Cista

Unha cista (do grego antigo κίστη, cofre ou caixa) é o nome que recibe en arqueoloxía, unha estrutura feita de pedra usada nos tempos antigos para enterramentos. Trátase do tipo máis sinxelo e simple de dolmen, e consta de pedras verticais ou laxes (dúas, tres ou catro) máis outra horizontal que as cobre. As cistas adoitan seren de pequeno tamaño para facer un osario ou algo maiores para conter un cadáver enteiro, normalmente en posición fetal.

Aparecen por toda toda Europa e Oriente Medio,[1][2] máis tamén en América.[3] A máis antiga data do 4 300 a.C. e apareceu preto de Lausana (Suíza). A aparición de cistas en escavacións arqueolóxicas adoita interpretarse como signo dunha sociedade evolucionada.[4]

Cista
Cista con restos incinerados

Tipoloxía

Son pequenas tumbas megalíticas;[5] poden estar formadas por catro pedras planas e colocados en vertical, para formar un espazo cadrado ou rectangular e con outra laxa sobre eles, formando unha tapa; no interior aparecen os restos funerarios. Ás veces, resulta difícil diferenciar se o monumento é unha cista ou dolmen pequeno. O criterio xenérico é aplicar o nome de cista cando non excede dun metro cadrado, aproximadamente; se son maiores denomínanse dolmen.[6][7]

En moitas ocasións aparecen asociadas a otras formacións megalíticas: por exemplo, no centro de túmulos (o que provoca o debate sobre se é un dolmen ou unha cista), no centro dun crómlech (arrodeando as cinsas mortuorias), no interior de covas sepulcrais, etc. En xeral, a súa conservación é mala e adoita faltar a tapa, ou mesmo, algunhas das laxes laterais.

Variedade

Non teñen un acceso ao interior característico; poden ser subterráneas baixo un montículo de terra ou túmulo que oculta a estrutura de pedra, como acontece nas denominadas cairn en Escocia, mais tamén hai exemplos de cistas construídas aproveitando a ladeira dun outeiro e situadas no interior aproveitando a erosión da terra, por exemplo, en Juelsberg, Dinamarca.

Cairn Toul and Ben Macdui
Cairn Toul en Cairngorms (Escocia)

No norte da península de Xutlandia, as cistas son máis amplas, e forman unha cámara con dúas grandes pedras facendo de piares creando unha estrutura que lembra a forma dos templos primitivos. Algunhas teñen unha pasaxe lateral e esta complexidade provocou, que algúns autores, entendan discutible a súa clasificación como cistas auténticas.[6]

Adóitase falar de dous tipos: por unha banda, da cista simple, con tapa de pedra e, por outra, do dolmen simple. Na necrópole de Bruessow-Wollschow, en Uckermark, atopáronse 14 dolmen simples e 28 de cistas con pedra por diante. Noutros casos, a diferenciación non é tan clara ou é imposible.[8] Os elementos para a diferenciación son: a profundidade da estrutura e o tipo de pedra que, nas cistas simples tenden a seren de coios.

As cistas atopadas no norte poden ter dúas formas: cadradas ou circulares. O arqueólogo sueco Oscar Montelius (1843-1921) fixo a seguinte división: cistas con tampa e sepulcros cun corredor de entrada.

Evolución

Na Cultura de vasos-funil

No norte da Europa Central e Escandinavia son cistas pequeno pertencentes á Cultura de vasos-funil, do 3500 a. C., na rexión do Harz, teñen as súas propias características pois, xeralmente inclúen un corredor de acceso. Os máis importantes son: en Uckermark, a ruta do megalitismo (Straße der Megalithkultur) en Niedersachsen ao norte de Xutlandia; as cistas megalíticas de Suíza: Kujawy (Polonia), ou o chamado Urdolmen no sur de Alemaña; os relacionados coa cultura de ánforas globulares en Polonia e os da cultura do machado, en Suecia.

Bargloyer Steinkiste - Gesamtansicht
Cista de Bargloy

A finais do Neolítico

Tamén apareceron cistas de finais do Neolítico. Neste período, o exemplo máis sobranceiro é o de Bargloy (Alemaña), cunha gran lousa de tapa. Dous dos túmulos do final do período Neolítico pertencen á Cultura da cerámica cordada: o de Feldmark (Harburg) e o de Fehrenbruch (Deinstedt). Na rexión de Saxonia-Anhalt, atópanse numerosas cistas da Cultura Bernburg, de até 14 m de longo. Outras menores atopáronse en Suecia: Södra Harene en Västergötland e Fjällsökla / Frändefors en Dalsland. O arqueólogo K. Ebbesen atopou 17 cistas escondidas nas ladeiras dos outeiros, ou baixo túmulos, que aquí son chamados röse.

Tamén deste período son as cistas atopadas en Irlanda: Grannagh, Haynestown e Kilmahuddrick, tamén baixo túmulos.

Idade de bronce

É impresionante a cista de Kauparve (illa de Gotland), de 20 m de diámetro e cuxa forma lembra o perfil dun barco. En Drakjihaugen (Noruega), foi atopada unha peculiar cista triangular, onde apareceron restos de incineración. Nas Illas Orcadas apareceu unha no lugar coñecido como Fresco Knove; e tamén deste período son as cistas atopadas en Escocia: a de Beauly, a de Holm (a chamada Dunan Aula de Inverness).

Steinkistengrab von Anderlingen (Ldkr. Rotenburg-Wümme) - Hannover-Mitte Grünfläche südlich des Landesmuseums - panoramio (1)
Cista de Anderlingen

Desta época son as aparecidas en Inglaterra e en Irlanda, coa pedra que fai de tapa moi voluminosa; son as chamadas Boulder tomb. Nesta área algunhas das pedras usadas na construción da cista teñen marcas en forma de aneis, semellantes ás atopadas en Galiza. En Smerup (Dinamarca), hai pequenas cistas deste período con restos de incineracións.

En Alemaña, a cista máis famosa deste período é a atopada en Anderlingen (na provincia de Rotenburg), con tres figuras humanas representados na pedra angular, unha característica que tamén pode ser atopada nos petróglifos escandinavos, pero que é a única en Alemaña. Este cista ten unha cámara feita de lousas de granito orientada cara ao NO-SE, ten unhas dimensións de 2 metros por 0,7 metros, e foi trasladada e reconstruída no Maschpark de Hanover.

En Noruega, hai unha ducia de cistas e a maioría están en Østfold (Halden, Spydeberg).

Fóra de Europa

Varias cistas esculpidas na rocha e orixinalmente cubertas cunha lousa de pedra foron atopadas na necrópole de Marshan en Tánxer (Marrocos). Foron reutilizadas no período romano; e os obxectos romanos que contiñan estes túmulos están expostos no Museo da Kasbah. O mesmo acontece coas atopadas en Palestina e Xordania, que tamén foron reutilizadas na época romana.

Notas

  1. "The Umm E-Jimal project". ummeljimal.org. Consultado o 04-09-2018.
  2. Joseph A Callaway, "Burials in Ancient Palestine: From Stone Age to Abraham", publicat en:The Biblical Archaeologist, vol 26, nº 3 (Setembre del 1963), p. 73-91 [1]
  3. Couoh (2008), pp. 18, 30 e 129
  4. Müller (2009), p. 15
  5. "cista". academia.gal. Consultado o 23-08-2018.
  6. 6,0 6,1 VV, AA. (2003). Diccionario de Arte I. Barcelona: Spes Editorial SL (RBA). p. 118. ISBN 84-8332-390-7.
  7. Almagro (1997), pp. 153-154 e 156
  8. Schuldt, Ewald (1974). Die Nekropole von Wollschow Kreis Pasewalk und das Problem der neolithischen Steinkisten in Mecklenburg (en alemán). Mecklenburgo: Jahrbuch der Bodendenkmalpflege in Mecklenburg. pp. 77–144.

Véxase tamén

Bibliografía

  • Almagro Gorbea, Martín (1977). El bronce final y el período orientalizante en Extremadura. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas-Instituto Español de Prehistoria. ISBN 9788400037376.
  • Altuna, J.; Mariezkurrena, K.; Armendariz, A.; del Barrio, L.; Ugalde, Tx.; Peñalver, J. (1982). Sociedad de Ciencias Aranzadi, ed. "Carta Arqueológica de Guipúzcoa". Munibe (Donostia-San Sebastián) 34. ISSN 0027-3414.
  • Couoh Hernández, Lourdes Rocío; Hernández González, Mª Gabriela (2008). Una cista funeraria del Formativo Medio en Tixtla, Guerrero: perspectiva interdisciplinaria del análisis óseo. Col. Científica. Serie antropología física 536. México D.F.: Instituto Nacional de Antropología e Historia. ISBN 9789680303472.
  • Müller, J. (2009). "Neolitische Monumente und neolitische Gesellschaften". En Beier, H.-J.; Classen, E.; Doppler, T.; Ramminger, B. Varia neolithica VI (en alemán). Langenweißbach: Beier & Beran. pp. 7–16.
  • Sprockhoff, Ernst (1975). Atlas der Megalithgräber Deutschlands. Teil 3: Niedersachsen – Westfalen (en alemán). Bonn: Rudolf-Habelt Verlag. ISBN 3-7749-1326-9.

Outros artigos

  • Cista máxica
Arquitectura prehistórica de Galicia

A arquitectura prehistórica de Galicia abrangue aquelas formas de construción empregadas polos habitantes de Galicia dende hai 2 millóns de anos (Prehistoria) ata a chegada dos romanos e a conseguinte romanización de Galicia.

Castro de Armeá

O castro de Armeá (ás veces castro de Augas Santas) é un castro situado no lugar de Armeá, na parroquia de Augas Santas, pertencente ó concello ourensán de Allariz. A cronoloxía de ocupación do Castro é entre o século IV-III a.C e o século IV da nosa era.

Castro de Baroña

O castro de Baroña é un castro situado na parroquia de Baroña, no concello de Porto do Son, provincia da Coruña. O asentamento está construído nunha península, situándose a súa ocupación nos séculos I a.C. e I d.C.

Castro de Castromao, Celanova

O castro de Castromao é un castro situado no actual concello de Celanova, no sueste da provincia de Ourense. Suponse que foi habitado polo pobo dos coelernos. En 2018 foi declarado Ben de Interese Cultural.

Castro de Fazouro

O Castro de Fazouro é un antigo castro que se atopa no concello de Foz, na provincia de Lugo. É o único que se conserva como museo en toda a costa cantábrica galega[Cómpre referencia].

Castro de Santa María de Cervantes

O castro de Santa María de Cervantes é un poboado castrexo situado na ribeira dos Ancares, na parroquia do Castro, a 12 km da capital do concello de Cervantes, na provincia de Lugo.

Castro de Troña

O castro de Troña é un castro galaico pertencente á cultura castrexa, situado na parroquia de Pías (Ponteareas), é un bo exemplo de "castro cristianizado" coa construción dunha capela na súa croa. É un Ben de Interese Cultural (BIC) con categoría de monumento dende o ano 2009.

Castro de Zoñán

O Castro de Zoñán ou A Croa de Zoñán é un castro situado na parroquia dos Remedios, no concello de Mondoñedo, na provincia de Lugo.

As datas de ocupación do mesmo, segundo a cultura material atopada, móvense entre os séculos II e IV d. C., pero segundo os resultados das análises de carbono-14 os inicios do mesmo situaríanse en datas antes de Cristo.

Lévase escavando dende o ano 2002 e téñense recuperado diversas vivendas e restos de cultura material. No ano 2004 colocáronse dúas mesas interpretativas para poder facer unha visita libre ao castro. No ano 2007 o Concello de Mondoñedo editou o libro O Castro de Zoñán (Mondoñedo, Lugo) Campañas 2002-2004, que recolle os traballos e conclusións das tres primeiras campañas: 2002, 2003 e 2004.

Castro dos Prados

O Castro dos Prados ou Castro de Punta dos Prados é un poboado pertencente á Cultura castrexa, un castro dos coñecidos como costeiros.

Castros de Galicia

Para unha relación non exhaustiva de castros existen as seguintes listaxes de castros de Galicia, ordenados por provincias:

Castros da provincia da Coruña

Castros da provincia de Lugo

Castros da provincia de Ourense

Castros da provincia de Pontevedra

Centro Arqueolóxico do Barbanza

O Centro Arqueolóxico do Barbanza é un centro de interpretación da prehistoria da Península do Barbanza. Foi creado en 2002, e está situado no istmo de Punta Neixón, en Nine (Cespón, Boiro), a carón dos castros grande e pequeno de Neixón.

No seu interior, que está estruturado en tres andares, móstranse reproducións das principais evidencias das ocupacións prehistóricas que transformaron a paisaxe desde o Neolítico até a Idade de Ferro: unha vivenda castrexa, petróglifos e copias dalgúns dos restos atopados durante as escavacións. Tamén organiza conferencias, proxeccións e rotas arqueolóxicas, históricas, ambientais e etnográficas.

Cono de violación

Un cono de violación é o buraco que presentan moitas mámoas na súa parte superior. Este buraco é froito do espolio e dunha escavación ilegal na procura de tesouros ou para o aproveitamento das pedras. Atópanse mámoas en moitos lugares onde houbo cultura megalítica.

Dolmen

Un dolmen, pala ou anta é un monumento megalítico tumulario colectivo, datado desde o fin do V milenio a.C. ata o fin do III milenio a.C. en Europa, e ata o I milenio no Extremo Oriente. Está constituído por unha cámara formada por unha gran laxe pousada horizontalmente sobre pedras verticais que a sustentan (ortóstatos).

Galería de imaxes de castros galegos

Galería de imaxes de castros galegos.

Lista de megálitos de Galicia

Esta é unha lista parcial de monumentos megalíticos de Galicia, cos seus datos por columnas (P: provincia; C: A Coruña; L: Lugo; O: Ourense; P: Pontevedra).

Menhir

Un menhir é un monumento prehistórico, megalítico, que se limita a unha gran pedra ergueita plantada no chan.

Mámoa

As mámoas ou medoñas son túmulos funerarios característicos do Neolítico do noroeste da Península Ibérica.

Ortóstato

En arqueoloxía, un ortóstato é unha pedra fincada verticalmente que serve de soporte ou de elemento de fechamento nos monumentos megalíticos. Popularmente coñécese como esteo ou chanta.

En arquitectura, un ortóstato é unha placa monolítica con relevos que decora as partes baixas dun muro. Pode ser de diversos materiais, da madeira á pedra dura (por exemplo o basalto. Esta forma de decoración estaba especialmente difundida no Próximo Oriente durante a Idade de Ferro. As decoracións podían ser en relevo ou, máis raramente, en incisións. Oponse ao diátono, que se coloca co lado máis curto á vista.

Petróglifos de Mogor

Os Petróglifos de Mogor, entre os que destaca o Labirinto de Mogor, son unha estación rupestre situada no lugar de Monte, na parroquia de Mogor, no concello de Marín, provincia de Pontevedra.

Cronoloxía
Megálitos
Petróglifos de Galicia
Castros de Galicia
Institucionalización

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.