazadas, durante a lactación e nos meniños. Pode acelerar o metabolismo hepático dalgúns medicamentos, polo que é incompatible co consumo de sedantes, analxésicos ou anestésicos.

Outros usos

O mel de eucalipto, producido a partir do seu néctar, é moi estimado[35].

Do eucalipto pode extraerse tamén o xilitol, un alcohol de azucres amplamente utilizado como edulcorante na industria alimentaria, especialmente para facer goma de mascar[36].

Os eucaliptos na cultura popular galega

Cangas do Morrazo iglesia y cruceiro de Hío
Eucalipto a rentes do cruceiro e igrexa do Hío, Cangas.

Disque a sombra do castiñeiro (por húmida e fría) e da nogueira son malas; a do carballo, do eucalipto e doutras árbores é boa, pero a mellor é a do piñeiro (Rodríguez López).

Os vapores de eucalipto son desinfectantes e serven para curar os arrefriados; para curar a diabetes úsase o viño quente con estrugas e follas de eucalipto. Tamén se utiliza na medicina veterinaria popular: as espullas do gando cúranse con auga de eucalipto.

Sinonimia

  • acalito (Verín)
  • acolito (Oirós, Verín)
  • alcalito (Ramirás, Verín)
  • alcolito (Caabeiro, Curtis, Razo, Laxe, Santa Comba, Santaia, Santiago, Codeseda, O Grove, Guitiriz, Friol, Pereiramá, O Incio, Monterroso, Pantón, Montederramo, Verín)
  • alcolitro (Feás, Novefontes, Sobrado)
  • ancolito (Santiago)
  • aquelito (Verín)
  • arcalitro (Dumbría)
  • arcolito (O Grove, Santiago)
  • arcolitro (Melide)
  • aucolito (Curtis, Santiago)
  • calitro (Verín)
  • cálitro (Verín)
  • colito (Santiago)
  • eucalito (Cabalar, Feás, Santiago, Sobrado, Burón)
  • eucalitro (Dumbría, Lourenzá)
  • eucaliuto (Bierzo occidental)
  • eucolito (Curtis, Santiago)
  • ocalito (Verín)
  • ocálitro (Valadouro)
  • oucalito (Friol, Verín)
  • oucolito (Oirós, Santiago)

Refraneiro

  • Planta eucaliptos para ti, piñeiros para os fillos e carballos para os netos.

Adiviñas

  • ¿O que é, que é,/ máis alto que un eucalipto,/ e cabe nun niño de carrizo?[37]

Curiosidades

A illa de San Martiño, nas Negradas, O Vicedo, é a illa coa concentración máis alta de Europa de árbores, en concreto de eucaliptos.

O Avó de Chavín, duns 7,6 metros de circunferencia na base e máis 61,8 metros de altura, é a árbore máis alta da península e unha das máis altas de Europa[10]. Encóntrase nun eucaliptal de máis de cen anos: o Souto da Retorta, en Chavín, Viveiro, declarado no ano 2000 Monumento natural[38].

Notas

  1. "eucalipto branco". TERGAL. Consultado o 23/10/2019.
  2. Díaz Vizcaíno, Elvira; Rigueiro Rodríguez, Antonio; Villarino Urtiaga, Juan José; Rodríguez Río, Xusto A. (2004). Termos esenciais de botánica. Servizo de Publicación e Intercambio Científico da USC. ISBN 84-9750-377-5.
  3. Castro, Marisa; Freire, Luís; Prunell, Antonio (2003). Guía das árbores de Galicia. Xerais. ISBN 84-7507-406-5.
  4. Niño Ricoi, Henrique; Silvar, Calros (2001). Guía das árbores de Galicia. Baía. ISBN 84-89803-75-7.
  5. Losada Cortiñas, E.; Castro González, J.; Niño Ricoi, E. (1992). Nomenclatura vernácula da flora vascular galega. Xunta de Galicia. ISBN 84-453-0594-8.
  6. Sinonimia: E. cordata, E. glauca, E. diversifolia.
  7. A FAO, nunha reclasificación da sistemática desta especie, utiliza a forma E. globulus Labill. subsp. globulus. J. S. Labillardiere foi quen identificou esta especie, en 1792, a partir de mostras recollidas en Tasmania.
  8. "Giant Trees Consultative Committee". Arquivado dende o orixinal o 16 de febreiro de 2007. Consultado o 23 de agosto de 2018.
  9. Lewin, D. W. 1906: The Eucalypti Hardwood Timbers of Tasmania
  10. 10,0 10,1 Datos da Consellería do Medio Rural. Outras fontes dan medidas diferentes: 10,5 metros de perímetro e 67 metros de altura (La Voz de Galicia (31.01.2009) [1][Ligazón morta], que di basearse en datos oficiais), ou máis de 80 metros de altura (Turgalicia [2]).
  11. United States Department of Agriculture. "GRIN Taxonomy for Plants - Eucalyptus globulus". Arquivado dende o orixinal o 28 de outubro de 2008. Consultado o 11 de marzo de 2010.
  12. O Avó de Chavín supera os 60 metros de altura; en Australia, un exemplar que caeu en 1906, medía 101 metros. Coñecíase como Lady Franklin Tree.
  13. Realmente, as follas adultas do eucalipto son filodios: órganos que semellan unha folla, pero que son talos ou pecíolos dilatados e modificados para cumprir a función fotosintética que correspondería ás follas.
  14. Noutras especies, o opérculo toma forma cónica aguda ou obtusa, hemisférica, ovoide ou aplastada.
  15. Diccionario de Diccionarios, 2003.
  16. Silva Pando non ve verosímil esta teoría porque o lugar de residencia do misioneiro estaba a máis de 3.000 km da zona australiana onde medra o E. globulus, e supón que, de mandar algo, sería outra especie.
  17. En Asturias, en 1865; en Cantabria, 1866; no País Vasco, 1867.
  18. Francisco Díaz-Fierros Viqueira, La Voz de Galicia (1 de setembro de 1989).
  19. La Voz de Galicia, 3 de febreiro de 2009.
  20. Pablo Damil Rego, director do Instituto de Biodiversidade Agraria (La Voz de Galicia, 3.02.2009).
  21. Silva Pando. Refírese a eucaliptais puros, aos que habería que sumar outras 100.000 ha de superficie arborada mixta, con piñeiros e frondosas autóctonas.
  22. Tomás Fernández Couto, Director Xeral de Montes da Xunta de Galicia (La Voz de Galicia, 10.05.2009).
  23. É frase célebre desta época que se plantaban eucaliptos ata na horta da casa.
  24. Esta especie foi a primeira descrita para este xénero.
  25. Como se reflicte nas denominacións ideolóxicas que por veces recibe: vampiro vexetal para uns, ouro verde para outros (El Independiente (Madrid), 8.06.1990).
  26. Cos nomes de febres intermitentes ou tercianas designábase o paludismo ou malaria.
  27. "A inmerecida lenda negra dos eucaliptos", en La Voz de Galicia (3.06.1990); "Plantar eucaliptos en terras de cultivo reduce a agua nun 60%", en La Voz de Galicia (26.03.2007).
  28. Nesta páxina web pode verse unha fotografía da recuperación dun eucaliptal queimado en Porto do Son ao cabo dun ano do incendio. As novas árbores xa superaban os dous metros de altura.
  29. O estudo realizouse en 16 puntos de Galicia (8 da Coruña, 4 de Pontevedra e 1 de Lugo), en dúas sondaxes sucesivas en cada punto e en fragas e eucaliptais próximos xeograficamente [3] Arquivado 23 de febreiro de 2009 en Wayback Machine..
  30. Naturalmente, tamén está presente noutros países onde se reforestou con eucaliptos, como Chile, Perú, Uruguai ou Suráfrica.
  31. Anuario de Estatística Agraria 2005, Consellería do Medio Rural.
  32. Ginkel, 1999.
  33. As follas, na Farmacopea alemá, belga, francesa e holandesa; o aceite esencial, na alemá, austríaca, belga, brasileira, checa, china, francesa, inglesa, holandesa, italiana, portuguesa, rusa, suíza e xaponesa; forma parte da Farmacopea española desde 1997.
  34. Coa contraindicación do seu emprego en menores de 3 anos.
  35. Dentro da Identificación Xeográfica Protexida Mel de Galicia, unha das presentacións é o Mel monofloral de eucalipto, de cor ámbar, aromas céreos e sabor lixeiramente ácido e pouco persistente.
  36. "Descuberto un edulcorante que non provoca carie a partir das madeiras de eucalipto e piñeiro" (5.05.1992).[Cómpre referencia]
  37. A liña.
  38. Ficha de Souto da Retorta

Véxase tamén

Outros artigos

Eucalipto

Eucalipto é a denominación dada ás especies vexetais do xénero Eucalyptus (do grego eu (εὖ), ben, e kalyptos (καλυπτός), cuberto; en alusión ás súas flores: ben cubertas, ben protexidas polo opérculo). O xénero inclúe máis de 600 especies autóctonas de Australia que forman parte da flora característica do continente australiano, existindo apenas un pequeno número de especies propias dos territorios veciños da Nova Guinea e Indonesia. De feito, ningún continente está tan marcadamente caracterizado por un só xénero de árbore como acontece na Oceanía cos eucaliptos.

A especie do xénero eucalipto máis espallada ao longo do país é o eucalipto azul (Eucalyptus globulus Labill.). A FAO, nunha reclasificación da sistemática desta especie, utiliza a forma E. globulus Labill. subsp. globulus. J. S. Labillardiere foi quen identificou esta especie, en 1792, a partir de mostras recollidas en Tasmania.

Eucalipto nitens

O eucalipto nitens (Eucalyptus nitens), coñecido en inglés coma shining gum, é unha especie nativa de Victoria e o leste de Nova Gales do Sur en Australia. Medra en bosques húmidos tépedos e nas súas marxes, en solos fértiles de áreas de clima fresco. Atópase naturalizado en Galicia, aínda que en menor medida ca o eucalipto azul. Atura mellor as xeadas ca este último.

Filodio

En Botánica, chámase filodio a un órgano laminar que semella unha folla, mais que pola súa orixe evolutiva, a súa ontoxénese (o seu proceso de desenvolvemento) e a súa anatomía interna resulta non selo. Polo xeral trátanse de talos ou pecíolos dilatados que cumpren nalgunhas plantas a función fotosintética que normalmente corresponde ás follas, ás que funcionalmente substitúen.

Exemplos de filodios aparecen nalgunhas das moitas especies do xénero Acacia. A meirande parte das acacias teñen follas compostas, mais algunhas presentan no seu lugar filodios. Nas plántulas dalgunhas destas especies, coma a acacia negra óllanse formas transicionais entre as follas normais e os filodios.

Algúns eucaliptos, como o eucalipto azul, tamén teñen filodios.

Flora invasora de Galicia

A flora invasora de Galicia é o conxunto de especies plantas que foi transportado e introducido polo ser humano en Galicia, fóra da súa área de distribución natural. Estas especies conseguiron establecerse e espallarse resultando as máis das veces daniñas ecolóxica e/ou paisaxisticamente. Que unha especie vexetal invasora resulta daniña significa que produce cambios importantes na composición, a estrutura ou os procesos dos ecosistemas naturais ou seminaturais, pondo en perigo a diversidade biolóxica nativa (en diversidade de especies, diversidade dentro das poboacións ou diversidade de ecosistemas).

Certas especies vexetais teñen un comportamento invasor nas localidades de introdución, sendo máis susceptíbeis os hábitats alterados ou degradados, como por exemplo en terreos despois dos lumes. O principal problema a nivel ecolóxico é a perda de diversidade autóctona. Os casos máis soados en Galicia son o do eucalipto na costa e o da mimosa no sur do país, especialmente na Comarca do Ribeiro en Ourense[Cómpre referencia].

O control e erradicación é custoso e non sempre posible. Identificar os invasores potenciais e evitar o seu establecemento é o mellor camiño para frear un problema que incrementa ao mesmo ritmo que a globalización. Considéranse medios mecánicos, biolóxicos e químicos.

A introdución das especies é polo xeral recente. Algunhas árbores coma o castiñeiro pénsase que foron introducidas polos romanos hai uns 2000 anos, porén non pode considerarse daniña nin invasora, malia terse naturalizado. O mesmo ocorre co piñeiro bravo, quizais introducido dende Portugal no século XVIII. A verdadeira flora invasora introdúcese a partir de finais do século XIX e especialmente coas reforestacións masivas efectuadas durante o franquismo. Deste xeito entraron en Galicia, eucaliptos, robinias e acacias. A mimosa plantouse para fixar os noiros do camiño de ferro. Recentemente estanse a espallar outras especies como a árbore do ceo (plantada como ornamental), a carriza da Pampa (plantada como ornamental nas autoestradas galegas) ou a herba do coitelo ou uña de gato (plantada nas praias).

Lista de especies de herbas aromáticas

A seguir aparece unha escolma das herbas aromáticas, especias e plantas medicinais máis comúns (as especies con nomes comúns galegos, son as que medran ou se cultivan en Galiza):

Abelia sinensis

Acacia spp. – Acacias

Acanthospermum hispidum

Achilleae millefollium – Herba dos carpinteiros, milfollas, herba da rula, herba do soldado.

Acorus calamus - Cana de cheiro

Aesculus hippocastanum – Castiñeiro de Indias

Allium sativum - Allo

Allium schoenoprasum - Ceboliño

Alpinia officinarum - Galanga

Alpinia galanga - Pitanga

Aloysia triphylla (A. citriodora, Lippia citriodora, Verbena citriodora) – Doce lima

Alyssum maritima

Amaryllis belladonna - Beladona

Anethum graveolens – Aneto

Agerantum conyzoides Herba de San Xoán (non confundir con Hypericum perforatum),

Angelica archangelica – Anxélica

Anthriscus cerefolium – Cerefolio

Artemisia absinthium – Asente, asento, absintio

Artemisia dracunculus – Estragón

Azadirachta indica – Árbore do nim

Beaumontia grandiflora - Trompeta de arauto

Bystropogon ssp.

Buddleja davidii - Flor de mel, arbusto das bolboretas

Calendula officinalis – Maravalla

Callistemon citrinus- Vasoira de botella

Callistemon lanceolatus

Calycanthus floridus - Carocha, pementa de Xamaica

Carissa grandiflora macrocarpa - Carisa, ameixa de nadal

Ceanothus thyrsiflorus

Cestrum nocturnum – Dama da noite

Chamaecyparis lawsoniana – Alcipreste de Lawson

Chamaemelum nobile (Anthemis nobilis) – Macela dourada

Choisya ternata – Laranxeira de México

Chrysanthemum spp.- Crisantemo

Cistus spp. - Carpazas

Citrus spp.

Citrus aurantifolia – Limeira

Citrus aurantium var. amara – Laranxeira amarga

Citrus aurantium var. sinensis- Laranxeira doce

Citrus bergamia – Bergamota

Citrus deliciosa – Clementina

Citrus limon – Limoeiro

Citrus paradisi – Toronxeira

Citrus reticulata – Mandarineiro

Clematis armandii

Clerodendrum fragans

Coriandrum sativum – Coandro

Coronilla glauca

Cupressus macrocarpa – Alcipreste de California

Cupressus sempervirens – Alcipreste común

Curcubita foetidissima – Cabaza

Cymbopogon citratus- Herba limón, herba limeira, herba príncipe

Cymbopogon flexuosus – Herba limón das Indias Orientais

Cymbopogon martinii var. martinii - Palmarosa

Cymbogon martinii var. sofia'

Cymbopogon nardus - Citronela

Cymbopogon winterianus – Citronela de Xava (repelente natural)

Cytisus x praecox

Datura suaveolens, Datura x insignis

Dianthus spp. Caraveleira

Digitalis purpurea – Estraloque

Dimorphotheca ecklonis - Margarida do cabo

Eleagnus angustifolia - Cinamomo ou oliveira do Paraíso

Eriobotrya japonica –Nespereira

Eucalyptus sp – Eucalipto

Eucalyptus globulus – Eucalipto azul

Eucalyptus citriodora

Eucalyptus camaldulensis – Eucalipto vermello

Eucalyptus hybrid

Euryops pectinatus

Feijoa sellowiana – Feixoa

Foeniculum vulgare – Fiúncho

Foeniculum vulgare var. Purpureum – Fiúncho rubio

Freesia x hybrida- Fresia

Gardenia jasminoides – Gardenia

Geranium sp- Xeranio, non confundir cos xeranios ornamentais (do xénero Pelargonium)

Hamamelis mollis - Hamamelia

Helicrysum italicum – Perpetua das areas, Sempreviva do monte, herba curri

Heliotropium peruvianum - Bálsamo de cheiro, heliotropio verdadeiro

Hermizonia fifchii

Hoya carnosa – Flor de cera

Hyacinthus orientalis - Xacinto oriental

Iris unguicularis - Lirio

Ipomoea batatas - Pataca doce

Jasminum spp. (a maioría)- Xasmíns

Juniperus sabina - cimbros: sabina e Juniperus virginiana Xenebreiro de Virxinia

Lantana camara- Camará

Laurus nobilis - Loureiro

Lavandula angustifolia

Lavandula latifolia spica

Lavandula stoechas - Cantroxo

Levisticum officinalis - Levístico

Libocedrus decurrens

Ligustrum japonicum – Alfaneiro do Xapón

Lilium spp. – Azucenas

Lonicera fragantissima

Lonicera japonica – Madreselva do Xapón

Lonicera periclyneum – Herba salgueira

Magnolia grandiflora – Magnolio

Mahonia aquifolium

Majorana hortensis – Maiorana

Malus spp. – Maceiras

Mandevilla suaveolens e Mandevilla laxa

Marrubium vulgare – Marroio ou herba dos lombos

Matricaria chamomilla (M. recutita, Chamomilla recutita) – Macela, camomila

Matthiola incana

Melissa officinalis – Melisa, herba cidreira ou herba abelleira

Mentha arvensis - Menta brava

Mentha citrata

Mentha piperita - Menta común

Mentha pulegium – Poexo

Mentha spicata

Mirabilis jalapa – Herba triste

Murraya paniculata

Myrtus communis – Mirto

Myristica fragans (M. officinalis, M. Moschata) – Mirístico, Árbore da noz moscada

Narcissus spp. – Amarelle ou narciso.

Ocimum suave

Ocimum basilicum - Alfábega, alfabaca

Ocimum canum

Ocimum kilimandscharium

Oenothera biennis - Onagra

Origanum majorana - Maiorana

Origanum vulgare - Ourego

Osmanthus heterophyllus

Parkinsonia aculeata

Passiflora quadrangularis

Pelargonium graveolens, crispum,

Petroselinum crispum (P. sativum, P. hortense) - Pirixel

Phaseolus caracalla

Philadelphus coronarius

Pimpinella anisum – Anís

Pinus spp.- Piñeiros

Pinus mugo – Piñeiro montañés

Pinus palustris – Piñeiro de folla longa ou piñeiro melis

Pinus pinaster – Piñeiro bravo

Pinus pinea – Piñeiro manso

Pinus sylvestris – Piñeiro rubio

Piper nigrum – Pementeira

Pistacia lentiscus – Lentisco

Pittosporum tobira – Pitósporo do Xapón

Polianthes tuberosa – Nardo

Prunus spp. – Abruñeiros, ameixeiras, pexegueiros, cerdeiras, amendoeiras etc

Pulicaria undulata

Quisqualis indica

Rosa spp. – Roseiras

Rosmarinus officinalis - Romeu

Ruta graveolens - Ruda

Salvia officinalis – Xarxa

Salvia sclarea – Xarxa esclarea

Sambucus nigra – Sabugueiro

Santolina chamaecyparissus – Abrótano femia, herba loba , santolina

Santolina rosmarinifolia – Macela do Casaio

Satureja hortensis – Segorella

Schinus molle - Aroeira

Solandra maxima

Spartium junceum

Stephanotis floribunda

Syringa vulgaris - Lila e Syringa microphylla

Thymus spp. - Tomentelo ou tomiño.

Tanacentum vulgare

Tilia spp. – Tileiro

Trachelospermum jasminoides

Trapaeolum majus

Thymbra spicata

Thymus serpyllum (sinón.: T. pulegioides) – Herba ursa ou serpol

Valeriana officinalis – Herba benta, valeriana, herba dos gatos

Verbena x hybrida – verxebán híbrido

Viburnum suspensum

Viburnum tinus – Lourentino , follado

Viola odorata – Violeta

Vitex agnus castus – agnocasto ou árbore da castidade

Wisteria sinensis – Glicinia chinesa

Cupressocyparis leylandii – Alcipreste híbrido de Leyland

Thuja spp. – Tuias

Zingiber chrysanthum – Xenxibre

Pazo de Rubiáns

O Pazo de Rubiáns é unha casa señorial situada na rúa do Pazo do lugar de Rubiáns de Arriba, na parroquia de Rubiáns, no concello pontevedrés de Vilagarcía de Arousa, moi achegado á vila de Vilagarcía. A súa orixe é unha torre-fortaleza do século XII, convertida en pazo no século XV e reformada no século XVIII, conserva os escudos de García de Caamaño e Mendoza, Señor da Casa de Rubiáns e fundador de Vilagarcía. Posúe unha leira de 70 hectáreas, cun importante viñedo de albariño (D.O. Rías baixas) e un fermoso xardín onde salientan exemplares centenarios de camelias, que admiten visitas. Destacan os valores botánico, enolóxico e histórico-artístico do conxunto.

Sebe

Unha sebe (do latín saepe 'valado'), sebeiros ou barda é unha asociación de zonas de matogueira e árbores situadas entre os campos de cultivo ou leiras das casas co fin de marcar os lindeiros das terras. As sebes constitúen auténticas "illas" de biodiversidade.

Nalgúns casos constitúen redutos da vexetación autóctona que se mantiveron como valados naturais, porén tamén poden ser creados de xeito artificial (sebe morta), coma os bardados, valados feitos con paus e recubertos con bardas (silveiras, hedras ou outras plantas coma os toxos e mailas xestas).

Na paisaxe rural das campiñas, composto de praderías rodeadas de sebes, estas garanten unha función de fronteira e de retención das augas de escorrentía. Nas rexións onde a vexetación é máis escasa ou naquelas suxeitas aos climas oceánicos onde a vexetación ten dificultades para desenvolverse as sebes substitúense por muros de pedra. Así, na zona do Salnés chámaselle sebe aos muros que delimitan as leiras.Ás leiras pechadas con valados chámaselles zarra, chousa, chouso ou chouselo.

Serra da Groba

A serra da Groba é un sistema montañoso que atravesa os concellos pontevedreses de Baiona, Oia e O Rosal, en dirección norte - sur. A altura máxima acádaa no Alto da Groba, de 662 metros de altitude, en Belesar. Outros picos importantes son Corroubelo, en Pedornes, de 599 m e Campo do Couto, no Rosal, que alcanza os 553 metros. Acolle a máis importante concentración de cabalos de raza galega en liberdade.

Vexetación de Galicia

A vexetación de Galicia, ou flora de Galicia, caracterízase pola súa heteroxeneidade, con especies arbóreas entre a que se atopan carballos, abeleiras, bidueiros, sobreiras, aciñeiras, piñeiros, acacias, salgueiros, loureiros, pradairos, freixos, eucaliptos, ou érbedos, por mor de que esta vexetación se atopa en lugares de confluencia dos dous tipos de clima de Galicia, o oceánico ou atlántico e o mediterráneo.

O bosque orixinal ou primario galego é a fraga, e a árbore por excelencia o carballo, que forma carballeiras.

Os bosques de ribeira vense dominados polo ameneiro, acompañado de salgueiros, freixos e bidueiros.

Nas zonas altas son abundantes as matogueiras: uceiras, toxos e xestas dominan estas formacións polo xeral.

A acción do home modificou a paisaxe galega dende a antigüidade coa agricultura. Coa introdución de especies exóticas dende hai uns 150 anos, principalmente piñeiros e eucaliptos, as formacións galegas mudaron moito. Os incendios forestais son un problema engadido que favorece a perda de biodiversidade.

En xeral a vexetación existente nun territorio depende das características de tres factores, o solo, o clima e a acción antrópica.

Galicia caracterízase polo predominio de substratos acedos e de cursos de augas oligótrofas, así como pola oceaneidade do clima e a escasa incidencia do período de seca estival, aínda que esta aumenta progresivamente de norte a sur.

Árbores senlleiras de Galicia

Unha árbore senlleira é unha árbore que, polas súas características extraordinarias ou destacábeis (tamaño, idade, significación histórica ou cultural, rareza, beleza etc.) é considerada reliquia botánica, obxecto de respecto veciñal e con valor científico, cultural, didáctico, paisaxístico ou ornamental. En Galiza aparecen no Catálogo galego de árbores senlleiras elaborado e regulado pola Xunta de Galicia dende o ano 2007 a través do Decreto 67/2007, do 22 de marzo coa finalidade de protexelas de riscos e ameazas, garantindo a súa conservación.

En Galiza salientan os carballos, castiñeiros, teixos e sobreiras como árbores autóctonas. Tamén aparecen moitas especies ornamentais como camelias, sequoias ou alciprestes.

Á hora de seleccionar os exemplares ou formacións senlleiras estúdase a idade dos exemplares, relevancia cultural (criterios históricos e tradicionais), valor estético (criterios estéticos e dendrométricos), rareza (criterios biolóxicos e ecolóxicos) na súa situación ou na súa distribución (criterios de situación) etc.

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.