Burro

O burro ( pronunciación ) ou asno (Equus asinus) é un mamífero doméstico da familia dos équidos, de ata metro e medio aproximadamente de altura á cruz, caracterizado polas longas orellas e a cabeza proporcionalmente grande. O pelo das crinas é curto, polo que estas son erectas. Emprégase, ou mellor empregábase, como animal de carga.

O macho denomínase garañón, nome que tamén pode recibi-lo cabalo semental.

Desde o punto de vista zoolóxico, é un animal mamífero, vivíparo, ungulado (dedos rematados en pezuños), perisodáctilo (un único dedo nun pezuño simple) e herbívoro.

Burro
Donkey 1 arp 750px

Estado de conservación
Domesticado
Clasificación científica
Reino: Animalia
Filo: Chordata
Clase: Mammalia
Orde: Perissodactyla
Familia: Equidae
Xénero: Equus
Subxénero: Asinus
Especie: E. africanus
Subespecie: E. a. asinus
Nome trinomial
Equus africanus asinus
Linnaeus, 1758

Orixe

O burro actual procede da domesticación de dúas especies de asnos salvaxes norteafricanos, o asno salvaxe de Nubia (Equus asinus africanus), localizado entre a beira oriental do Nilo e o Mar Vermello, e o asno salvaxe de Somalia (Equus asinus somaliensis), localizado na península do mesmo nome. Ó parecer, foron os pastores do nordeste de África, dentro do proceso de desertificación do Sáhara, os que aproveitaron a capacidade de resistencia daqueles animais á falta de auga e ás altas temperaturas para consegui-la súa domesticación. Esta produciuse en dous procesos separados que se poden datar nunha antigüidade de 10.000 e de 7.000 anos [1].

Burro Zamorano
Burro zamorano-leonés

Os primeiros datos históricos do burro como animal doméstico poden situarse en Exipto, estando xa presente nas pinturas dos templos exipcios. Cabe destacar tamén a súa presenza na Biblia e como indicador de riqueza no pobo hebreo. Posteriormente, produciuse unha expansión do burro desde Exipto a Persia e Europa, por unha banda (gregos e romanos utilizábano adoito como besta de carga e tamén como alimento), e ó resto de África, por outra, ata conseguir unha presenza nas zonas cálidas de todo o mundo. A chegada a China, Xapón e Norteamérica sitúase no século XIX.

Segundo Jordi Jordana Vidal [2], do primeiro – E. a. africanus- derivaron as razas andaluza e majorera de Canarias, e do segundo –E. a. somaliensis- tódalas razas de capa negra propias do norte de España: a raza Catalá, a das Encartaciones (do País Vasco), a Mallorquina, a Zamorano-leonesa, así como o noso burro galego fariñeiro. Todas estas razas autóctonas españolas están actualmente en perigo de extinción.

En África aínda quedan exemplares salvaxes, chamados onagros, pero non en Europa.

Razas asnais

Donkey Catalan race
Burro catalán

Sen estar recoñecida de forma oficial nos catálogos raciais equinos, as características morfolóxicas do burro galego permiten describir un tipo diferente das razas anteriores, que se denominou burro fariñeiro galego.

Descrición

Resulta difícil describi-las características morfolóxicas típicas do burro se temos en conta as variacións existentes entre as diferentes razas e o feito habitual da falta de pureza racial como resultado de cruces non controlados. A seguinte descrición corresponde ó que se vén chama-lo burro fariñeiro galego, como raza propia da nosa comunidade.

En xeral, é un animal relativamente pequeno, mesmo comparado con outras razas, chegando a tallas de ó redor de 1 metro ou pouco máis. O peso medio oscila entre os 150 e os 200 kg. As femias son sempre máis pequenas cós machos.

O burro catalán pode chegar a pesos de 375 kg (os machos) e a tallas medias de 1,50-1,60 metros á cruz. O burro zamorano é algo menor, con pesos de ó redor de 250 kg e alzadas de ata 1,40-1,50 metros.

O corpo está cuberto dunha pelaxe curta e suave, máis abundante na cabeza. Outras razas, coma o burro zamorano, caracterízanse pola maior lonxitude do pelo.

As variacións na capa son frecuentes e moi amplas segundo a raza, oscilando entre o gris cinsa, máis ou menos abrancazado (que son os denominados rucios) e o practicamente negro. A raza catalá é de cor negra escura mentres que a andaluza é de cor torda clara. No noso burro fariñeiro galego adoita ser escura, denominada tecnicamente torda (por mestura de pelos brancos e negros).

En tódalas razas obsérvanse degradacións a gris prateado ou branco no ventre, bragada e axilas, así como ó redor do fociño e dos ollos, tipicamente bordeados dun halo branco.

Nalgúns exemplares pode observarse un listón máis escuro cá cor do resto da pel, a todo o longo do espiñazo e que baixa polo centro das escápulas formando un debuxo en cruz característico. Conta a lenda que o teñen como signo do agradecemento de Xesús ante o intento dun burro de cargar por el a cruz durante a ascensión ó Calvario. Como sexa que os soldados romanos non llo permitiron, o pobre animal conformouse con seguilo e permanecer xunto a el baixo a cruz na que foi crucificado. Engade a lenda que se trataba do mesmo burro no que tivo que fuxir, acabado de nacer, para escapar da matanza de Herodes.

Destaca o tamaño desproporcionadamente grande da cabeza (maior cá dos cabalos). As orellas son grandes e moi móbiles, máis escuras có resto da capa.

Peito estreito, e liña dorsolumbar claramente deprimida, coa coxa levantada. O espiñazo está ben marcado e o ventre voluminoso e caído. Rabo longo e delgado, rematado nunha borla de longas sedas.

As patas son delgadas, e os pezuños pequenos e comprimidas lateralmente.

A voz do burro chámase orneo, e emitir orneos é ornear ou arnear. Cómpre dicir que ornear tamén se aplica á vaca en Sarreaus e A Merca, e, na forma orneiar, na Gudiña. En Feás, orneo designa o brado da vaca.

Reprodución

A madurez sexual chega ós dous anos nas femias e máis tarde nos machos. Poden vivir ata 25 anos, se ben se citan casos de exemplares de 40 anos.

O período de xestación é de 11 a 12 meses, cunha cría única en cada parto.

Hibridación con outros équidos

Zeedonk 800
Híbrido entre burro e cebra do Zoolóxico de Colchester, Inglaterra

O burro, tanto o macho como a femia, poden cruzarse co cabalo, dando lugar a híbridos estériles. A razón desta esterilidade está no diferente número de cromosomas nas dúas especies: os cabalos teñen 64 cromosomas e os burros, 62, dando como resultado híbridos de 63 cromosomas.

Se se cruza un burro macho cunha egua, obtemos unha mula ou un macho. O nome de besta aplícase normalmente ás eguas, pero tamén como denominación colectiva para calquera equino, incluídas as mulas.

Se se cruza un cabalo cunha burra, obteremos unha mula burreño ou besta burreña. Non nos consta que burreño tamén funcione como substantivo.

As mulas son extremadamente fortes e resistentes, o que as fixo moi apreciadas para o transporte de cargas pesadas a grandes distancias, sobre todo en terreos montañosos e difíciles. Os burreños, en cambio, son pequenos e débiles.

Tamén se poden obter, aínda que son inusuais, híbridos entre burros machos e cebras femias, coñecidos como cebrasnos ou ceburros [3]. Máis raros aínda son os híbridos entre burras e cebras machos.

Usos agrícolas

O principal uso do burro como animal doméstico sempre foi como animal de carga ou de traballo, para o transporte de xente e cousas e para tirar do carro ou, menos frecuentemente, do arado. Aprovéitase a tal fin a súa resistencia e docilidade, así como a capacidade de movemento en camiños irregulares, propiedades que o fan moi útil e sufrido. Ademais, son animais lonxevos e moi pouco esixentes no tocante ó seu mantemento. En tempos, tamén se utilizaba como animal produtor de carne e leite. Ten moita sona a chacina leonesa obtida a partir da carne de mula.

Khotan-mercado-d62
Mercado dominical en Khotan, República Popular China.

Aínda que hoxe en día este uso agrícola desapareceu nos países desenvolvidos, pola mecanización da agricultura, seguen representando unha valiosa axuda no terceiro mundo.

A denominación galega de burro fariñeiro non fai alusión á cor da capa senón ó seu uso para o transporte de grao e fariña cara e desde os muíños. Tamén foi tradicional o uso en Galicia para o transporte de cargas por zonas escarpadas, como os cantís de Ortigueira ou Teixido, así como para a recollida da uva na Ribeira Sacra. Precisamente por esa capacidade de moverse con soltura polos terreos máis escarpados, onde resultaba máis difícil atoparse cos gardas, era o animal de carga preferido polos contrabandistas da raia con Portugal.

Noutras zonas de España sempre foron burros ou mulas as que movían as rodas de norias e muíños, e co mesmo fin utilizáronse en Quiroga para move-los muíños de aceite.

En Galicia, foron vacas e bois os que tiraban de carros e arados, pero para labores menores ou en situacións de pobreza eran substituídos por burros. Tamén transportaban todo o necesario para a subsistencia dos pastores cando tiñan que realizar longos desprazamentos ou estancias prolongadas nas brañas.

Actualmente estanse a producir diversos movementos de recuperación do burro que buscan da-la volta ó progresivo descenso do número de exemplares. No intento de darlles unha rendibilidade económica poden destacarse novos usos como mascota, como terapia para certas incapacidades ou para potencia-lo turismo rural, ó facilita-lo movemento en rutas de montaña, paseos ecolóxicos etc.

Aínda que sexa bordeando un pouco a lenda, non podemos esquece-la tradición que corre por Galicia adiante de utiliza-los burros para deseña-lo mellor camiño entre dúas aldeas afastadas. Bastaba con levar un burro dunha aldea á outra e deixalo volver de seu, coa seguridade de que o camiño que escollera sería o máis curto e cómodo.

De feito, existe unha sentenza islámica que vén dicir que «Segue ó burro e atoparás o teu pobo. Segue a unha cabra e caerás nun barranco».

En Portugal corre a crenza de que o burro tamén é quen de gardar eficazmente os rabaños de ovellas contra os ataques de cans e lobos, arredándoos do gando a base de couces e dentadas. Pero que para que así o faga ten que estar un burro só, xa que se hai dous só se preocuparán de facerse compañía, esquecendo o coidado do rabaño [4].

Carácter e temperamento

O carácter teimudo do burro, ó que non se lle pode facer cumprir unha orde se el non quere (Non levarás por ben o burro á auga se el non ten gana), está amplamente arraigado na nosa cultura. En realidade non parece ser certo senón que ese comportamento obedece a un alto instinto de autoprotección, polo que se negan a facer calquera traballo que descoñezan e que sintan que poida representar un perigo. Porén, unha vez que o animal comproba que non implica perigo ningún, realizará eses traballos sen problemas.

Outro tópico tamén moi estendido é o da súa suposta falta de intelixencia, metáfora trasladada desde antigo á lingua e á imaxinería (lémbrense as orellas de burro que se lle colocaban ós rapaces como castigo). Fóra de consideracións sobre a existencia ou non de intelixencia nos animais, o certo é que se admite que son quen de aprender máis de vinte ordes distintas e de abrir co fociño a porta das cortes ou o portelo das leiras.

Protección

Non é posible cuantifica-lo estado actual do censo asnal en España (os últimos datos corresponden ó ano 1999), pero a evolución está clara. Cara a fin da Guerra Civil había, segundo os censos oficiais, máis dun millón destes animais, pero os sucesivos censos publicados polo Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación evidencian claramente o descenso imparable do número de cabezas:

Censo nacional de gando asnal e mular
Especie 1950 1960 1970 1980 1990 1999
Asnos
732 686 363 188 130 55
Mulas
1.089 1.158 533 199 100 28

(En miles de cabezas. Fonte: Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación)

Coma no resto do estado, tamén en Galicia as cifras seguen unha evolución semellante. En 1986 estimábase un censo de 26.041 burros (segundo un estudio feito pola Universidade de Córdoba). En 1999, o censo era de só 14.677 burros e 4.038 mulas (segundo a Gran Enciclopedia Galega, 2003).

Burro, Galicia
Burro de Galicia

Na actualidade (datos de 2006), a Asociación de Defensa dos Burros Fariñeiros de Galicia (ABUFA) cifra o número de burros entre 7 e 8.000 cabezas. Aínda así, os especialistas neste animal coinciden en que Galicia é a comunidade cun maior censo asnal.

As razóns deste descenso espectacular no número de exemplares deben buscarse na mecanización do campo, que substituíu eficazmente o traballo que viñan realizando burros e machos. Sendo esta a única aptitude que xustificaba a presenza destes animais na cabana gandeira, convertéronse en animais inútiles cun único destino: o sacrificio ou o abandono no monte. A recuperación do aprecio polo burro é cousa recente. Podemos atopa-los primeiros pasos en Francia, a finais dos anos oitenta. En España comezan moito máis tarde, en 1998.

Noutras comunidades autónomas existen xa planes oficiais de recuperación das súas razas asnais autóctonas pero non é así en Galicia, onde non conta con ningunha figura de protección oficial. Existe, si, un plan de recuperación do Cabalo de pura raza galega, que vén funcionando desde 1996 e que xa conseguiu un censo de 450 exemplares (24 machos e 426 femias) de suficiente pureza racial (Razas autóctonas de Galicia en perigo de extinción, Consellería de Política Agroalimentaria e Desenvolvemento Rural, 2001).

Tódalas razas asnais españolas posúen algunha asociación protectora recoñecida pola Administración:

  • Raza Andaluza: Unión de Ganaderos y Arrieros de la Gran Raza Asnal Andaluza, en Écija, Sevilla.
  • Raza do Asno de las Encartaciones: Asociación de defensa del Asno de las Encartaciones (ADEBUEN), en Garai, Biscaia.
  • Raza Catalá: Associació del Foment de la Raça Asinina Catalana (AFRAC), en Banyoles, Xirona.
  • Raza Mallorquina: Associació de Criadors i Propietaris de Pura Raça Asinal Mallorquina, en Esporles, Mallorca.
  • Raza Majorera: Asociación SOO Grupo para la Conservación y Fomento del Burro Majorero, en Fuerteventura, As Palmas.
  • Raza Zamorano-leonesa: Asociación Nacional de Criadores de Ganado Selecto de Raza Asnal Zamorano-Leonesa (ASZAL), en Zamora.

En Galicia si que existen iniciativas privadas en defensa e protección do burro, como a xa citada Asociación de Defensa dos Burros Fariñeiros de Galicia (ABUFA), que vén traballando desde 1998, con sede en Brión (A Coruña) e un centro en Rubiáns (Vilagarcía de Arousa); e a Asociación Nacional para la Defensa, Recuperación y Estudio Terapéutico de la Raza Asnal (ANDREA), que tamén conta con centros de acollida para burros vellos, abandonados ou maltratados.

Noutros puntos coñecemos da existencia doutros grupos similares, como a Asociación de Amigos del Burro (AMIBURRO), en Trescantos, Madrid [1], ou a Asociación para la Defensa del Borrico (ADEBO), en Rute (Córdoba), fundada en 1989.

Aspectos históricos

Equus asinus.001
Equus asinus nun camiño do Monte Zapateira

Na Roma antiga, o burro estaba consagrado a Príapo, deus da fecundidade, e na súa honra sacrificábanlle estes animais. Ovidio conta a lenda de que, tras un banquete ofrecido por Sileno (pai dos sátiros e deus menor do viño), a ninfa Lotis emborrachouse e quedou dormida. Príapo intentou violala pero ó, achegarse a ela, un burro do anfitrión alertou os invitados cos seus orneos, salvando así á ninfa que se librou de Príapo ó ser convertida nunha flor de loto. Este, en vinganza, matou e comeu o burro.

Outra lenda di que tal pasou cando Príapo intentou aproveitarse de Hesta (deusa do lume do fogar), coincidindo o resto da historia. E unha terceira explicación conta que a orixe está nunha competición entre Príapo e un burro (a quen Dioniso concedera o don da palabra) sobre o tamaño dos seus respectivos penes. Príapo gañou ó burro e logo matouno.

Das numerosas aparicións dos burros nos textos bíblicos (históricos ou apócrifos), destaquemos dous: a fuxida a Exipto de San Xosé e a Virxe para salvar a Xesús da orde de Herodes de matar a tódolos primoxénitos hebreos; e a entrada triunfal de Xesús en Xerusalén a cabalo dun humilde burro. E non podemos esquece-la presenza dunha mula e dun boi no portal de Belén.

Toponimia

Non consta no Nomenclátor ningún topónimo derivado da palabra burro, pero si dous para o sinónimo asno. O Porto do Asno é un lugar da parroquia de Codesoso, do concello coruñés de Sobrado, e Valdoasno outro lugar da parroquia de Armariz, do concello ourensán de Nogueira de Ramuín.

Simboloxía do burro

O burro pode representar cualidades contrapostas, se ben case todas son negativas. Comezando por estas ultimas, representa a ignorancia e o carácter rudo, bruto, incivil, ineducado, cualificando como tal a quen temos por alguén de curto entendemento. Tamén serve para o obcecado, que non atende a razóns (poñerse burro, non apearse do burro). Conceptos directamente relacionados serían burrada e asneira (co significado de estupidez, parvada, dito ou acto de manifesta ignorancia) ou desasnar/se (co significado de aprender, educarse, afinarse).

Tamén representa o traballo duro e sufrido, pero no seu sentido máis pexorativo. Queda claramente expresado nas frases traballar coma un burro ou ser máis besta ca un burro.

Noutros contextos, o burro aparece relacionado con prácticas satánicas, xunto ó macho cabrío, e sexuais, polo desenvolvemento da súa verga. O deus exipcio Set, encarnación do mal e portador de secas e destrución, aparece representado por veces con cabeza de asno. A Baco, deus romano do viño e o pracer, estaba consagrado o burro, entre outros, e nas súas representacións humanas aparece cun pene ben patente. O mesmo Satán aparece moitas veces en forma de asno, con ou sen cornos.

Por outra banda, tamén podemos atopa-lo burro como representación de opcións políticas. O debuxo do burro catalán, deseñado por Eloi Alegre, naceu como logotipo da Asociación para el Fomento de la Raza Asinina Catalana (Afrac). En 2004, Jaume Sala y Álex Ferreiro comezaron a utilizalo, despois de lixeiras modificacións, como elimina-la crina e os testículos ver debuxo orixinal, como símbolo da catalanidade fronte ó toro de Osborne típico da iconografía españolista, do mesmo xeito que aquí, en Galicia, xa corre desde o 2002 o equivalente da vaca do deseñador Antón Lezcano sobre a bandeira galega ou no País Vasco a ovella Ardilatxa (esquematizada da raza ovina autóctona lacha).

Nos Estados Unidos, o burro é o emblema do Partido Demócrata, fronte ó elefante que simboliza o Partido Republicano. A orixe desta icona non está clara pero parece ser que naceu en 1870, a partir dun debuxo satírico de Thomas Nast que caricaturizaba así ó presidente demócrata Andrew Jackson. Aínda que o Partido Demócrata nunca aceptou oficialmente esta imaxe, utilízaa de feito habitualmente, como reflexo dun partido doméstico, amable, valoroso e humilde.

O burro na literatura

Non debe sorprende-la presenza dos burros na literatura de todo o mundo. Ó cabo é un dos animais domésticos que conforman o ámbito que nos é máis próximo. Pero cabe menciona-lo seu papel destacado nas seguintes obras literarias:

  • O Asno de ouro (ou As Metamorfoses), unha novela do autor latino Lucio Apuleio (123 ou 125 - 180 d.C.), que relata as aventuras de Lucio, mozo obsesionado pola maxia. En Tesalia, pola súa teima por observa-los ritos máxicos das sacerdotisas, é vítima accidental dun feitizo que o converte en burro, pero sen mantendo a súa intelixencia. Baixo esta aparencia pasa polas mans de diferentes amos e ve e escoita o que lles acontece, sufrindo o maltrato dos servos e escravos que pagan nel, como besta de carga, a explotación que eles mesmos sofren dos seus amos. Finalmente, prega axuda a Isis e recupera a forma humana.
  • O soño dunha noite de verán (A Midsummer Night's Dream), comedia escrita por William Shakespeare ó redor de 1595. Nunha das súas frecuentes referencias á literatura clásica, Shakespeare inspírase no Asno de ouro e na súa comedia converte a un dos protagonistas, Nick Bottom, en home con cabeza de asno.
  • Platero y yo, obra poética de Juan Ramón Jiménez, que recrea poeticamente a vida e morte do burro denominado Platero.
    • Platero es pequeño, peludo, suave; tan blando por fuera, que se diría todo de algodón, que no lleva huesos. Sólo los espejos de azabache de sus ojos son duros cual dos escarabajos de cristal negro.
Monumento a Cervantes (Madrid) 10b
Estatua de Sancho Panza na praza de España, Madrid por Lorenzo Coullaut Valera, 1930.

Protagonista secundario que tamén merece ser lembrado é o rucio de Sancho Panza, fiel servidor do Quixote. Realmente, este personaxe é anónimo e só é designado polo seu nome común, non sendo certo que Rucio sexa zoónimo como se afirma nalgunhas fontes [2].

  • ¿Qué rucio es éste? -preguntó la duquesa.
  • Mi asno -respondió Sancho-, que por no nomearle con este nombre, le suelo llamar el rucio; y a esta señora dueña le rogué, cuando entré en este castillo, tuviese cuenta con él, y azoróse de manera como si la hubiera dicho que era fea o vieja, debiendo ser más propio y natural de las dueñas pensar jumentos que autorizar las salas. ¡Oh, válame Dios, y cuán mal estaba con estas señoras un hidalgo de mi lugar!

Finalmente, cómpre lembrar que en numerosas fábulas de Samaniego, Esopo, Iriarte etc. podemos encontrar burros como actores principais. A modo de exemplo, citemos unha presa delas:

  • O mercador de sal e o asno (Esopo).
  • O asno e o lobo (Samaniego)
  • O asno e o porco (Samaniego)
  • O burro frautista (Iriarte)

O burro na cultura popular

Entre os romanos considerábase que cruzarse cun burro era un agoiro de próximas desgrazas. Quizais poida basearse á relación co prendemento e morte de Xesús Cristo ó pouco de entrar en Xerusalén montado nun burro.

Outras crenzas populares están relacionadas con ver un agoiro de chuvia inminente se ornea un burro (Se os burros ornean moito, non sairás enxoito) ou se sacode as orellas. Polo contrario, se se envorca no po anuncia bo tempo.

En Melide din que cando unha donicela traba a alguén se agarra de tal xeito que non o solta mentres non orneen sete burros e toquen sete campás de sete igrexas. O mesmo din do lagarto arnau (Terra de Melide, 452-453).

Aplicacións terapéuticas

Nun libro anónimo (Apología del asno, 1826) afírmase que “Cada burro é para ti un doutor. Para todo, no asno hachas remedio. É un almacén de drogas[5]. Hipócrates aconsellaba o zudre de esterco de asno negro para curar problemas intestinais, sobre todo nas mulleres. Tamén, o leite de burra era bo para cura-las dores dos artellos, e Plinio dicía que tamén servía como antídoto contra certos velenos. O sangue de burro era bo para cura-la mente.

Tamén servía o leite de burra para cura-la tuberculose e outras toses vellas, e así o transmite o noso refraneiro: Prós enfermos do peito, o leite de burra é remedio feito (Eladio Rodríguez González).

Outras fontes din que o rabo de burro curaba a tose ferina e as picadas do escorpión, sen indica-la forma de aplicación.

Tamén temos constancia do uso do mexo de burro como vello tratamento contra a lepra.

Fraseoloxía, refraneiro e cantigueiro

Artigo principal: O burro na cultura popular.

Notas

  1. "Una investigación internacional concluye que el burro apareció hace 10.000 años en África". Arquivado dende o orixinal o 05 de decembro de 2007. Consultado o 12 de maio de 2007.
  2. "Investigación y Ciencia, maio 2005" (PDF).
  3. ABC.es (10.08.2014)
  4. "geocities.com/asininos" (en portugués).
  5. Cada borrico es para ti un galeno. Para todo, en el asno hallas remedio. Es un almacén de drogas.
A manteiga na cultura popular galega

A seguir recóllese a pegada da manteiga na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

A nogueira na cultura popular galega

A seguir, recóllese a pegada da nogueira e da noz na cultura popular galega a través de crenzas, refráns e cantigas.

A nogueira é unha árbore rica en substancias agres e taninos. As súas follas e a súa casca empregábanse nas menciñas populares coma purgante ou en doenzas da cute; ofrece ademais un efecto curandeiro de furunchos e tallos. A casca tingue dun amarelo pardo os tecidos e a madeira é moi estimada en ebanistaría pola súa fibra magra, pola dureza e polo veado característico.

Fogueiro

O fogueiro ou burro[Cómpre referencia] (Melanogrammus aeglefinus, Linneo 1758) é un peixe mariño semellante ó bacallau, propio de ámbalas dúas costas do océano Atlántico. Pertence á familia dos gádidos.

Mula

A mula é o resultado da hibridación entre un burro e unha egua, de tamaño semellante a esta. Utilizábase na agricultura como besta de carga. Como acontece con outros híbridos, é un animal estéril.

O cruzamento resultante da hibridación entre cabalo e burra é a mula burreña (cast. burdégano), máis pequena e máis débil.

O nome provén do latín mulla, orixinalmente aplicado á cría de dúas especies diferentes.

Cando é macho, denomínase simplemente macho. Cando é femia, mula. A denominación de besta aplícase a calquera équido, como animal de carga, e tamén especificamente á egua.

O burro na cultura popular galega

A seguir recóllese a pegada do burro na cultura popular galega, na fraseoloxía e na tradición oral galega (refráns, cantigas e adiviñas).

O queixo na cultura popular galega

A seguir recóllese a pegada dos diferentes tipos de queixos na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

O tabaco na cultura popular galega

A seguir recóllese a pegada do hábito de fumar tabaco na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

Os cogomelos na cultura popular galega

A seguir recóllese a pegada dos diferentes tipos de cogomelos na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral.

Refraneiro galego da abella

A abella i a ovella en abril deixan a pelexa .

A abellariza e o coello, no monte vello.

A auga enriba de mel sabe mal e fai ben .

A cera sobexa queima a igrexa

A chuvia no mes de agosto, non é chuvia que é mel e mosto .

A ovella e a abella no maio deixan a pelexa.

A ovella e a abella polo abril deixan a pelexa.

A quen Dios quer ben, caille a sopa no mel.

A quen se fai de mel, cómeno as moscas.

Abella e ovella, e pedra que trebella.

Abellas revoltas, tempestades ás voltas .

Aceite, no alto; viño, no medio; mel, no baixo.

Aceite, o de enriba; viño, o do medio; mel, o do fondo.

Ano de abellas, ano de ovellas.

Ano de enxames, ano de fames .

Ano de ovellas, ano de abellas .

A quen con mel trata, algo se lle pega .

A todos lle gusta o mel, e a min tamén .

Abella e ovella, e pedra que trebella .

Abellas revoltas, tempestades ás voltas .

Ano de enxames, ano de fames .

As abellas da Madalena, Dios as trai e Dios as leva .

As moscas no verau comen o mel e comen o gando.

Ás solteiras mel, ás casadas fel.

Ata despois da vendimia non cáte-la entena.

Ata lavar os galleiros non cáte-lo teu abelleiro.

Ata pasada a vendimia non digas: “¡Eite a mel miña!”.

Auga de agosto, azafrán, mel e mosto.

Auga de agosto dá mel e mosto .

Auga de agosto, mel e mosto .

Auga en agosto, azafrán, mel e mosto .

Cando chove en agosto, chove mel e mosto.

Cando chove por agosto, chove mel e mosto .

Cando é moita a cera na igrexa está o abade de festa .

Canto máis doce é o mel, máis zugan as abellas nel .

Chuvia polo agosto é mel e mosto .

Con mel cóllense as moscas .

De Dios vén o ben e das abellas o mel.

Debaixo de mel hai moitas veces fel .

Despois das uvas e mel sabe mal o viño, pero fai ben.

En abellas e en ovellas nunca metas o que teñas.

En abril morre a fraca; a colmea, non a vaca .

En agosto chove mel e mosto.

En pombas e en abellas nunca metas o que teñas.

En xaneiro xa a abella pon os pés no salgueiro.

Enxame de maio vale un bo cabalo .

Enxame probe, no inverno nace e no maio morre .

Enxame probe, se do inverno sale no maio morre .

Enxamio pobre, se do inverno sae, en maio morre.

Esta nosa filla non dá tino a naide; nin é mel, nin fel, nin vinagre .

Facédevos mel, e comeranvos as moscas .

Máis moscas se pillan con mel ca con fel.

Máis moscas xunta covo de mel que ola de vinagre .

Máis moscas xunta entena de mel que ola de vinagre.

Máis val pan con mel que pan sin el

Marzo marzán, cara de can; a mediodía enxamea a colmea e a noite morre a abella .

Marzo, marzán, pola maña cara de can, a medio día zoa a abella e á noite mata a vella.

Miguel, Miguel, non tes abellas e mais vendes mel .

Moscas comen o mel i o gando.

Non é o mel pra boca do burro .

Non está feito o mel prá boca do burro.

Non hai máis cera ca que arde.

Non hai mel sin fel .

Non se fixo o mel pró fuciño do porco .

Non sea tanta a cera que prenda lume .

O enxame de abril, pra min; o de maio, pra meu amo, i o de San Xoán, pro can .

Ó porco teixo non o quer San Antón porque arrouba a cera de alumear ó Señor.

Ó que ha de morrer ás escuras non lle importa ser cereiro.

O que mata unha abella ten cen anos de pena .

O que mata unha abella, ten cen anos de pena; o que mate un abellón ten cen anos de perdón.

O que rico quer ser, catro cousas ha de ter: cabras, ovellas, abellas e muíño onde moer.

O que rico quer ser, istas cousas ha de ter: cabras, ovellas, abellas e muíño onde moer.

Ó que se fai mel cómeno as moscas.

Ó que se volve mel, cómeno as moscas .

O que ten moito mel, cómeo con pan, cómeo sin el, ou cómeo como quer .

O viño con mel sabe mal e fai ben .

Ofrece-lo pez, que a cera vai cara.

Os recíos de agosto son mel e mosto .

Ovella e abella, e pedra que trebella, e péndola tras da orella, cobizaba pró seu fillo a vella.

Ovella vella e enxamio probe, no maio morre.

Ovella, abella, pedra que trebella e péndola tras da orella, cobizaba para o seu fillo a vella.

Ovella, abella, pedra que trebella, partes na igrexa e péndola tras da orella, deseaba para o seu fillo a vella.

Ovellas e abellas nas túas devesas e non nas alleas.

Ovellas, abellas e lentellas, todas son consellas.

Polo San Miguel están as uvas o mesmo que mel .

Polo San Miguel sabe o touciño a mel .

Prá boca do burro non se fixo o mel.

Quen anda co mel chúpase os dedos .

Quen anda co mel sempre se lle apega algo del .

Quen con mel trata, ben sabe o que é doce .

Quen rico ser queira, estas cousas ha de ter: ovella e abella e a pedra que terbella, egua parideira e muller goberneira.

Quen se fai de mel, cómeno as moscas .

Quen todo é mel, cómeno as abellas .

San Pedro por unha abella matounas todas.

Sancristán que vende cera e non ten colmea, que o digan as velas da eirexa.

Se queres mel, por San Miguel.

Se queres ter abellas mira por elas nas Candeas, e se queres ter mel mira polo san Miguel

Se queres ter abellas míraas polas Candeas, e se queres ter mel míraas polo san Miguel .

Se te morde a donicela, busca viño e busca vela, que mañán che darán terra

Se te roi un alacrán, busca a cera e mais o pan, e se te roi a adelouciña, búscaos aínda máis axiña.

Se tivéra-la túa casa a arder, a túa muller a morrer, e no teu cu un abelleiro, ¿a quen acodirías primeiro?

Todos ó mel e todos ó fel .

Unha mala abella revolve un cobo .

Unha mala abella revolve unha colmea .

Unha mestra pra moitas abellas e un pastor pra moitas ovellas .

Unto de porco e mel das abellas fervidos en viño e ... ¡fóra catarreira!

Vinagre e mel saben mal e fan ben .

Refraneiro galego sobre o burro

Á burra e á muller polo pico lles entra a fermosura.

Á burra e á muller, a paus hainas que tanguer.

A burro froxo, arrieiro tolo que lle malle o lombo.

A burro morto, cebada ó rabo.

A burro novo, aparello vello.

A burro pardo, arrieiro arroutado.

A burro vello, a millor cebada e o pior aparello.

A burro vello, albarda nova.

A burro vello, múdalle o alimento e darache o pelexo.

A burro vello, pouco verde.

A carne de burro non é transparente.

A carne de man a calquera burro ña dan.

A conta do burricón comémo-lo requeixón .

A conta dos burros comen os agudos .

Á muller beilar e ao burro ornear, o diaño debeillo ensiñar .

A vergonza era verde e comeuna un burro.

Alá vai, alá vai, o burro tras da nai .

Alá vai, alá vai, o burro tras de súa nai.

Arrieiro rabudo, malla na albarda e malla no burro.

As amatas do meu burro fixeron de min albeitar.

Asegún sea o burro ten que ser a albarda.

Asno morto, a cebada ó rabo.

Bachiller en artes, burro en todas partes.

Ben burro é quen burro ten, pero inda é máis burro quen, podendo, non o ten.

Ben burro é quen tendo burro viaxa a pé.

Ben sabe o burro onde ornea.

Ben sabe o burro onde ornea, cando quer el ornear.

Ben vai a vella na burra cando é súa .

Boi corvo, burro combo e cabalo fondo.

Burra vella non aprende andadura e, se a aprende, pouco lle dura.

Burro cargado de ouro consígueo todo.

Burro de moitos, cómeno os lobos.

Burro lavado, xabrón perdido.

Burro pexado non salta valado.

Burro que entra na leira allea, sairá dela carregado de leña.

Burro sexa quen con burro leirea.

Burro sexa quen ser burro queira.

Burro sexa quen a burro protexa.

Burro vello tamén quer a sua cebada.

Cando está o pelexo á porta sinal de que a burra é morta.

Cando nace a vasoira nace o burro que a roa.

Cando o burro pode, a burra non quer.

Cando o burro vén ó lugar, todos o queren montar.

Cando todos che digan que es burro, ornea.

Cando un burro ornea o outro baixa a orella.

Cando un burro ornea, sempre hai outro que escoucea.

Canto máis burro, máis peixe.

Chanzas con burros acaban en couces.

Contos de probes, peidos de burras vellas.

Cos burros viven os agudos.

Cousas de burros acaban en couces.

Dame un maridiño rico, aínda que sexa un borrico.

De burro abaixo non hai pior besta.

De burro para baixo non hai besta de menos monta.

De Lugo, nin boa besta nin bo burro.

De Lugo, nin boa besta nin bo burro, mais montadores, os millores.

De pequeno, rei; de mozo, capitán; de casado, burro; e de vello, can.

De pequeno, rei; de mozo, galán; de casado, burro; e de vello, can.

Deixade ao mestre, ainda que sexa un burro.

Des que a besta vai no po, xó, burra, xó!.

Des que o burro entra no illó, ¡xo burro, xo!

Dixo o burro ó mulo: arre alá, orelludo.

Díxolle o burro ás coles: 'pax vobis'.

Díxolle o burro o mulo: tírate alá, orelludo.

Do burro abaixo non hai menos besta.

Dous Xans e un Pedro fan esta-lo burro quedo.

É como os burros da Limia, que apañan o viño e beben auga.

En Lugo, nin boa besta nin bo burro.

En marzo, nin o rabo do burro mollado.

Este mundo é un fandango, e quen nono baila é un asno.

Fainas o burro e págaas a albarda.

Hai cabalos tolos e burros cordos .

Hai moitas burras do mesmo pelo.

Hai moitos burros da mesma cor do coiro.

Hai moitos burros do mesmo pelo.

Home casado, burro escarallado.

Home casado, burro estropeado.

Home casado: home pretudo, xordo coma un mudo e orellas coma un burro.

Home mozo que non troula, nin fuma, nin xoga, nin bebe, nin bica, nin cuspe no curro, máis que home é burro .

Home que non troula, nin fuma, nin xoga, nin bebe, nin bica, nin cuspe no curro, máis ca home é burro.

Ir a cabalo do burro, e andar ó seu precuro .

Ir cabaleiro no burro, e andar ó seu precuro .

Ir por besta e volver por burro é un viaxe papudo .

Lavar a cabeza a un burro, gastar tempo e xabón.

Leite de cabra e leite de burra danse camiño da sepultura.

Mágoas alleas matan os burros .

Máis fácil é ó burro ornear que ó sabio responder.

Máis fácil é ó burro perguntar, que ó sabio responder.

Máis que cen de pardal, vale unha de asnal .

Máis val burro vivo que sabio morto.

Máis val un burro vivo que un cento mortos.

Máis val unha asnal ca cento de pardal.

Máis vale pequeno e agudo que grande e burro.

Maldicións de burro nunca ao ceo chegan.

Muller casada? burra e amolada.

Muller que do cuco fiou, ou era moi burra ou cucar desexou.

Na provincia de Lugo non hai boa besta nin bo burro, pero manteadores, dos millores.

Nin bo Pedro, nin bo burro negro, nin bo lameiro por riba do rego.

Nin bo Pedro, nin bo burro negro, nin bo lameiro por riba do rego, nin de sabugueiro un bo vencello, nin de cuñado un bo consello.

Nin burro orneante, nin home rallante.

Ningún burro se quedou calvo.

Non é o mel pra boca do burro .

Non está feito o mel pra boca de burro.

Non hai Pedro bo, nin burro negro, nin lameiro por riba do rego.

Non levarán por ben o burro á auga se el non ten gaña.

Non merques burro de recoeiro, nin cases con filla de mesoneiro.

Non poder dar no burro e dar na albarda.

Non se sabe o que pode ensinar á muller a bailar e ó burro a ornear.

Non tentes dar auga ó burro se non a quere.

O burriño de san Sadorniño cada día máis cativiño .

O burriño de Vicente ten a carga e non a sente.

O burriño de Xosé leva rabo e non o ve.

O burro diante, pra que a recua non se espante.

O burro diante, pra que non se espante.

O burro do vilán é mulo no vran.

O burro do xitano, en vendo o pan alonga o paso .

O burro do xitano, en vendo o pau alonga o paso.

Ó burro e ó carro, a carga ó rabo.

O burro non anda senón coa albarda e a carga.

O burro ó sol fai sombra.

O burro pequeniño sempre é borriquiño.

O burro que máis traballa, máis axiña cansa.

O burro que moito carga, logo rompe o aparello.

O burro sofre a carga, mais non a sobrecarga.

O burro traseiro que zarre o boqueiro.

O can oubea e o burro ornea .

O día que me casei, un burriño aluguei .

O fillo do burro ben sabe ornear .

O home cuco vive do home burro.

O home, cando é rapaz é rei; de mozo, capitan; de casado, burro, e de vello can.

O home, de meniño rei, de mozo, galán, de casado, burro, e de vello can.

O primeiro de abril van os burros a onde non deben ir .

O que burro vai á Roma, burro vén á volta.

O que che é burro tanto é eiquí como en Lugo.

Ó que é burro, Diolo mate.

O que é burro, tanto é aquí como en Lugo.

O que é burro, verte as papas.

O que está acolleito cando chove, é ben parvo se se move; e se se molla, é ben burro se se anoxa.

O que nace burro, burro morre.

Ó que o burro gaba, tal fillo lle naza.

O que ós vinte non é home e ós corenta non é rico, ten algo de borrico.

O que ós vinte non é home, ós trinta non se casa, ós cuarenta non ten casa e ós cincuenta non é rico, ¡arre borrico!

O que perde o burro e atopa a albarda, xa non sofre tanta perda.

O que se para ó lado do fuso, ou é burro ou non ten uso.

O que ten besta e anda a pé, ben burro é .

O que ten besta e anda a pé, máis besta é .

O que ten burro e vai a pé, ben burro é.

O que vive probe e morre rico, é ben borrico.

Onde burros andan, alí escoucean.

Onde cai o burro dánselle os paus.

Onde canta un crego e ornea un burro, alí nunca falta un peso duro .

Onde canta un crego, moe un muíño e ornea un burro, nunca faltará un duro.

Onde os burros andan, alí escoucean.

Onde vai o burro vai a albarda.

¿Onde vas Sindo? A levar este burro ao pilón.

Orneos de burro non chegan ó ceo.

Polo san Pedro, burro quedo.

Polo San Pedro, o burro quedo.

Polo san Xoán, calquera burro gaña o pan.

Por algo Deus non lle deu cornos ós burros.

Por culpa do burro mallan na albarda.

Por non andar, ornear.

Porque un burro dea un couce non se lle ha corta-la pata.

Posto no burro, atura-las azoutas.

Prá boca do burro non se fixo o mel.

Prós enfermos do peito, o leite de burra é remedio feito.

Que queira que non queira, o burro ha de ir á feira.

Quen a burros favorece, couces merece.

Quen ós vinte anos non se casa, i ós trinta non tèn casa, i ós corenta non é rico, ese é un borrico .

Quen perde o burro e atopa a albarda, iso gaña.

Quen ten burro e non vai nel, máis burro é el.

Se che dixeren dous que es burro, ornea.

Se non fora polo rabo empreñaba a burra.

Se os burros ornean moito, non sairás enxoito.

Se tódolos burros trouxeran albarda, os albardeiros moito gañaban.

Segundo sexa o burro, ten que ser a albarda.

Tres Xans e un Pedro fan estar o burro quedo.

Turra, turra, Xan, pola burra. Pedro non quero que son caballero.

Val máis burro ser, que con burros debater.

Val máis pequeno agudo que grande e burro.

Vale máis cativo agudo que grande burro.

Vale máis pan duro, que consello de burro

Vezouse o burro nas verzas, e non deixou verdes nin secas.

Xogan os burros e páganas os arrieiros.

Refraneiro galego sobre o cabalo

A besta amatada, de lonxe ve vir a albarda .

Á besta axionllada ponlle máis carga .

Á besta boa, dálle vara i espora .

Á besta cargada, a cincha mátaa .

Á besta comedora, pedras na cebada .

A besta e a muller, que a preste quen quixer .

Á besta golosa, taleiga de area .

A besta leva ben a carga, mais non a sobrecarga .

A besta mala, espora e vara .

A besta non pregunta quen a monta .

A besta pola carga, e o home pola palabra .

A besta preñada cargala ata que para; e dispois de parida, cargala cada día .

A cabaleiro novo, cabalo vello .

A cabaleiro vello, cabalo novo .

A cabalo alleo, espora propia .

A cabalo cansado, mudarlle o prado .

A cabalo comedor, ronzal curto .

A cabalo dado non lle míres o dente .

A cabalo grande, esporas grandes .

A cabalo morto, cebada ó rabo .

A cabalo novo, cabaleiro vello .

A cabalo regalado non lle miran o dente.

A cabalo regalado non se lle mira o dente.

A cabalo vello, pouca ferraia e moita cebada .

A cabalo vello, pouco verde .

A home parlanchín e faco relinchón, pouca cebada e moito albardón .

A ida de Paio Gomes, fora a cabalo e veu nas alforxas.

A mala besta no bo camiño entropeza .

A millor besta dá coa carga no chan .

A millor besta, quer aguillón, e a millor muller, quer varón .

A moza, pra festa; e pra casa, a besta .

Á muller, á cabala e á mula, pola boca lle entra a fermosura.

A muller e a besta a ninguién se empresta .

A muller e a besta que a empreste quen queira .

A viña i o poldro que os críen outros .

A vista do amo engorda o cabalo.

Abril chove prás xentes, e maio prás bestas .

Agora que ten poldro parece outro .

Amigo de verba, cabalo de herba e casa de terra, todo é merda.

Arrédate dos pés da besta, así da grande como da pequena .

Azadós moi relocentes, escaleiras dos xuzgados, auntamentos con musgo, o panadeiro a cabalo, o médico de pé: o universo ben gobernado.

Ben sabe a besta a quen leva, i o demo a quen atenta .

Besta alegre, deitada apasta .

Besta de arrieiro vai sempre en recua e nunca sabe o que leva .

Besta de herba, besta de merda .

Besta de herba, besta de perda .

Besta de Liñares, mora de Mellide, e troita de Furelos, arrenegar de todas as tres como de todos os demos .

Besta do demo: ¿vas baleira e déitaste? .

Besta grande, ande ou non ande .

Besta mular, ou comer ou andar.

Besta na corte, non gana e come .

Besta parada non fai xornada .

Besta que anda por calquera chan, pra min a quero, non pra meu irmán .

Besta que anda por mal camiño, quéroa pra min e non pro meu veciño .

Besta que non poidas manter débela vender .

Besta que pouco anda, nunca falta quen a tanga .

Besta que xeme, á carga non teme .

Besta sen cebada, nunca fixo boa cabalgada .

Besta vella botala ós toxos .

Besta vella non admite ensiño .

Besta vella non entra en paso .

Bestas en pelo, hainas en Monterroso .

Boi corvo, burro combo e cabalo fondo.

Boi frontudo e cabalo cascudo.

Buscas un bo cabalo pra túa égoa, e dás a túa filla ó primeiro que chega .

Cabaleiro, en bo cabalo; en ruín, nin bo nin malo .

Cabalo á carreira, sepultura aberta .

Cabalo alazán non o teñas contigo en San Xoán .

Cabalo alleo non come nin se cansa; e se se cansa moito, alá o seu dono .

Cabalo corredor, home rifador, vaso de vidro e tinalla de viño, sempre están en perigo .

Cabalo de andadura, pouco dura .

Cabalo de bamba, que non come, nin bebe nin anda .

Cabalo farto, non ten fame .

Cabalo grande, ande ou non ande .

Cabalo que ha de ir á guerra, nin o come o lobo, nin o malpare a égoa .

Cabalo que voa non precisa espora .

Cabalo, galgo e fidalgo, bos, pero non medianos .

Can, de can vello; e poldro, de cabalo novo .

Casa de terra, cabalo de herba e amigo de pousada, non valen nada.

Casa, viño e poldro, fáganos outro.

Cebada do día non fai andar a cabalaría .

Cebada do día non fai andar moito á cabalaría.

Cebada e regalo fan o bo cabalo .

Come máis pan un día de sol de febreiro, que os cabalos de todo o reino .

Come máis un día de sol en febreiro que cantos cabalos ten o reino.

Como come a besta, dío a besta .

Couces de égoas non matan poldros.

Da besta, a mular, e do home, o de pouco falar.

De home maricas e de muller cabalón, libértanos Señor.

De pai bodegeiro, fillo cabaleiro e neto limosneiro.

Deus nos deixe andar a cabalo de quen o entende .

Deus nos deixe andar dacabalo de quen non entende.

Dou ó demo a besta que non gana a cebada .

Dou ó demo o poldro que en vendo égoas non relincha .

Dous cabalos rifadores non poden xuntos comer .

Dous poldros a un can, ben o morderán .

Dúas cousas quere o cabalo: paso de andadura e pescozo de galo.

En Deza, nin boa besta nin boa peza .

En Lugo, nin boa besta nin bo burro .

En maio calquera besta é cabalo .

En maio, o barrufeiro faise cabalo .

Enxame de maio vale un bo cabalo .

Hai cabalos tolos, e burros cordos .

Home reñedor, cabalo corredor e pelexo de bon viño nunca fan moito camiño .

Home rifador, cabalo corredor, xerro de bo viño e besta de andadura, nunca moito duran .

Home viúvo, cabalo picado.

Horta e torta, moza, poldra e muller que mira mal, quérense saber tratar.

Hoxe, cabaleiro, e onte porqueiro .

Ir e non vir, como os poldros á feira .

Ir por besta e volver por burro é un viaxe papudo .

Levou o demo a besta e mais quen a tangue .

Mais val a besta que carrexa, que a besta que espoldrexa .

Naide turra do rabo do poldro coma seu dono .

Negra é a pementa e cómena os fidalgos, branca é a neve e trípana os cabalos .

Nin besta de soilo herba, nin home de moita verba .

Ninguén turra do rabo do poldro coma o seu dono.

No maio, o barrufeiro vólvese cabalo .

No mes de maio, nin égoa nin cabalo .

No pisar conócese ó cabalo, e o cabaleiro no gobernalo .

No seu esterco, o cabalo engorda cando ben repousa .

Non amanses poldros nin chúfe-la muller doutro.

Non amanses poldros se queres ter ben os ósos.

Non cabalgues en poldro nin a túa muller gabes a outro.

Non hai besta sin freo nin espora .

Non hai millor cabaleiro que don diñeiro .

Non pesques con anzó de ouro nin montes poldro novo nin a túa muller gabes a outro.

Non podo dar na besta e mallo na albarda .

Non prantes árbores nin amanses poldros, nin chúfe-la muller doutro.

Non prantes árbores nin amanses poldros, nin chúfe-la muller pouco nin moito.

Nunca amanses poldros nin chufes á muller doutro.

Ó amigo e ó cabalo non hai que cansalo.

Ó amigo e ó cabalo non o leves ó teu cabo.

O barrufeiro non lle acai ben ó bo cabaleiro .

O barrufeiro, no maio vólvese cabalo .

O bo cabaleiro non se axeita nun barrufeiro .

O cabalo do mesquiño, farto de auga, mal mantido e ben corrido .

O cabalo e a muller, a ninguén se han de ofrecer .

O cabalo fai a égoa .

O cabalo farto non é comedor .

Ó cabalo regalado non se lle mira o dente.

Ó cabalo regalado, cólleo cos ollos pechados.

O cabalo, no seu esterco engorda, cando ben come e repousa.

O cabalo, pando, i o boi, corvado .

O cabalo regalado, cólleo cos ollos pechados .

Ó home e ó cabalo non hai que apuralo.

O millor penso do cabalo está no ollo do amo .

O millor cabalo dá un tropezón .

O ollo do amo engorda o cabalo

Ó poldro i ó mozo, albardón novo e apretado o bozo .

O poldro, antes teu que doutro .

O poldro, primeiro doutro .

O que ameaza ó cabalo, ás veces faino malo .

O que dí mal da égoa, ese é quen a merca.

O que fala mal da egua, é o que a leva.

O que non monte a cabalo, nunca se cae do cabalo.

O que soilo come o seu galo, só aparella o seu cabalo .

O que ten besta e anda a pé ben burro é .

O que ten besta e anda a pé máis besta é .

O que ten besta e anda a pé, máis besta el é .

O que ten besta soña coa albarda .

O que ten bo cabalo, ten que saber montalo .

O rocín de maio vólvese cabalo.

Odre de bo viño, cabalo saltador e home rifador, nunca duran moito co seu señor.

Onde égoas pacen, poldros nacen.

Onde hai eguas, nacen poldros.

Onde hai un crego enriba de albarda, sempre hai hora millorada .

Onde poldros nacen, égoas pacen .

Os couces das égoas non fan dano ós poldros.

Os poldros caíndo i os mozos brincando, van asisando .

Pacen os poldros o mesmo us que outros .

Para quen é o cabalo, chega ben a ferradura.

Poldro, de poldrela, becerro, de vaca vella .

Poltro, de poltrela, e boi, de vaca vella .

Polo Santiago non hai mal cabalo .

Por un cravo pérdese un cabalo, por un cabalo, un cabaleiro, e por un cabaleiro, un reino.

Quen non monta a cabalo, nunca se cai do cabalo .

Quen quer besta sin chata, a pé anda .

Quen rico ser queira, estas cousas ha de ter: ovella e abella e a pedra que terbella, egua parideira e muller goberneira.

Quen rico ser queira, que teña egua parideira e muller goberneira.

Renego da besta que no inverno quer sesta

Se os cabalos corren pra Viana, culle os bois e vai á arada; se corren pra Quiroga, culle os naipes e xoga .

Se queres saber o que valen os poldros, vende os teus e merca os de outros .

Se queres ter un bo poldro, que cho amanse outro.

Se queres un bo poldro, que cho amanse outro .

Seis galiñas e un galo comen a ración dun cabalo.

Sete pitas e un galo comen a cebada dun cabalo .

Siñal é de boa besta a boa pata e a boa orella .

Sogra, cabalo e león, son malos de corazón.

Unha besta non fai feira .

Unha besta non quer outra .

Xanes e bestas hainos en tódalas aldeas.

Zapato burgués, besta de andadura e amigo cruñés,/ pouco duran todos tres .

Refraneiro galego sobre o can

A can fraco todo son pulgas .

A can pequeno, óso grande .

A can que moito ladra, bótalle un óso, verás que logo cala .

A can que os dentes regaña dálle pan ou talladas .

A can vello, cus cus .

A can vello non hai cus, cus .

A can vello non hai tus-tus.

Á muller e ó can o pau nunha man, e noutra mau o pan .

A puta e o can só miran prá man.

A quen lle sobre pan, que manteña ben o can .

A quen non lle sobre o pan, que non críe can .

Adoece, can, porque non che dan pan .

Aí vén febreiro cos seus vinteoito: si tivera máis catro non deixaba can nin gato.

Alégrase o corvo e o can do que fai o gavián.

Amigo de ricachón ou can ou cabrón.

Amigos, coma o can e o gato.

Anque o can ten catro patas, por un soilo camiño anda .

Ás veces ruín cadela roe boa correa.

Baila o can polo pan.

Ben está o can cando non quer pan .

Cabalo, galgo e fidalgo, bos, pero non medianos.

Cada can lambe a súa caralla.

Cada can lambe o seu .

Cada can lambe o seu nariz.

Cada can no seu palleiro é moita xente.

Cal e o can, tal é o dono .

Caldo sin pan dáselle ó can .

Can alcuceiro, nunca bo coenlleiro .

Can cativo de lonxe ladra.

Can danado non conoce ó amo .

Can de boa raza, se hoxe non caza mañán caza .

Can, de can vello; e poldro, de cabalo novo .

Can de caza quer ser de raza .

Can de palleiro non quer compañeiro .

Can doente non conece á xente .

Can e meniño, onde o cariño .

Can ladrador que non ten forza, ¡ai, se se descoida! .

Can ladrador, mal cazador .

Can merendeiro garda mal o palleiro .

Can moi ladrador, pouco mordedor .

Can na porta, pedrada no rabo.

Can pola porta pedrada no lombo.

Can que ladra, non morde.

Can que ladra, non morde nin caza .

Can que lobos mata, lobos o matan .

Can que moito ladra, ben garda a casa .

Can que moito ladra, ruín é prá casa .

Can que moito lambe tira sangue .

Can que morde non ladra en vau .

Can que non ventea, non lebrea .

Can que ten a nai na aldea, moito ouvea .

Can que vai a moitas vodas, non pode comer en todas .

Can, de can vello; e poldro, de cabalo novo .

Cando o can ladra na calle, señora comadre, cando o can ladra na calle, non ladra de balde .

Cando o can quer a cadela; moita farela; e dispois ergue a pata e mexa por ela .

Cando o can quer a cadela ofrece moita farela .

Cando o can quer a cadela, ofrécelle farela.

Cando un can traga un óso, confía no seu pescozo .

Chámame can e dáme pan .

Coa auga en san Xoán xa se revolve o lobo ó can.

Como o can do hortelán, que non come él as peras nin as deixa comer ós máis .

Dálle ó rabo o can, non por ti, senón polo pan .

Dáme pan e chámame can .

De can, cadela; e de cadela, can .

De can danado, de caldo recalentado e de amigo reconciliado, líbrenos Dios.

De coxo e can rabelo, líbrenos Dios como do demo.

De home coxo e can rabelo escapa dil como do demo.

De home torto e can rabelo fuxe del como do demo.

De neno, rei; de mozo, galán; de vello, can.

De pequeno, rei; de mozo, capitán; de casado, burro; e, de vello, can.

De pequeno, rei; de mozo, galán; de casado, burro; e de vello, can.

Deixa andar o can coa roca, que el dará conta da mazaroca .

Deixa andar o can coa roca, que ha dar conta da mazaroca .

Deixa andar o can coa roca que xa dará coa mazaroca.

Deixa, deixa, andar o can coa lebre .

Detrás dos cas lapazos can.

Día de Páscoa e domingo lardeiro, cada cadelo no seu palleiro .

Dios te libre de home que non fala, e de can que non ladra .

Dixo no monte unha vella: "Vaite febreiriño corto cos teus días vinteoito, que si tiveras máis catro non quedaba can nin gato". Febreiriño contestou: "Os teus becerriños oito, deixa que meu irmán marzo hachos de volver en catro".

Dos homes cativos e femias que teñen lingua noxente ¡líbrenos san Eleuterio antes que dun can doente!

Dous de can novo, dous de bo can, dous de can vello, dous de mal can.

Dous lobos a un can, ben o comerán .

Dous poldros a un can, ben o morderán .

Dous zarrulos a un can, algo lle fan.

En abril cátanos no cubil, en maio xa son bo galo, en san Xoán xa lle dou a carreira ó can, en santa Mariña xa vou pola cabritiña, en agosto xa vou co meu pai polo rostro, en Santos xa mato os bois nos campos e en xaneiro xa podo co carneiro.

En abril está a loba no cubil, en maio sae co pai ó lado, en san Xoán atrévese co can, en Santa Mariña xa colle a cabritiña, en agosto sae co pai ó rostro.

En abril estou no cubil; en maio xa son ben galo; en san Xoán xa dou unha espola ó can; en santa Mariña xa collo a cabritiña, en agosto xa vou co meu pai ó rosto.

En abril, o salmón para min, no maio para o criado, e no san Xoan para o can.

En coxeira de can e bágoas de muller, non hai que crer .

En febreiro busca a sombra o cadelo.

En febreiro busca a sombra o can.

En febreiro, sete galgos e un lebreiro, i en maio, sete lebres e un galgo .

En marzo, nazo; en abril, estou no cubil; en maio, xa saio; en san Xoán, xa fuxo do can; por santa Mariña, xa como a galiña; por agosto, xa son bo raposo.

En marzo, nazo; en abril estou no cubil; en maio, xa saio; en San Xoán xa fuxo ó can; en Santa Mariña xa pillo a galiña, i en agosto xa son bo raposo .

En San Xoán a mexada dun can .

En san Xoán, encéndese a fogueira e canta o can.

En san Xoán nin a mexeira dun can.

En san Xoán, o tempo aínda pon cara de can.

En San Xoán xa fuxe o raposo ó can .

En san Xuán xa lle mete a corredoira o can.

En xaneiro, nin galgo leboreiro nin falcón perdigueiro.

Entrecostos e soás, son honra das mesas e ósos prós cas

Febreiriño corto, cos seus días vinteoito; se duras máis catro, non queda can nin gato, nin ratiño no burato, nin ovella rabela, nin pastor pra ir co ela, nin cornos no carneiro, nin orellas ó pregoeiro.

Febreiriño curto, cos seus días vinteoito, se duraras máis catro non deixabas can nin gato.

Febreiriño corto, cos teus días vinteoito, si duraras máis catro, non paraba can nin gato .

Febreriño curto, cos teus días vinteoito, se tuveras outros catro, non quedaba can nin gato, nin orellas ó pigureiro, nin can tras do palleiro .

Febreiro corto, cos seus días vinteoito, se duraras máis catro, non quedaba can nin gato, nin rato no seu burato .

Febreiro curto, cos teus días vinteoito, se duraras máis catro, non quedaba can nin gato. Pois deixa, que agora vén meu irmau abril que che ha de matar o porco dun ano no cubil .

Fogueira de San Xoán, que non pase cadela nin can.

Galiñas serán, dixo o zorro, máis chéiranme a can .

Galiñas serán, pero chéiranme a can .

Gárdate de home que non fala, e de can que non ladra .

Gárdete Deus de can lebrel, de casa de torre e de muller sabidora.

Gracias a Deus co meu can cazou unha mosca e se a cazou comeuna.

Home coxo e can rabelo, disconfía dil coma do demo .

Ladra, can, que pra eso gána-lo pan .

Ládreme o can e non me morda, que eu lle botarei a corda .

Ládreme quen queira, mentras eu teña cartos na faltriqueira .

Lampreas en san Xoán, pra o can .

Líbrete Deus de home de bigote loiro, de can rabeno e de home pequeno.

Máis val can vivo que lión morto .

Mal ladra o can cando ladra de medo .

Marzo marceiro, pola mañán cara de can, e pola tarde é falangueiro .

Marzo marzán, á noite cara de lobo e a mañán cara de can.

Marzo marzán, cara de can .

Marzo marzán, cara de can; a mediodía enxamea a colmea e a noite morre a abella .

Marzo marzán cara de rosa pola mañán, e pola tarde cara de can .

Marzo marzán, cara de rosas pola mañán, e pola noite cara de can .

Marzo marzán, pola mañán cara de can.

Marzo marzán, pola mañán cara de can, a medio día zoa a abella e á noite mata a vella.

Marzo marzán, pola mañán cara de can e pola tarde Xan Barrigán.

Marzo marzán, pola mañán cara de porco e pola tarde cara de can.

Marzo marzán, pola mañán cara de risa e pola tarde cara de can.

Marzo marzán, pola mañán cara de rosa e pola tarde cara de can.

Marzo marzán, pola mañán cara de rosas, pola noite cara de can.

Marzo marzán, polo día a túa cariña de risa e á noite a túa cariña de can.

Marzo marzán, polo día a túa cariña de rosa e pola noite a túa cariña de can.

¡Menos mal co meu can cazou unha lebre!

Mentres o can dorme, o lobo mata e come .

Morreu o can, acabouse a rabia.

Morto o can, acabouse a rabia .

Na cama do can non busques o pan, nin no fuciño da cadela busques a manteiga .

Na cama do can non cáte-lo pan, nin no fuciño da cadela búsque-la manteiga .

Ningún can lamendo engorda.

No abril para min, no maio para o criado e no san Xoán o peixe para o can.

No bico do can non cáte-lo pan, nin no fociño da cadela cáte-la manteiga.

No febreiro busca o can ó pé do palleiro.

No mes de san Xoán, pícanlle as pulgas no rabo ó can.

Non busques o pan na cama do can .

Non temos pra pan e mantemos un can .

Nunca can me roeu que el non adoecese .

Nunca falta un can pra unha merenda .

Ó cabo do ano, o can manda no seu amo .

O can afeito ó touciño, anque lle pele o fuciño .

O can baila polo pan .

O can coa onda, a seu dono se torna .

O can coa rabia a seu dono traba .

O can de boa raza pensa no pan e na caza .

O can de hortelán non come as verzas nin deixa collelas pra comelas .

O can de Xan Torrado, canto fai cos pés desfaino co rabo .

O can do ferreiro dorme ás marteladas e desperta ás talladas .

O can do hortelán, nin famento nin farto deixa de ladrar .

O can e o meniño, onde atopan acariño .

O can e o meniño pr'onde lles dan cariño.

O can fraco todo é carrachas .

Ó can fraco todo se lle volven pulgas .

O can i o gato comen o mal gardado .

Ó can i ó paroleiro, deixalos no carreiro .

O can ladra onde come .

Ó can mordido, todos o morden .

O can no barbeito ladra sin proveito .

O can ouvea e o burro ornea .

Ó can pola caste; i o novelo, polo fío .

Ó can que dorme, nono despertes .

Ó can que lambe a cinza, non lle fíes a fariña .

Ó can qué mexar, e á muller qué falar, nunca lles ha faltar .

O can que trousou, o trouso papou, porque lle gustou .

O can sempre será can .

O can vello, se ladra, dá consello .

O can, oubea e o burro ornea .

O de abril gardallo para ti; o de maio, si cho piden, dallo; o de San Xoán tírallo a un can.

O enxame de abril, pra min; o de maio, pra meu amo, i o de San Xoán, pro can .

O home, cando é rapaz é rei; de mozo, capitan; de casado, burro, e de vello can.O home, de meniño rei, de mozo, galán, de casado, burro, e de vello can.

O que a can alleo dá pan, perde o pan e perde o can.

Ó que non lle sobra o pan, sóbralle o can .

O que non queira ter cás á porta, que bote a cadela fóra .

O que non ten pra pan, que non críe can

O que se deita con cás, érguese con pulgas .

O que ten can é que lle sobra o pan .

O vrau de san Martiño dura mentres o can lambe o fuciño.

Onde non hai pan vaise hastra o can .

Os cás da miña tía, non tendo a quen morder, us a otros se mordían .

Os enxames de abril, gárdaos pra ti, os de Maio a quen chos pida, dállos e os de San Xoan bótallos ó can.

Ou o can mente, ou vén xente .

Pitos serán pero ólenm'a can .

Polo pan baila o can ..

Polo pan baila o can pra ver se llo dan .

Polo san Sebastián medra o día o paso dun can .

Por diñeiro baila o can, e por pan, se llo dan .

Por moito que me ladren, inda han ter máis que ladrar .

Por san Xoán, pedras ó can.

Por san Xullán adianta o día o paso dun can.

Por san Xulián medra o día un pasiño de can .

Pra pan non temos e can mantemos .

Primeiro o pan, dispois o can .

Probe do can que polo rabo se deixa agarrar .

Quen dá pan ó alleo can, perde o can e perde o pan .

Quen ó seu can quer matar, achaque lle ha buscar .

Quen quer a Xan, quer ó seu can .

San Adrián, nin bo gato nin bo can.

San Xoán, pola mañán cara de can, a mediodía cara de alegría.

Se che din que o teu can está doente, mata axiña o can, Vicente .

Se has bicar o can no cu, non debes mirarlle o rabo .

Se marzo marcea non queda can nin ovella, nin pastor coa súa pelexa, nin o can coa súa carranca, nin o lobo coa súa zanca.

Se queres gañar ó can, dálle pan.

Se queres que te siga o can, dáalle pan.

Se qués que te siga o can, dálle pan .

Sogra e nora, can e gato, non comen no mesmo prato .

Tres anos de can novo, e tres de bo can; tres anos de can vello, e tres de folgazán .

Unha sebe tres anos dura, un can tres sebes: unha mula tres cans; un home tres mulas .

Vaite febreiriño corto, cos teus días vinteoito, que se tiveras máis catro non quedaba can nin gato.

Vaite febreiro cos teus vinteoito que se duras máis catro non queda can nin gato.

Vaite febreiro cos teus vinteoito que se duras máis catro non queda can nin gato. Deixa que aí vén meu irmán marzo que vos ha de poñe-los cornos no regazo.

Van os cas a onde non os chaman, e mais apañan pedradas .

Stray Blues

Stray Blues é un recompilatorio do artista estadounidense de rock alternativo Beck, editado o 1 de xuño do 2000 só en Xapón. É unha colección de caras-b que conta co tema "Burro", unha versión en español de "Jackass" e tamén unha versión da canción de Skip Spence "Halo of Gold". Lanzouse nunha edición limitada de 70.000 copias.

Séneca

Lucius Annaeus Seneca, mellor coñecido como Séneca o Novo, ou aínda, o filósofo clasificado xeralmente como estoico, naceu ao redor do ano 4 a. C. en Corduba, a actual cidade de Córdoba, na época do Imperio Romano, e morreu no ano 65 d. C. en Roma.

Especies existentes de perisodáctilos ordenados por suborde
Equidae
(Cabalos)
Rhinocerotidae
(Rinocerontes)
Tapiridae
(Tapires)

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.