Deserto

En xeografía, un deserto[1] é unha área estéril da paisaxe onde se producen poucas precipitacións pluviométricas e, en consecuencia, as condicións de vida son hostís para a vida vexetal e animal. A falta de vexetación expón a superficie desprotexida do chan a procesos de denudación.[2] Isto pode ser verdade, porén, examinándoo máis detalladamente, os desertos frecuentemente abrigan unha riqueza de vida que normalmente permanece agochada (especialmente durante o día) para conservar a humidade. Os desertos forman a zona máis extensa da superficie terrestre: con máis de 50 millóns de quilómetros cadrados, ocupan case un terzo desta. Deste total o 53 % corresponde a desertos cálidos e o 47 % a desertos fríos.[3]

Os procesos de erosión son factores de suma importancia na formación da paisaxe desértica. Segundo o tipo e grao de erosión que os ventos eólicos e a radiación solar causaron, os desertos presentan diferentes tipos de chans: deserto areoso é aquel que está composto principalmente por area, que por acción dos ventos forma as dunas, deserto pedregoso ou rochoso é aquel cuxo terreo está constituído por rochas ou pedras (este tipo de desertos adoita denominarse coa palabra árabe hamada).

Os desertos poden conter valiosos depósitos minerais que foron formados no ambiente árido, ou foron expostos pola erosión. Nas zonas baixas pódense formar desertos de sal. Debido á sequidade dos desertos, son lugares ideais para a preservación de artefactos humanos e fósiles.

Tamén se define deserto como un lugar despoboado, non habitado por humanos nin apenas por ser vivo algún.[1] Segundo esta definición, tamén son desertos os situados en climas máis fríos, como o ártico ou a tundra.

Aavikko
Distribución dos desertos e semidesertos terrestres, as zonas marróns escuras son os desertos propiamente devanditos, as claras son "semidesertos" ou zonas críticas con risco de desertización inminente.

Etimoloxía

A palabra galega deserto, así como as súas familiares linguas romances (como a italiana deserto, a francesa désert ou a española desierto) ou a inglesa desert, provén da palabra latina dēsertum (orixinalmente "un lugar abandonado"), participio de dēserere, "abandonar".[4] A correlación entre a aridez e a falta de poboación é complexa e pode variar en función da cultura. Aínda que hoxe en día usamos a palabra deserto para facer referencia a unha paisaxe árida, tamén se usa para facer referencia a un lugar deshabitado, como cando se fala dunha illa deserta.

Tipos de deserto

MedanosdeCoro
Médanos de Coro, Venezuela.
La Guajira desert
Deserto de La Guajira, localizado entre Colombia e Venezuela.

A maioría das clasificacións radica nunha combinación do número de días de choiva por ano, a cantidade pluviométrica anual, temperatura, humidade e outros factores. En 1953, Peveril Meigs dividiu as rexións desérticas da Terra en tres categorías, de acordo co total de choiva que reciben. Por este sistema, hoxe amplamente aceptado, os terreos extremadamente áridos son os que teñen polo menos 12 meses consecutivos sen choiva, os terreos áridos teñen menos de 250 milímetros de choiva anual e os terreos semiáridos teñen unha media de precipitación anual entre 250 e 500 milímetros. Os terreos áridos e extremadamente áridos son os desertos, e os terreos semiáridos, cubertos de gramíneas, xeralmente chámanse estepas.

Con todo, a aridez por si soa non proporciona unha descrición exacta do que é un deserto. Por exemplo, a cidade de Phoenix, en Arizona, recibe menos de 250 mm de choiva ao ano, e está clasificada obviamente como desértica. Con todo, algunhas rexións xélidas de Alasca ou da Antártida tamén reciben menos de 250 mm de choiva por ano, con todo para a percepción común non son desérticas (trátase en efecto de desertos fríos ou desertos niveis: neles a vida superior é moi difícil, pero a evapotranspiración e a posibilidade de atopar auga doce é notoriamente maior que na clásica noción do que é un deserto). Para definir máis concretamente un deserto, sexa cálido ou frío, un dos parámetros que se utilizan é o da media anual de precipitacións: menos de 500 mm/ano supoñen unha zona semiárida onde existe moito estrés hídrico (aínda que este pódese amortecer si as temperaturas son baixas, por baixo dos 15 °C de termo medio anual). Outra definición ecolóxica de deserto é a dunha zona que recibe igual ou menos de 100 mm/ano de precipitacións e sen a compensación de ningunha outra fonte natural de auga doce.

As diferenzas de criterios residen no fenómeno chamado evapotranspiración. A evapotranspiración é a combinación de perda de auga por evaporación atmosférica da auga do chan, xunto coa perda de auga tamén en forma de vapor a través dos procesos vitais das plantas. O potencial de evapotranspiración é, polo tanto, a cantidade de auga que se evapora nunha rexión dada. A cidade de Tucson, en Arizona, recibe uns 300 mm anuais de choiva, con todo, poden evaporarse uns 2500 mm de auga no período dun ano. Noutras palabras, significa que case oito veces máis auga podería evaporarse nesta rexión da que normalmente cae. As taxas de evapotranspiración en rexións de Alasca son bastante máis inferiores; entón, aínda recibindo precipitacións mínimas, estas rexións distan moito da definición básica dun deserto: un lugar onde a evaporación supera o total da precipitación pluviométrica.

Xa que logo, existen diferentes formas de zonas desérticas. Os desertos fríos poden estar cubertos de neve; estes lugares non reciben moita choiva, e a que cae permanece conxelada como neve compacta. Estas áreas chámanse comunmente tundra, cando nelas existe unha curta estación con temperaturas por encima de cero graos Celsius e florece algo de vexetación nese período; ou rexións polares, se a temperatura permanece baixo o punto de conxelación durante todo o ano, deixando o chan practicamente sen formas de vida.

A maioría dos desertos non polares fórmanse porque reciben pouquísima auga. A auga tende a refrescar ou, polo menos, a moderar os efectos do clima no que é abundante. Nalgunhas partes do mundo os desertos xorden debido á existencia de «barreiras» á choiva: cando as masas de nubes descargan a maior parte da súa humidade sobre unha cadea de montañas, as áreas que se atopan máis aló son áridas porque o aire apenas conten humidade.

Os desertos tamén se clasifican pola súa localización xeográfica e patrón climático predominante, como ventos alisios, latitudes medias, barreiras anti-choivas, costeiros, de monzón, e polares. Algunhas áreas desérticas antigas presentes en rexións non-áridas forman os chamados paleodesertos.

Desertos en rexións de ventos alisios ou tropicais

Os ventos alisios teñen lugar en dúas franxas do globo divididas pola liña do ecuador, e fórmanse polo quencemento do aire na rexión ecuatorial. Estes ventos secos disipan a cobertura de nubes, permitindo que se quente máis o chan pola radiación do Sol. A maioría dos grandes desertos da Terra está en rexións surcadas por ventos alisios. O maior deserto do noso planeta, o Sáhara, situado ao norte de África -que en ocasións experimenta temperaturas de máis de 57 °C—, é un deserto de ventos alisios.

Desertos de latitudes medias

Sonoran Desert 33.081359 n112.431507
O deserto de Arizona preto de Maricopa (Arizona).

Os desertos de latitudes medias localízanse entre os paralelos 30° N e 50° N, e tamén na mesma franxa no hemisferio sur, en zonas subtropicais de alta presión atmosférica. Estes desertos están en concas de drenaxe apartadas dos océanos e teñen grandes variacións de temperaturas anuais. O deserto de Sonora, no suroeste de América do Norte é un típico deserto de latitude media. O deserto de Tengger, na China, é outro exemplo.

Desertos debidos a barreiras ao aire húmido

Fórmanse debido a grandes barreiras montañosas que impiden a chegada de nubes húmidas nas áreas a sotavento (ou sexa, protexidas do vento, que trae a humidade). A medida en que o aire sobe pola montaña, a auga precipítase e o aire perde o seu contido húmido. Así, fórmase un deserto no lado oposto. O deserto de Xudea en Israel e Cisxordania, e o de Cuyo na Arxentina, son un exemplo.

Desierto Siloli Dpto. Potosí Bolivia
O deserto Siloli en Bolivia é unha sección do deserto de Atacama, o máis árido do planeta e que se localiza no norte de Chile.

Desertos costeiros

Os desertos costeiros localízanse xeralmente nos bordos occidentais de continentes próximos aos trópicos de Cáncer e de Capricornio. Están influídos por correntes oceánicas costeiras frías que discorren paralelas á costa. Debido aos sistemas de vento locais que dominan os ventos alisios, estes desertos son menos estables que os doutro tipo. Durante o inverno, a néboa, producida por correntes frías ascendentes, cobre frecuentemente os desertos costeiros cun manto branco que bloquea a radiación solar. Os desertos costeiros son relativamente complexos, pois son o produto de sistemas terrestres, oceánicos e atmosféricos. Un deserto costeiro, o de Atacama, en Chile, é o máis seco da Terra. Nel, unha choiva posible de ser medida -é dicir, de 1 mm ou máis— pode ter lugar unha vez cada 5, 20 ou ata cada 400 anos.[5][6] Isto débese a que se atopa a corrente mariña fría de Humboldt (procedente da Antártida) coa corrente mariña cálida Ecuatorial Sur (procedente do ecuador). Ao atoparse, a humidade condensase, chove no océano, e chegan poucas precipitacións a esta zona, converténdose en árida e deshabitada, o que a leva a ser desértica.

Desertos de monzón

Désert-du-Thar
O deserto de Thar próximo a Jaisalmer, India.

Monzón (palabra derivada do árabe que significa estación climática) refírese a un sistema de ventos estacionais. Os monzóns desenvólvense como consecuencia das variacións de temperatura entre os continentes e os océanos. Así, os ventos alisios do sur do océano Índico descargan choivas na India ao chegar á costa. Conforme o monzón cruza a India de sueste a noroeste, polo chamado Talweg do Monzón (aproximadamente o val do río Ganxes) e surca as elevadas montañas do Himalaia perde a súa humidade en copiosísimas choivas e nevadas ata o punto que no lado oriental da cadea montañosa Aravalli o vento xa é seco e con efecto Föhn (é dicir por quencemento adiabático). Os desertos do Rajastán e Cholistán no noroeste da India, e o deserto de Thar entre Paquistán e a India, son parte dunha rexión de deserto de monzón ao oeste da cadea montañosa.

Desertos fríos

Os desertos fríos son áreas cunha precipitación anual 100–200 mm e unha temperatura media no mes máis cálido do ano inferior a 10 °C. Os desertos fríos do planeta cobren case 90 millóns de quilómetros cadrados e son principalmente leitos de rocha ou chairas de grava. As dunas de area non son típicas destes desertos, con todo as dunas de neve fórmanse comunmente en áreas onde a precipitación local é máis abundante. Os cambios de temperatura nos desertos polares a miúdo exceden o punto de conxelación da auga. Esta alternancia xeo-desxeo deixa marcas características no chan, que chegan a medio metro de diámetro. Un exemplos de desertos fríos son o de Gobi a Mongolia e China, o do Tíbet, o da Gran Conca Nevada o da puna ou deserto de Atacama.

Desertos polares

Véxase tamén: Inlandsis.
AntarcticaDomeCSnow
Superficie de neve na estación Domo C na Antártida.

Os desertos polares caracterízanse por dous factores desertizantes: as altas presións atmosféricas (presenza constante de anticiclón) e, especialmente, o baixo ou nulo índice de precipitacións anual xa que ao estar a temperatura constantemente baixo os 0 °C a auga atópase naturalmente en estado sólido (salvo raras excepcións). O maior destes desertos polares é tamén de neve e sitúase nas áreas interiores da Antártida (malia iso, a percepción usual é a que non se trata dun deserto xa que en tal rexión a auga abunda, pero en forma de xeo, sen sustentar vida orgánica superior). Similar aínda que menos extenso é o deserto correlativo ao norte do centro de Groenlandia.

Paleodesertos (desertos «fósiles»)

Ischigualasto national park
O Ischigualasto, en San Juan, Arxentina, é unha rexión desértica que posúe un valor arqueolóxico incalculable. Declarado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO no 2000.

As investigacións en mares antigos de area (vastas rexións de dunas), cambios en cuncas pantanosas, análises arqueolóxicos e de vexetación indican que as condicións climáticas cambiaron considerablemente en grandes áreas do planeta nun pasado xeolóxico recente. Durante os últimos 12 500 anos, por exemplo, partes dalgúns desertos xa eran moi áridas. Preto dun 10 % do terreo situado entre a latitude 30° N e 30° S está hoxe cuberta por desertos. Con todo, fai 18 000 anos, os desertos (que formaban dous inmensos cintos) ocupaban só un 50 % desta área. Tal e como ocorre hoxe, as selvas tropicais e as sabanas ocupaban a zona entre estas dúas franxas.

Atopáronse sedimentos fósiles de desertos de ata 500 millóns de anos de antigüidade en moitas partes do globo. Os patróns de sedimentos dunares atopáronse en áreas que hoxe non son desérticas. Esas mesmas áreas reciben hoxe entre 80 e 150 mm de choiva por ano. Algunhas antigas rexións dunares están ocupadas na actualidade por selvas tropicais húmidas.

As montañas de area chamadas Sand Hills (Outeiros de Area) son un campo de dunas inactivo de 57 000 km² no centro de Nebrasca. O maior mar de area do hemisferio occidental está hoxe estabilizado pola vexetación, e recibe preto de 500 mm de choiva por ano. As dunas de Sand Hills chegan aos 120 m de altura. O deserto do Kalahari tamén é un paleodeserto..

Grandes desertos

ISS034-E-49361
Fotografía satelital da baía de Lima, capital do Perú, e El Callao. Lima é a segunda cidade máis grande do mundo construída no deserto, logo da cidade do Cairo, Exipto. Foto tomada desde a Estación Espacial Internacional.

Gran parte de todos os desertos do mundo sitúanse en zonas caracterizadas polas altas presións constantes (ver: anticiclón), condicións que non favorecen á choiva. Entre os desertos destas zonas están: os desertos do Sáhara (o terceiro deserto máis extenso do mundo logo da Antártida e o Ártico[7]), Kalahari, Namib e do Ogaden en África; os desertos Areoso e Vitoria na maior parte de Australia; os desertos de Gobi (ou Chamō), Karakum, Taklamakán, de Arabia, Rub Al Jalí, de Siria, de Xudea, Sinaí-Néguev en Asia.

En América, existen os desertos de Arizona-Sonora na fronteira dos Estados Unidos con México, Mojave, nos Estados Unidos, o de Atacama localizado no sur do Perú, oeste de Bolivia e o norte de Chile (o máis árido do planeta) e motivo dunha guerra, a Guerra do Pacífico, entre aqueles tres países suramericanos a fins do século XIX, o de Sechura, rico en petróleo no norte da costa do Perú e os Médanos de Paraguaná situado no estado Falcón, no noroeste de Venezuela.

Gran parte dos desertos débense a súa continentalidade, é dicir, a súa extrema distancia do mar: por exemplo, o de Gobi e os demais da Asia central. Non chegan ata eles os ventos húmidos que proveñen dos océanos.

Os desertos das costas occidentais do sur de África e de América do Sur vense afectados pola presenza de correntes oceánicas frías que provocan baixa hidratación na atmosfera.

Desertos máis grandes da Terra

Namib desert dunes
Dunas do deserto de Namibia.
Djerid8
Chott o Djerid, sueste de Tunes, o chott (lago salgado) máis grande do mundo.
Agasthiyamalai range and Tirunelveli rainshadow
Outeiros de Agasthiyamalai en Tirunelveli (India) onde os monzones crean unha rexión de sombra de choiva.

Algúns dos desertos máis grandes do mundo son:

Nome Extensión km² País ou rexión
Antártico 13829430 Polo sur
Ártico 13700000 Polo norte
Sáhara 9065253 norte de África
Australiano 2330000 Australia
Libio 1.680.000 Libia
Arábigo 1.300.000 Península Arábica
Gobi 1.040.000 China e Mongolia
Rub al-Khalí 647500 Arabia Saudita, Emiratos Árabes Unidos, Omán, Iemen
Gran Deserto Areoso 420.000 Australia
Vitoria 325.000 Australia
Sirio 324.000 norte de Arabia, Iraq, Siria, Xordania
Taklamakán 323737 China
Sonora 310800 Suroeste dos Estados Unidos e norte de México
Karakuum 300.000 Turkmenistán
Thar 260.000 India e Paquistán
Kalahari 259.000 Botswana, e partes de Cimbabue, Namibia e Suráfrica
Chihuahua 225302 norte de México e sur dos Estados Unidos
Kyzylkum 225.000 Uzbekistán e Casaquistán
Gibson 220.000 Australia
Atacama 180.000 Chile
Namib 162.000 Namibia
Nefud 132.000 Arabia Saudita
Simpson 130.000 Australia
Dasht-e Kavir 77.600 norte da Irán
Mojave 65.000 Estados Unidos
Dasht-e Lut 52.000 leste da Irán
Negev 12.000 norte de Exipto e sur de Israel
Uyuni 12.000 Bolivia

Climas desérticos

Os desertos están distribuídos entre distintas zonas:

  • Zonas semiáridas ou esteparias: Teñen unha media de precipitacións de 250 a 500 mm anuais. Adoitan estar situadas nos bordos dos desertos e abarcan ao redor do 15 % da superficie terrestre do planeta.
  • Zonas áridas: Con precipitacións anuais de 25 a 250 mm, abarcando o 16 % da superficie terrestre.
  • Zonas hiperáridas: Son tan secas que ás veces non chove durante anos. Estas abarcan o 4 % da superficie terrestre. A súa temperatura é entre 30 e 40 graos Celsius durante o día e de -10 a 0 graos Celsius durante a noite.

Flora e fauna

Cataglyphis bicolor casent0104612 profile 1
Formiga do deserto (Cataglyphis)
Libyen-oase1
Oasis en Libia onde se pode ver a distinta vexetación que o forma

A fauna dos desertos é escasa e pouco variada. Inclúe réptiles, como as serpes e lagartos; insectos, como escaravellos e formigas do xénero Cataglyphis; arácnidos, como os escorpións; aves rapaces, voitres, e mamíferos, como ratas, raposos, chacais, camelos e dromedarios.

A flora do clima desértico é escasa, baixa e dispersa. Deixa extensas superficies sen cubrir, que están ocupadas por area, pedras ou rochas. As estepas son herbas baixas e arbustos illados nos desertos, plantas espiñentas, como os cactos e matogueiras. Soamente nos oasis a presenza de auga permite unha vexetación abundante, entre a que destacan as palmeiras, e algúns arbustos.

A adaptación á aridez

Os animais e plantas que habitan no deserto presentan adaptacións que fan posible a súa existencia nun medio tán árido (quente e seco):

Hidrografía

As precipitacións son moi escasas e irregulares, debido á influencia permanente de anticiclóns tropicais. Nos bordos semiáridos do deserto, hai entre 150 e 750 mm anuais, e os meses áridos son máis de sete. Nos desertos, as precipitacións anuais non alcanzan os 150 mm, e todos os meses son secos. Adoitan caer en forma de violentos augacentos e as augas que aportan desaparecen pronto por evaporación ou por infiltración no subsolo.

Os ríos dos desertos (Uadis) só levan auga logo das precipitacións; o resto do tempo os seus canles permanecen secos. Só en raras ocasións desembocan no mar, xa que as súas escasas augas evaporanse ou quedan estancadas en depresións pechadas

O home e o deserto

O home habitou os desertos desde o principio dos seus días[8] e en tempos máis recentes comezou a súa explotación en busca de minerais[9] e na procura de enerxía[10]. Os desertos teñen un rol importante na cultura humana, cunha extensa literatura[11].

Historia

Morroco-arid-climate
Pegureiro preto de Marrakech levando o seu rabaño a novos pastos.

O home habitou o deserto durante milenios. Moitas tribos coma os San do Kalahari, os aborixes de Australia e varias pobos amerindios norteamericanos, foron orixinariamente cazadores-colectores. Desenvolveron habilidades na manufactura e uso de armas, no rastrexo de animais, na busca de auga e plantas comestibles, e no uso de cousas e obxectos que achaban na súa contorna para prover as súas necesidades diarias. As súas destrezas autosuficientes e os coñecementos foron transmitidos oralmente de xeración en xeración[8]. Outras culturas desenvolveron un tipo de vida nómade como pastores de ovellas, cabras, gando, camelos, iacs, llamas ou renos. Percorrían grandes áreas de terreo cos seus rabaños na busca de novos pastos orixinados polas chuvias estacionais ou ocasionais. Levaban as súas tendas feitas con peles sotidas por paus, e a súa dieta incluía leite, sangue e, ás veces, carne[12]

Bilma-Salzkarawane1
Caravana viaxando entre Agadez e as minas de sal de Bilma.

Os nómades do deserto tamén foron sempre comerciantes. O Sáhara é unha gran extensión de terra que vai desde o Atlántico ata Exipto. As rutas comerciais desenvolvéronse para conectar o Sahel no sur coa fértil rexión mediterránea ao norte; usouse un gran número de camelos para transportar mercadorías valiosas a través do interior do deserto. Os tuaregs foron comerciantes que transportaban, entre outros bens, escravos, marfil e ouro na dirección sur-norte, e sal na dirección contraria. Os bérberes, grandes coñecedores da rexión, eran contratados para guiar as caravanas entre os distintos oasis e pozos[13]. Varios millóns de escravos foron levados cara o norte a través do Sáhara entre os séculos VIII e XVIII[14]. Os medios tradicionais de transporte declinaron coa chegada dos vehículos a motor, os barcos mercantes e o transporte aéreo, mais as caravanas de camelos seguen a viaxar polas rutas que unen Agadez e Bilma, e entre Timbuktu e Taoudenni transportando sal do interior do deserto ata as comunidades que viven no bordo deste[15].

Arredor dos bordos dos desertos, onde hai precipitacións e as condicións son máis benignas, establecéronse grupos humanos que cultivaban a terra. Isto debeu suceder cando as secas causaban a morte dos rabaños, forzando aos pegureiros a tornar aos cultivos. Con poucas achegas, estaban a mercé do tempo e debían levar unha vida básica de subsistencia. A terra que cultivaban reducía a área dispoñible para o pastoreo nómade, causando disputas pola terra. Os bordos semiáridos do deserto teñen solos fráxiles que están en risco de erosión cando están desprotexidos, como ocorreu na década de 1930 durante o Dust Bowl norteamericano. As herbas que fixaban o solo foron soterradas polo arado e unha serie de anos secos produciu malas colleitas, mentres enormes tormentas de area arrasaban a capa superficial do solo. Medio millón de persoas vironse forzadas a abandonar as súas terras durante a catástrofe[16].

Danos similares están a ocorrer hoxe en día nas rexións semiáridas que bordean os desertos, e arredor de vinte millóns de hectáreas de terra estase transformando en deserto cada ano[17]. A desertificación está causada por moitos factores coma as secas, as alteracións climáticas, os traballos de labranza, o sobrepastoreo e a deforestación. A vexetación xoga un papel moi importante na determinación da composición do solo. En moitos ambientes, o nivel de erosión e devastación aumenta dramaticamente cunha reducida capa de vexetación[18]. As superficies secas desprotexidas tenden a ser arrastradas polo vento ou por riadas súbitas, deixando estratos infértiles de solo que se cocen ao sol, volvéndose improdutivas. Aínda que historicamente o sobrepastoreo foi considerado unha das causas da desertización, hai algunhas evidencias de que os animais salvaxes e os domésticos realmente melloran a fertilidade e a vexetación superficial, e de que a súa desaparición favorece o proceso erosivo[19].

Demografía

En demografía considérase deserto a toda rexión poboada por menos de 5 hab/km².

Notas

  1. 1,0 1,1 Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para deserto.
  2. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para denudación.
  3. "Biomas del Mundo: Desierto" (en castelán). Consultado o 13 de decembro do 2015.
  4. Harper, Douglas (2012). Online Etymology Dictionary, ed. "Desert". Consultado o 17 de febreiro do 2018.
  5. Clinamen. "El desierto de Atacama" (en castelán). Arquivado dende o orixinal o 20 de xullo de 2010. Consultado o 11 de xullo do 2015.
  6. Viajes Chile Arquivado 09 de agosto de 2013 en Wayback Machine. (en inglés)
  7. "Largest Desert in the World" (en inglés). Consultado o 6 de agosto do 2016.
  8. 8,0 8,1 Fagan, Brian M. (2004). People of the Earth (en inglés). Pearson Prentice Hall. pp. 169–181. ISBN 978-0-205-73567-9.
  9. US Geological Survey, ed. (29/10/1997). "Mineral Resources in Deserts" (en inglés). Consultado o 24 de maio de 2013.
  10. Waldoks, Ehud Zion (18/3/2008). "Head of Kibbutz Movement: We will not be discriminated against by the government". The Jerusalem Post (en inglés). Consultado o 22 de setembro de 2013.
  11. Bancroft, John, ed. (1994). "The Deserts in Literature". The Arid Lands Newsletter (en inglés) (35). ISSN 1092-5481.
  12. Dyson-Hudson, Rada; Dyson-Hudson, Neville (1980). "Nomadic pastoralism". Annual Review of Anthropology (en inglés) 9: 15–61. JSTOR 2155728. doi:10.1146/annurev.an.09.100180.000311.
  13. Masonen, Pekka (1995). "Trans-Saharan trade and the West African discovery of the Mediterranean". Nordic Research on the Middle East (en inglés) 3: 116–142. Arquivado dende o orixinal o 28 de maio de 2013. Consultado o 16 de setembro de 2016.
  14. Wright, John (2007). The Trans-Saharan Slave Trade (en inglés). Routledge. p. 22. ISBN 978-0-203-96281-7.
  15. "Sahara salt trade camel caravans". National Geographic News (en inglés). 28/10/2010. Arquivado dende o orixinal o 27/09/2013. Consultado o 22 de setembro de 2013.
  16. Public Broadcasting Service (ed.). "First Measured Century: Interview:James Gregory" (en inglés). Consultado o 25/5/2013.
  17. United Nations (ed.). "Desertification: Facts and figures" (en inglés). Consultado o 26/5/2013.
  18. Geeson, Nicola; Brandt, C. J.; Thornes, J. B. (2003). Mediterranean Desertification: A Mosaic of Processes and Responses (en inglés). Wiley. p. 58. ISBN 978-0-470-85686-4.
  19. Savory, Allen (4/3/2013). "How to green the world's deserts and reverse climate change" (en inglés).

Véxase tamén

Outros artigos

Ligazóns externas

Botswana

Botswana ou Botsuana, cuxo nome oficial é República de Botswana (en inglés Republic of Botswana, en setsuana Lefatshe la Botswana), é un país soberano sen saída ao mar do sur de África, sendo a súa forma de goberno a república parlamentaria.

O seu territorio está dividido en nove distritos. A súa capital é a cidade de Gaborone.O outrora protectorado británico de Bechuanalandia, Botswana adoptou o seu novo nome ó acadar a súa independencia en 1966.

Xeograficamente o país esténdese sobre un terreo chairego, co 70% da súa superficie cuberta polo deserto de Kalahari. Limita con Suráfrica polo sur e sueste, con Namibia polo oeste e polo norte, con Zimbabue polo nordeste e con Zambia polo norte nun só punto. Ocupa o posto 48 na lista de países por superficie.O país tratou de diversificar a súa economía nos últimos anos, aínda que no 2008 dependía en gran medida dos servizos (45,2%), a industria (52,9%), e a agricultura (1,9%), estreitamente ligado co comercio de Suráfrica.

Deserto do Sáhara

O Deserto do Sáhara (en árabe الصحراء الكبرى‎, aṣ-Ṣaḥrāʾ al-Kubrā, que significa o Gran Deserto) é o segundo maior deserto do mundo (despois do da Antártida), localizado no norte de África, cunha área total de 9 065 000 km2, sendo apenas un pouco menor que a de Europa (10 400 000 km2).

O nome Sáhara é unha transliteración do árabe صحراء, (Sahhra) que á súa vez é a tradución da palabra tuareg teneriwe ('os desertos', de onde lle vén o nome ó deserto do Teneré). Viven preto de 2,5 millóns de persoas na área do Sáhara, distribuídas pola Mauritania, Marrocos, Sáhara Occidental, Libia, Exipto, Malí, Níxer, Alxeria, Tunisia, Sudán e Chad.

As fronteiras do Sáhara son: o océano Atlántico ao oeste, as montañas do Atlas e o mar Mediterráneo ao norte, o mar Vermello ao leste e o val do río Níxer ao sur.

O Sáhara divide o continente africano en dous: África Norte e Subsahariana . A fronteira sahariana ao sur é marcada por unha faixa semiárida de sabana chamada Sahel, e ao sur de Sahel encontrase a rexión chamada o Sudán.

Os seres humanos viviron na extremidade do deserto durante case 500.000 anos. Durante a última Idade do xeo, o deserto do Sáhara foi (como o leste africano en xeral) máis húmido do que é agora. Fósiles de dinosauros foron encontrados alí. O Sáhara moderno, xeralmente, está exento de vexetación excepto no val do río Nilo, nuns poucos oasis e nalgunhas montañas dispersas.

Duna

Unha duna, que na literatura de tradición oral tamén se coñece como tombo de area, moutillón, fenal, madorra, modorrón, mouteira, malloeira, monteirón ou medóns, é unha acumulación de area formada nos desertos ou no litoral xerada pola acción do vento. A duna de Pyla é a duna máis alta de Europa.

As dunas poden ser producidas por cambios no vento ou por variacións na cantidade de area. A granulometría da area que forma as dunas, tamén chamada area eólica, esta moi concentrada ao redor de 0,2 mm de diámetro das súas partículas.

Cando o vento ten unha dirección dominante, as dunas adquiren a forma dun C coa parte convexa en contra do vento dominante. Estas dunas xeralmente avanzan, móvense, empurradas polo vento. A velocidade de avance das dunas é inversamente proporcional ao seu tamaño, así, as dunas máis pequenas únense ás maiores, coas que se van fusionando, medrando así o seu tamaño. Cando a duna acada un tamaño significativo, máis de 4 a 6 m, comeza a desprenderse unha maior cantidade de material polas dúas puntas do C, dando orixe a novas dunas pequenas, as que ao ser máis veloces que as grandes, vanse afastando da duna nai. Este fenómeno de movemento de dunas, obsérvase con moita claridade no deserto de Sechura, no norte de Perú.

O movemento das dunas pode causar serios problemas, como: a invasión dos terreos cultivados, a obstrución e agochamento de estradas e vías de comunicación, e a invasión de áreas poboadas.

Para evitar estes problemas existen varios procedementos para minguar o avance das dunas, entre eles; sementar plantas que requiren pouca auga para subsistires, a retirada da humidade atmosférica; asperxer na parte convexa da duna materiais aglutinantes, como pode ser petróleo, ou aceites industriais usados.

Cando en amplas rexións fórmanse dunas de area fálase de mares de area ou campos de dunas, denominados ergs. Son especialmente visibles no deserto do Sahara.

Existen varias clases de dunas segundo a súa forma, condicionada normalmente polos ventos dominantes:

Duna en crecente: duna con planta de C ou media lúa. É un vocábulo árabe. Son dunas que se dan en zonas de subministración de area limitada e superficie dura, plana e carente de vexetación.

Duna lonxitudinal (Seif ou en espada): duna alongada e rectilínea formada máis ou menos paralela ao vento predominante.

Duna transversal: longas cristas separadas por depresións orientadas con ángulos rectos respecto ao vento. Danse en lugares onde a acumulación de area cobre por completo o chan.

Duna parabólica: con forma de O, os seus extremos apuntan en dirección contraria ao vento (ao revés que o barján). Típicas das zonas de costa e onde a vexetación cobre parcialmente a terra.

Duna en estrela ou piramidal: outeiro illado con varias cristas que parten da cima. Fórmanse cando hai direccións do vento variables.

Emiratos Árabes Unidos

Os Emiratos Árabes Unidos son unha federación de emiratos situados na Península de Arabia. Limitan ó norte con Qatar e co Golfo Pérsico; ó leste co Golfo de Omán e Omán; e ó sur e oeste con Arabia Saudita. A súa planicie costeira é estéril e fúndese co deserto arábico. A federación está integrada por 7 emiratos (imarat; singular - imarah)

Estepa (bioma)

A estepa é un bioma que comprende un territorio chan e extenso, de vexetación herbácea, propio de climas extremos e escasas precipitacións. Tamén se asocia a un deserto frío para establecer unha diferenza cos desertos tórridos. Estas rexións áchanse lonxe do mar, con clima árido continental, unha grande amplitude térmica entre verán e inverno e precipitacións que non chegan ós 500 mm anuais. Predominan as herbas baixas e matogueiras. O solo contén moitos minerais e pouca materia orgánica; tamén hai zonas da estepa cun alto contido en óxido de ferro o que lle outorga unha tonalidade avermellada á terra.

Exipto

Exipto (en árabe: مصر, Miṣr; en árabe exipcio: مَصر Maṣr; en copto: Ⲭⲏⲙⲓ Khēmi), oficialmente República Árabe de Exipto (en árabe: جمهورية مصر العربية, Ǧumhūriyyat Miṣr al-ʿArabiyyah), é un estado situado no nordeste de África e na península do Sinaí no continente de Asia. Limita ó norte co Mar Mediterráneo e Israel, ó leste co Mar Vermello (incluído o seu saínte norte do Golfo de Acaba), ó sur con Sudán e ó oeste con Libia. A súa xeografía é desértica na case totalidade, que corresponde co deserto do Sahara, onde só está habitado en oasis. A súa capital é a cidade do Cairo, unha das máis poboadas de África.

Egypt ten unha das historias máis antigas entre os países do mundo, cuxa orixe se remonta ós milenios VI e IV a.C. Considerada un berce da civilización, o Antigo Exipto experimentou algunhas das máis antigas formas de escrita, agricultura, urbanización, relixión organizada e goberno central. Monumentos icónicos como as pirámides de Gizeh e a súa Grande Esfinxe, así como as ruínas de Menfis, Tebas, Karnak e o Val dos Reis, reflicten este legado e manteñen un significativo foco de interese científico e popular. A gran e rica herdanza cultural de Exipto é unha parte integral da súa identidade nacional, que padeceu, e ás veces asimilou, varias influencias estranxeiras, como os gregos, persas, romanos, árabes, turcos otománs e nubios. Exipto foi un importante e temperán centro do cristianismo, mais foi amplamente islamizado no século VII e mantense como un país amplamente musulmán aínda que cunha significativa minoría cristiá.

Dende o século XVI até comezos do XX, Exipto foi gobernado por potenciais coloniais estranxeiras, o Imperio Otomán e o Imperio Británico. O Exipto moderno data do ano 1922, cando conseguiu a súa independencia do Imperio Británico como unha monarquía. Porén, a ocupación militar británica continuou, co cal moitos exipcios creron que a monarquía era un instrumento do colonialismo británico. Despois da revolución de 1952, Exipto expulsou os soldados e burócratas británicos e rematou coa ocupación, nacionalizou o Canal de Suez, exiliou o rei Farouk e a súa familia, e declarou a república. En 1958, uniuse con Siria para formar a República Árabe Unida, que se disvolveu en 1961. Ó longo da segunda metade do século XX, Exipto sufiu conflitos sociais, relixiosos e inestabilidade política, loitando en varios enfrontamentos armados con Israel en 1948, 1956, 1967 e 1973, e ocupando a Faixa de Gaza de xeito intermitente até 1967. En 1978, Exipto asinou os Acordos de Camp David, retirándose oficialmente da Faixa de Gaza e recoñecendo o estado de Israel. O país segue afrontando retos, como a inestabilidade política, incluíndo a recente revolución de 2011 e as súas consecuencias, o terrorismo e o subdesenvolvemento económico. O goberno actual de Exipto é unha república presidencial liderada polo presidente Abdul Fatah al-Sisi, que foi descrito por numerosos observadores como autoritario.

O islam é a relixión oficial de Exipto e o árabe é a súa lingua oficial. Con máis de 95 millóns de habitanets, Exipto é o país máis poboado do Norte de África, de Oriente Medio e do Mundo árabe, sendo o terceiro máis poboado de África (despois de Nixeria e Etiopía), e o décimo quinto do mundo. A gran maioría da poboación vive preto das beiras do río Nilo, nunha área de 40 000 km2 onde se atopa a única terra arable. As grandes rexións do deserto do Sáhara, que constitúen a maioría do territorio exipcio, están escasamente poboadas. Arredor da metade dos cidadáns exipcios habitan en áreas urbanas, especialmente nos centros densamente poboados do Cairo, Alexandría e outras grandes cidades do delta do Nilo.

O estado soberano de Exipto é un país transcontinental considerado como unha potencia rexional no Norte de África, no Oriente Medio e no Mundo árabe, así como unha potencia intermedia no contexto mundial. A economía de Exipto é unha das meirades e das máis diversificadas de Oriente Medio, e crese que será unha das maiores do mundo ó longo do século XXI. En 2016, Exipto superou a Suráfrica e converteuse na segunda maior economía de África (despois de Nixeria). Exipto é membro fundador das Nacións Unidas, do Movemento de Países Non Aliñados, da Liga Árabe, da Unión Africana e da Organización para a Cooperación Islámica.

Guerra do Golfo

A chamada guerra do Golfo Pérsico ou simplemente guerra do Golfo foi a guerra que de 1990 a 1991 enfrontou a Iraq e a unha coalición internacional, composta por 34 estados e liderada por Estados Unidos de América, como resposta á invasión e anexión de Iraq do emirato de Kuwait. Tamén é coñecida como Operación Treboada do deserto, nome da campaña liderada por Estados Unidos para liberar Kuwait. En Iraq, a guerra é con frecuencia chamada simplemente Um M'aārak ("A nai de tódalas batallas").

En xullo de 1990, Saddam Hussein, presidente do Iraq, acusou a Kuwait de causar a caída dos prezos do petróleo e retomou antigas cuestíons de límites, alén de esixir indemnizacións. Como Kuwait non cedeu, o 2 de agosto de 1990, tropas iraquís invadiron Kuwait, coa esixencia do presidente Saddam Hussein de controlar os seus vastos e valiosos campos de petróleo. Este acontecemento provocou a inmediata sanción económica por parte das Nacións Unidas. As hostilidades comezaron en xaneiro de 1991, dando como resultado unha crucial vitoria para as forzas da coalición, o cal conduciu a que as tropas iraquís abandonaran Kuwait deixando un saldo moi alto de vítimas humanas. As principais batallas foron combates aéreos e terrestres dentro de Iraq, Kuwait, e a fronteira de Arabia Saudita. A guerra non se expandiu fóra da zona de Iraq-Kuwait-Arabia, aínda que algúns mísiles iraquís chegaron a cidades israelís. As causas da guerra, e incluso o seu nome, son aínda temas de controversia.

Libia

Libia (en árabe: ‏ليبيا‎ Lībiyā, en bérber: Libya), é un país situado na rexión do Magreb no Norte de África. Ás beiras do mar Mediterráneo ao norte, Libia limita con Exipto ao leste, Sudán ao sueste, Chad e Níxer ao sur, e Alxeria e Tunisia ao oeste. Na Grecia antiga, o termo Libia era utilizado nun senso máis amplo, comprendendo toda África do Norte ao oeste de Exipto.

Cunha área de ao redor de 1 800 000 quilómetros cadrados, Libia é o cuarto país máis grande de África por área e o décimo sétimo do mundo. A súa capital, Trípoli, acolle a 1,7 millóns dos 6,4 millón de cidadáns libios. As tres partes tradicionais do país son Tripolitania, Fezzan e a Cirenaica. Libia posúe ademais o moior Índice de Desenvolvemento Humano (IDH) e o cuarto maior PIB per capita de África en 2009, só detrás das Seychelles, Guinea Ecuatorial e Gabón. Isto é debido principalmente ás súas reservas petrolíferas e á súa baixa poboación. Libia é un dos dez maiores produtores de petróleo mundiais. Conseguindo a súa independencia como Reino de Libia en 1951, o estado estibo gobernado dende 1969 até 2011 por Muammar al-Gaddafi, que chegara ao poder nun golpe militar e instaurara a Jamahiriya, teorizada polo propio Gaddafi.

A mediados de febreiro de 2011, protestas e manifestacións masivas estouparon en Libia contra o goberno de Gaddafi, estourando unha guerra civil. O 26 dese mesmo mes, as forzas Anti-Gaddafi informaron que tiñan baixo o seu control varias vilas costeiras e cidades e o día seguinte, o 27 de febreiro, crearíase un organismo coñecido como Consello Nacional Libio para actuar como o "rostro político da revolución", o cal foi recoñecido o 16 de setembro do mesmo ano como único representante legal do estado.

Magreb

O Magreb, identificado xeralmente coa África do Norte, engloba a rexión deste continente por riba do deserto do Sáhara. Na época do Imperio Romano, era coñecido como África menor. A palabra provén do vocábulo árabe Mahrib que significa "lugar do pór do sol" ou sexa, a rexión que, na altura en que o vocábulo terá nacido, estaba máis a occidente do mundo islámico, opóndose ao Iemen, que significa "dereita".

Ao longo do mar Mediterráneo, inclúe, hoxe en día, Marrocos, Alxeria e Tunicia. Algunhas veces, ao incluírse Mauritania e mais Libia, tamén se chama Maghreb ao que, para ser máis específico, se designa por Grande Magreb.

Medalla Copley

A Medalla Copley é unha institución de carácter premial, que con carácter anual outorga a The Royal Society of London a unha persoa física como o maior recoñecemento ao traballo científico polos seus logros sobresalientes en calquera das ciencias físicas ou biolóxicas. É o galardón máis antigo concedido por unha institución académica, xa que a primeira medalla se concedeu en 1731.

Namibia

Namibia é un país da África austral, o máis seco da África subsahariana, que está limitado ao norte por Angola e por Zambia, ao leste e ao sur por Botswana, ao sur por Suráfrica e ao oeste polo océano Atlántico. A súa capital, e a súa cidade máis poboada, é Windhoek.

Parque nacional

Un parque nacional é, no marco lexislativo español, un espazo natural declarado como parque por estar pouco transformado pola explotación ou pola ocupación humana e que, en razón á beleza das súas paisaxes, a representatividade dos seus ecosistemas ou a singularidade da súa flora, da súa fauna ou das súas formacións xeomorfolóxicas, posúe uns valores ecolóxicos, estéticos, educativos e científicos, co cal a súa conservación merece unha atención preferente. Poden ser marítimos ou terrestres, e encontrarse na montaña, no mar, no deserto ou en calquera outro espazo definido xeograficamente.

O único parque nacional galego é o Parque Nacional das Illas Atlánticas.

O termo de parque nacional pode ser unha figura legal similar noutros estados para a conservación de espazos naturais.

Parque natural

Un parque natural é, no marco lexislativo galego, un espazo natural declarado como parque por estar pouco transformado pola explotación ou pola ocupación humana e que, en razón á beleza das súas paisaxes, a representatividade dos seus ecosistemas ou a singularidade da súa flora, da súa fauna ou das súas formacións xeomorfolóxicas, posúe uns valores ecolóxicos, estéticos, educativos e científicos, co cal a súa conservación merece unha atención preferente. Poden ser marítimos ou terrestres, e encontrarse na montaña, no mar, no deserto ou en calquera outro espazo definido xeograficamente.

Península de Arabia

Arabia é unha vasta península localizada en Oriente medio, na unión de África e Asia, ao leste de Etiopía e ao norte de Somalia, ao sur de Palestina, Xordania e Mesopotamia, e ao suroeste do Irán. É unha rexión maioritariamente de clima desértico que forma o deserto de Arabia e é tamén coñecida como Península Árabe ou Arábica.

Sáhara Occidental

O Sáhara Occidental é un territorio do norte de África situado no extremo occidental do deserto do Sáhara, as beiras do océano Atlántico. É un dos 17 territorios non autónomos baixo supervisión do Comité Especial de Descolonización da Organización das Nacións Unidas, coa fin de eliminar o colonialismo. Foi introducido na lista dos territorios non autónomos en 1960 a través da resolución 1542 (XV) da Asemblea Xeral das Nacións Unidas, de 15 de decembro dese ano, cando era unha provincia española.O seu proceso de descolonización foi interrompido en 1976, cando a súa potencia administradora, España, abandonou o Sáhara Occidental en mans de Marrocos e Mauritania —trala marcha verde e conforme ao disposto nos Acordos de Madrid (1975), non válidos segundo o Dereito internacional—. O territorio está ocupado actualmente na súa maior parte por Marrocos, que o chama as súas Provincias Meridionais, aínda que a soberanía marroquí non está recoñecida nin polas Nacións Unidas nin por ningún país do mundo e é rexeitada pola Fronte Polisario, que proclamou a súa independencia en 1976 creando a República Árabe Saharaui Democrática (RASD), recoñecida ata o momento por máis de oitenta países. A RASD administra a rexión ao leste non controlada por Marrocos, a cal denomina Zona Libre. Por outra banda, Mauritania ocupa a cidade sureña de La Güera e outras zonas adxacentes a esta dentro da península de Cabo Blanco.

Tunisia

Tunisia (en árabe : al-Jamhuriya at-Tunisia, الجمهورية التونسية), é un país árabe de África do norte, limitado polo Mediterráneo. É un país do Magreb, coma Marrocos, Mauritania, Alxeria e Libia. Situada no norte do país, a súa capital é Tunes.

Coa independencia o 20 de marzo do 1956, unha asemblea constituínte foi elixida, que aboliu a monarquía bey da dinastía huseinita no poder desde 1705 e proclamou a república o 25 de xullo do 1957 con Habib Bourguiba coma presidente.

Tunisia é un destino popular dos turistas europeos que visitan Hamamato, Monastir, Souse e o Porto El-Kantaoui, o deserto do Sahara no sur, e os sitios arqueolóxicos coma Cartago ou Dougga.

África do Norte

África do Norte é a rexión máis ao norte do continente africano, separada polo deserto do Sáhara da África Subsahariana. Segundo a ONU o norte de África abrangue os territorios seguintes: Alxeria, Exipto, Libia, Marrocos, Sudán, Tunisia e o territorio disputado do Sáhara Occidental. As cidades autónomas españolas de Ceuta e Melilla son xeograficamente parte da África do Norte xunto con enclaves menores como: Perejil, Peñón de Vélez de la Gomera, Illa de Alhucemas e as Chafarinas, así como as illas Canarias, Madeira e Salvaxes, Mauritania, Malí, Níxer e Chad. Máis raramente aparecen formando parte de África do Norte, Etiopía e Eritrea.

África subsahariana

África subsahariana é unha rexión xeográfica que abrangue os países do continente africano situados ao sur do deserto do Sáhara e que non forman parte da rexión coñecida como Noráfrica.

Dende o século XIX este territorio empezou a ser coñecido tamén coa expresión África negra por parte dos occidentais, describindo a unha zona habitada por individuos de raza negra e que non fora "descuberto" nin "colonizado" por parte dos europeos. Ese termo caeu en desuso, e foi catalogado como despectivo.

Dende o fin da última idade do xeo, o norte e a zona subsahariana atoparon no deserto do Sáhara unha fronteira natural case insalvable, salvo por pequenos escapes como o río Nilo. O termo subsahariano atopa un sinónimo en "África Tropical", intentando destacar a súa diversidade ecolóxica, aínda que a parte austral conta con un clima totalmente diverso.

África subsahariana é por moitos considerada como a rexión máis pobre do planeta, sufrindo os graves legados do colonialismo, o neocolonialismo, os conflitos étnicos e inestabilidade política. Nesta rexión sitúanse os países menos desenvoltos do planeta, con grandes debilidades estruturais. É tamén esta rexión, principalmente a zona oriental, o berce da especie humana, dende onde se iniciou o poboamento da Terra (probablemente en Etiopía ou Tanzania). Foi durante moitos anos o lugar onde se desenvolveron de maneira extraordinaria, como os imperios do Congo, Nubia, Uagadugu (en Ghana), Malí, Nok, Songhai, Kanem-Bornu, Benín e o Gran Cimbabue.

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.