Broa

A broa[1] ou boroa[2] é un tipo de pan tradicional feito con millo (pan de millo) típico de Galiza, Portugal e o Brasil (co mesmo nome nos tres países). Faise cunha mestura de fariñas de millo e trigo, ou millo e centeo (como a broa de Avintes), e fermento.

No Brasil adóitase adubar con fiúncho, e varía un chisco da receita do cornbread típico do sur dos Estados Unidos, xa que leveda con fermento natural e non químico.

Este pan ten un sabor e textura rústicos o que o fai axeitado para acompañar sopas, especialmente o caldo galego e portugués de verduras feito con verzas, repolo, pataca e chourizo.

Pan de Galiza. VI festa da filloa da pedra. 2009. A Baña
Pan de broa galego
Broafortal
Broa do Ceará (Brasil)

Etimoloxía

O substantivo broa deriva do vocábulo da lingua gótica brauþ, que significa "pan"[3]. De aí bread no inglés actual.

Cultura popular

Artigo principal: O pan na cultura popular galega

  • Na novela Memorias dun neno labrego, de Xosé Neira Vilas, o autor sinala as preocupacións de Balbino ao comer pan de millo (á súa nai "sentáballe mal a broa"), mentres os nenos de familias máis adiñeiradas podían mercar "pantrigo".

Notas

  1. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para broa.
  2. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para boroa.
  3. Verbete "broa" no dicionario Priberam (en portugués).

Véxase tamén

Outros artigos

Bibliografía

  • Neira Vilas, X. "Memorias dun neno labrego". Editorial Galaxia, 1961. ISBN 978-84-9865-343-4
A galiña na cultura popular galega

A seguir recóllese información diversa sobre a pegada da galiña na cultura popular galega, e tamén a súa presenza na literatura oral galega, agrupando todo o referente á galiña, ó galo, polos, pitos e pitas, capóns e, por suposto, ós ovos. Toda esta información recóllese de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc.

A muller na cultura popular galega

A seguir recóllese a pegada da muller na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral. Cómpre advertir que a literatura oral, tanto a galega como a universal, está impregnada dunha clara misoxinia que reflicte o sentir popular das épocas nas que aquela foi xurdindo. Debe interpretarse, xa que logo, cunha perspectiva histórica sen translación a valores actuais.

Artesa

Unha artesa, tamén denominada maseira, é un recipiente grande de madeira, xeralmente con catro patas e tampa, máis estreito no fondo que por arriba, no que se amasa o pan.

As árbores na cultura popular galega

As plantas teñen un significado primordial na cultura galega sendo as árbores e os bosques e as fragas os máximos expoñentes.

Castelao dicía : O albre é o símbolo do señorío espritual de Galiza.O albre é un engado dos ollos, pola súa fremosura; é unha ledicia dos ouvidos, porque nel cantan os paxaros; é un arrolador do esprito, porque nas súas ponlas conta contos o vento.O albre pídelle auga ao ceo para que a terra teña sangue, vida e bonitura.

Cantigueiro galego da muller

A espicha do catalán/ non dá proveito a ninguén;/ mandei a muller á espicha/ i espicháronma tamén .

A galiña pon o ovo/ pra o proveito da muller:/ o home vai pra o monte/ ¡come broa si a quer!.

A mazán do alcipreste/ non é verde, qu’é madura;/ a muller que coma dela/ non morre de paridura.

A miña muller é vella,/ de vella caeulle o coiro,/ hei de facer un pandeiro/ para correr o Antroido.

A miña muller é vella,/ de vella non pode andar;/ heina de pór de cancela/ á entrada do lugar .

A miña muller é vella,/ de vella non pode andar;/ heina de pór de espantallo/ á saída do lugar .

A miña muller é vella,/ de vella rompeulle o coiro;/ hemos faguer un pandeiro/ para corre-lo entroido .

A miña muller é vella,/ heina de mandar matar/ e poñela de cancela/ na entrada do lugar.

A miña muller é vella,/ máis vella que Belcebú;/ tiña seis libras de la/ onda a regaña do cu .

A miña muller, Farruco,/ éche unha cumprimenteira:/ bebeu un xarro de viño,/ comeu unha bola enteira .

A miña muller, Farruco,/ éche unha cumprimenteira:/ co rabo dunha sardiña/ comeu unha bola enteira .

A miña muller morreu/ enterreina tras do forno,/ pasei onte por alí,/ inda me choscou un ollo .

A miña muller morreume,/ por ela non hei chorar;/ chorarei polo diñeiro/ que o crego me ha de levar.

A muller ía no prado/ a vaca facía o xantar,/ a cadela varre a casa/ e a vasoira vai lavar.

A muller que é casadeira/ que a vida con tino leve,/ pois muller que moito loce/ ó cabo ninguén a quere .

A muller que ha de ser boa/ ha de ter o cu de pau,/ a barriga de cortiza/ i o nariz de bacallau .

A muller que ha de ser miña/ ha de te-lo cu de pau,/ a barriga de cortizo/ e os peitos de bacallau .

A muller que ha de ser miña/ ha de ter o cu de pan,/ a barriga de cortizo/ i o nariz de bacallau .

A muller que ten dous homes/ non é tonta, que é entendida;/ cando se apaga unha vela/ a outra queda encendida.

A muller traballadora/ e que tamén é calada,/ non sabe o home que a leva/ que boa sorte lle agarda .

A perdiz anda no monte,/ herba seca non a come./ A muller que non ten fillos/ logo acaba co seu home .

Agora que foi e foi,/ nena, non teñas pesares,/ agora que foi e foi/ Dios cho ha de remediare .

Agora que foi e foi,/ niña non teñas pesar;/ agora que foi e foi/ Diolo ha de remediar .

Agora que a puxeches/ coa barriga redonda,/ ou has de casar con ela/ ou haslle de volve-la honra.

Ai da muller que se perde/ deixándose ir da levada!/ Nunca arde a leña verde/ mais aparece queimada! .

Anque os vexas reventados/ dos homes non fagas caso,/ que despois, desque se casan,/ por ti non dan nin un paso .

Arriba, pandeiro roto,/ abaixo, manta mollada,/ a muller de ruín home/ xempre anda mal amañada .

Arriba, pandeiro roto,/ abaixo, manta mollada,/ onde estamos as mulleres/ os homes non valen nada .

As esfolladas de noite/ non dan porveito a ninguén;/ mandei a muller a unha/ i esfolláronma tamén .

As esfolladas do millo/ non dan porveito a ninguén;/ miña muller foi a ela/ i esfolláronma tamén .

As mociñas que hai agora/ xa che son unhas laretas;/ por unha cunca de papas/ déixanche apalpa-las tetas.

As morenas todas teñen/ moi negriño o curazón,/ por eso elas dos homes/ non poden ter compasión .

As mozas de Vilacova,/ non son unha que son todas,/ poñen tres pares de medias/ para ter as pernas gordas .

As mulleres cando paren/ acórdanse de san Ramón/ pero non se acordan do santo/ cando están na función.

As mulleres e o reloxo/ teñen certo parecido;/ en chegando a variar/ todo o traballo é perdido.

As mulleres i o reló/ ten un certo parecido:/ en chegando a varear/ todo traballo é perdido .

As mulleres son tan meigas/ que dende que están casadas/ danlle ao home o caldo todo/ i elas comen as talladas .

Calai, que eí ven os mozos,/ que non nos sintan falar,/ que din que nós as mulleres/ so sabemos barallar .

Canta cuco, canta cuco,/ na rabela do arado;/ as mulleres antre os homes/ é un gando mal gardado .

Canta rula, canta rula,/ por riba daquil valado;/ as mulleres antre os homes/ é un gado mal gardado .

Cantas penas, cantas penas/ pasa unha muller casada;/ non come por darllo ó home/ i aínda esí é maltratada .

Casadiña de onte á noite/ déronme a comer ameixas,/ o meu marido vai fóra/ non teño a quen dar as queixas .

Casadiña de tres días/ non se cansa de chorar/ pola vida de solteira/ que non ha de recobrar .

Casaime, meu pai, casaime./ Miña filla, non tes roupa./ Casaime, meu pai, casaime,/ que unha perna tapa a outra .

Caséicheme por un ano/ por saber que vida era,/ o ano vaise acabar,/ solteira quen che me dera ’' .

Caseime, miña naiciña,/ e caseime en mala hora;/ paso fame e mais traballo/ i aínda o home fai mofa .

Chamácheme trobisqueira,/ herba que o gando non come./ Vale máis ser trobisqueira/ que muller de ruín home .

Coida meu pai que me ten/ debaixo do pé dereito./ Fanlle a cama no sobrado:/ non sabe cando me deito .

Como che pille no prado/ como che pillei máis veces/ heiche de meter no corpo/ herba para nove meses .

Costureiriña bonita,/ que ó palacio vai coser,/ no medio do corredor/ hanche de dar que facer .

De solteiriños os mozos/ todos son garatuxeiros/ e dende que están casados/ fan das mulleres pandeiros .

De solteiros os mozos/ todos son garatuxeiros/ e dende que están casados/ fan das mulleres pandeiros.

Dime, casadiña nova,/ como che vai de casada?/ Como á criada que serve/ e lle non pagan soldada .

Dinme que non teño rentas/ para mante-la muller;/ teño un salgueiro na horta,/ roi nel canto quixer.

Dios che me dea paciencia/ con esta miña muller/ que non fai o que eu lle mando/ e que fai o que ela quer .

Disme ti que non tes cruz/ pra rezares o rosario;/ cásate, pois, queridiña,/ que has de ter cruz e calvario.

En palabras de canteiros,/ Rapazas, non vos fiedes;/ Collen os picos e marchan,/ E despois ¿qué lles faredes? .

Esta noite fun labrar/ e rompeume o aradoiro,/ fuxeume a muller da cama/ e fun atrás dela en coiro .

Estate quedo, meliciano,/ non me rómpa-lo refaixo,/ si queres que rompa logo/ bótalle a man por debaixo .

Eu ben vin esta-lo cuco/ na rabela do arado;/ as mulleres entre os homes/ son gando mal reparado.

Eu caseime con un vello/ ¡non sei que estaba pensando!/ todo o día funga, funga,/ todo o día anda fungando .

Eu teño sete camisas/ que me deron sete tolas,/ todas son amigas miñas/ eu son amigo de todas .

Fanse moi homildosiños/ os homes pra pretender/ e despois, desque se casan,/ fan a mofa da muller .

Garatuxas fan os homes/ cando andan a pretender;/ raio parta a toda a casta,/ leve o demo o seu querer .

Máis quero ser solteiriña/ que muller de home baldío;/ máis quero probe con honra/ que sen honra un home rico .

Mariñeiro quero, madre,/ mariñeiro me han de dar,/ se non me dan mariñeiro/ solteiriña hei de quedar .

Meu señor San Andresiño/ que estás na alta montaña,/ este ano vin, solteira,/ pro o que vén virei casada .

Miña comadre é unha ladra,/ non vin muller coma ela;/ os ósos dállos ó home/ a polpa cómea ela.

Miña sogra morreu onte,/ deixoume o caldo na ola./ ¡Vamos comendo e roendo/ quen se morreu que se morra! .

Miña sogra querme mal/ porque lle falo co fillo,/ heille de mandar dicir/ que o garde no bolsillo .

Miña Virxe dos Milagros,/ os milagros vanse vendo,/ ás rapaciñas de agora/ vaille a barriga crecendo .

Na casa do probe reñen/ e todos teñen razón;/ as mulleres pola saia/ e os homes polo calzón.

Namoreime dun casado,/ pensei e volvín en min,/ quen á súa muller deixa/ millor me deixará a min .

Ninguién se fíe dos homes/ nin de todo o seu afán,/ que teñen o mel na boca/ e no peito o solimán .

Non busques muller na feira/ e menos na romaría;/ busca as rapazas na casa/ vestidas de cada día.

Non me toques na barriga/ que me doi que me atormenta,/ un pouquiño máis abaixo/ na caixa da ferramenta .

Non poña-lo pé no meu,/ nin a mau na miña saia,/ que anque son moza solteira,/ espero de ser casada

Non son bonita que espante/ nin fea que poña medo;/ moreniña como son,/ esí me quer o meu Pedro.

Non te chegues tanto a ela;/ éche unha muller casada,/ ten o marido na terra.

Nunca vin ponte sin río/ nin muíño sin rodicio,/ nunca vin moza bonita/ que tivese moito xuicio.

O donaire dunha nena/ inda non cho saben todos;/ o donaire dunha nena/ vaiche no mirar dos ollos.

O home, cando pretende/ faise doce e garimoso;/ non fagas caso, meniña,/ sonche as mañas do raposo .

O mar tamén é casado,/ o mar tamén ten muller,/ é casadiño coa area,/ dálle bicos cando quer.

O paxaro carpinteiro/ mete o rabo na silveira;/ así fai a boa moza/ cando non ten quen a queira.

Pica, canteiriño, pica,/ pica na pedra miúda,/ pica na muller allea/ que outro picará na túa .

¡Quen che me dera, meniña,/ no canaval do teu pai!/ Non che había de valer/ o chamar polo teu pai .

Quen me dera ser o clavo/ en que cólga-lo candil/ para te ver desnudar/ e pola mañá vestir .

San Antonio bendito/ dádeme un home,/ anque me mate,/ anque me esfole.

San Benito de Lantaño, casamenteiro das vellas,/ porqué non casa-las mozas,/ que mal che fixeron elas .

Se canto, son unha tola,/ se non canto, unha curuxa,/ se me lavo, unha profana,/ se me non lavo, unha sucia .

Sei tocar e sei bailar,/ sei tocar a pandereta,/ o home que a min me leve/ leva músiva compreta .

Solteiriña, non te cases,/ mira que tes boa vida,/ que eu seiche dunha casada/ que está ben arrepentida.

Sempre suspirei, de moza,/ por un guapo labrador;/ agora tamén o teño/ borrachón e xogador.

Traballo é ser casada,/ traballo é non o ser,/ traballo é te-los fillos,/ traballo é non os ter .

Un mariñeiro me dixo/ se me quería casar./ Eu lle dixen: mariñeiro/ outro ano e nada máis .

Vive ti, dorme, descansa/ e por min non teñas pena/ porque me tes tan segura/ coma a iauga nunha cesta .

¿Vosté que ten? ¿que lle doi?/ ¿vosté que lle doi? ¿que ten?/ ¡ai, vosté troulou, troulou,/ vosté troulou con alguén! .

Xanciño, Xanciño, Xan,/ Xanciño, Xan de Manuela,/ ¿pra que quére-la muller/ se non vas durmir con ela?

Locucións galegas sobre o pan

A pan comer: albergar xenta na casa, a mesa posta .

A pan e auga: sen comer outra cousa que pan e auga. Aplícase a castigos ou penitencias de xexún .

A pan e coitelo: v. a pan comer .

A pan e mantés: v. a pan comer .

(andar, estar, quedarse, vivir, poñer) A pan pedir: vivir da caridade pública, pedindo esmola, por estar na miseria .

A pan sabido: vivir mantido por outro, sen ter que preocuparse .

A pan seco: comer pan só, sen outro compango nin viño .

¡Así Dios nos dea pan e paz!

Axudar a ganar o pan a alguén: axudar a outro a ganar o seu sustento .

¡Benia ó pan que come!: dise de quen se ve forte e ben mantido, ou de quen posúe de abondo para vivir con desafogo .

Cara de pan: ter a cara seria.

Coller pan pro ano: dise do labrego que colleita o suficiente para o ano .

Comer o pan coa codia: cando o meniño xa sabe valerse por si. Aplícase tamén ós enfermos que empezan a recuperarse ou dos que teñen, ou dicen ter, certa experiencia e válense xa por si mesmos .

Comerlle o pan a un: estar alguén mantido por el .

Comer o pan dos máis: dise da persoa moi vella e con achaques, que se supón que xa está de máis, como se estivese comendo do que faría falta aos demais .

Coma o pan da boca: dise do que é indispensable para vivir.

Comer a pan sabido: vivir a expensas de alguén.

Comerlle o pan a un: estar mantido por alguén, por veces, aproveitarse del.

Como o pan da boca: dise do que resulta indispensable para a vida, do que se ten en grande estima .

Como pan bendito: que se vende con moita facilidade .

Con pan e con pau: a educación debe combinar os coidados e agasallos co castigo e a man dura .

Contigo pan e cebola: expresión usual entre enamorados, ponderando o seu desinterese .

Cortar tanto touciño coma pan: ter abundancia nas comidas, sen escatimar.

Custarlle a alguén a bóla un pan: cando algunha operación sae cara de máis ou cando un sae escaldado de calquera asunto .

De pan levar: aplícase ás terras dedicadas a sementar centeo, trigo ou millo .

Deixar a pan pedir: deixar na miseria absoluta..

Engana-lo pan: comer calquera cousa acompañando o pan, aínda que non sexa de moito aprecio .

Escaldar o pan: cocelo con demasiado lume, de modo que se forman ampolas na codia .

Estar a pan e coitelo: vivir xuntos e moi a gusto, levarse ben dúas ou máis persoas .

Estar feito un forno: estar acalorado en exceso .

Estar metido en fariña: estar gordo .

Facer un pan coma unhas hostias: expresa o desacerto ou fracaso dunha empresa .

Facer un pan coma unhas noces: facer unha desfeita, estragar algo no que se estaba traballando .

Faltarlle o pan a un: carecer do máis indispensable para o sustento .

Gañar o pan: traballar e gañar o necesario para vivir.

Gañar o pan que come: dise de quen achega o seu traballo para xustifica-la comida que se lle dá. Aplícase ó meniño que xa pode facer algún traballo para axudar na casa .

Levarse coma o pan e o leite: ser íntimos amigos.

¡Non che vai o pan polas pallas!: dise a quen non se apura por nada .

Non cocerlle o pan no corpo a un: estar inquieto, desconfiado .

Non comer pan: aplícase ó que, sen ter agora ningún valor, cómpre gardar por se nalgún momento pode ser útil .

Non comer un o pan de balde: non recibir un pago ou recoñecemento gratuitamente, senón como consecuencia do seu traballo .

Non dar un grau de trigo ó galo da pasión: ser extremadamente mesquiño .

Non estar o forno pra bolos: dise cando algo non é oportuno, cando non hai disposición para atender ou facer o que se propón .

Non haber pan por onde pasa: dise de quen está tan fraco e famento que parece que non houbese nin pan na súa casa .

O (noso) pan de cada día: o alimento de tódolos días; aplícase tamén a outras realidades que se repiten tódolos días ou moi frecuentemente .

Ó pan, pan: dici-las cousas claramente, sen rodeos nin eufemismos.

Pan por pan: dicir ou facer as cousas directamente, sen rodeos .

Pan por pan, e viño por viño: expresión que ratifica que un dixo as cousa con toda claridade e sen eufemismos .

Poñer a alguén a pan pedir: insultar a alguén, criticar duramente a alguén, deixalo humillado .

Quedarse alguén a pan pedir: quedar na ruína .

Quentarse o forno: enardecerse unha persoa, irritarse .

Repartir unha cousa como pan bendito: distribuíla en porciones moi pequenas, que non chegan a nada .

¿Seica me queres comela broa?: dise a quen parece que nos toma por parvos, a quen nos quere tomar o pelo

Ser algo pan comido: dise de algo difícil que se desexa ter, pero que se ten por seguro . Aplícase ás veces ás conquistas amorosas, dándoas por fáciles e seguras .

Ser algo pan comido: dise do que parece estar xa conseguido ou que é moi fácil de conseguir.

Ser como o ano que non hai pan: dise dos cicateros, rácanos, avaros .

Ser da mesma fariña: ser dúas persoas da mesma condición, costumes, familia, etc..

Ser fariña doutro fol: ser dúas cousas ou persoas moi diferentes; ser algo totalmente alleo ó asunto de que se trata .

Ser máis bo que o pan: dise dunha persoa boa de máis .

Ser máis longo que un día sen pan: referido tanto a persoas ou obxectos físicos como a situacións que non parecen acabar nunca.

Ser pan e mel: ser unha cousa moi boa e agradable .

Ser un anaco de pan: ser moi boa persoa.

Ter pan e capelo: dise da moza que é rica e ten posibles .

Ter pan e porco para o ano: dise de quen posúe os medios necesarios para vivir con largueza durante o ano .

Ter pan pró ano: ter o suficiente para pasar o ano, aínda que sexa modestamente .

Vir o pan ó suco: comenzar a madurar as espigas dos cereais. Por extensión, irse acomodando as circunstancias ós nosos desexos .

Xa non come o pan de trigo: dise de quen está a morrer .

Loureda, Arteixo

Santa María de Loureda é unha parroquia que se localiza no leste do concello de Arteixo na comarca da Coruña. Segundo o IGE en 2016 tiña 1612 habitantes (794 homes e 818 mulleres), 401 máis ca en 1999. Ten 19 entidades de poboación.

Millo

O millo ou maínzo (Zea mays) é unha planta gramínea anual e na mesma planta (monoica) atópanse as súas inflorescencias masculinas (nos extremos terminais) e femininas (nas vaíñas axilares). Ten un crecemento rápido, chegando aos 2,5 metros de altura nun ano, que é a súa quenda de colleita. As follas teñen forma alongada saíndo do talo cun lixeiro ángulo e coa punta caída cara abaixo. As mazarocas están cubertas por filas de grans.

A especie forma parte do xénero Zea, que non ten conxéneres achegados. As flores masculinas e femininas aparecen en inflorescencias separadas pero dentro do mesmo pé. Esta característica permite a obtención do millo híbrido, hoxe en día tan estendido. É tal a variabilidade do gran verbo da forma e cor, na mazaroca ou na mesma planta, que aínda non se acadou a clasificación científica de tódalas súas variedades. Ademais da híbrida, as variedades máis importantes son "dente marelo", "Krug" e "dentalla marela de Reid" [Cómpre referencia].

Noite de san Xoán

Na noite de san Xoán ou do Lume Novo, a noite do día 23 ao 24 de xuño, e coincidindo co solsticio de verán, celébranse desde antigo unha ampla variedade de festas e prácticas rituais en moitos lugares de Europa (principalmente a Europa atlántica), especialmente ó redor de fogueiras purificadoras, as fogueiras de san Xoán. Trátase dunha celebración anterior á chegada do cristianismo na que diferentes culturas festexan este acontecemento solar (véxase: Litha).

A data do 24 de xuño corresponde, segundo a tradición cristiá, á data do nacemento de Xoán o Bautista.

Galicia conta cunha forte tradición en todo o país onde se mesturan antigos ritos ao lume, á auga e á natureza con xantares populares, salientando as celebración e as cacharelas da cidade da Coruña. En Europa salientan as celebracións nos países nórdicos, nas illas británicas, na Península Ibérica e Francia, con rituais semellantes aos galegos: fogueiras, xantares populares, rituais con herbas e auga. En España salientan as celebración en Cataluña e o País Valenciano; préndense importantes fogueiras en Alacant, declaradas de Interese Turístico Internacional. Aquí, nesta cidade, considéranse auténticas obras de arte. Son creadas durante meses por construtores e artistas que empregan materiais tan variados como cartón, madeira, papel, pintura etc. para que poidan arder facilmente.

O carballo na cultura popular galega

O carballo é a árbore símbolo de Galicia, e tamén a máis sagrada de todas, o mesmo que ocorre noutras culturas atlánticas e celtas. Arredor de toda Europa occidental o carballo considérase árbore sagrada: é a árbore por excelencia de Inglaterra, de Alemaña e do País Vasco. Ademais, as carballeiras tiñan unha importante función social, nelas reuníase a xente, celebrábanse festas, feiras e magostos. (Ver artigo: carballo (simbolismo).

Símbolo de forza e pureza, de sombra proveitosa, libran de doenzas contaxiosas (por exemplo rañándose contra del para sandar a sarna ou raña) a quen as padece e posúen numerosas propiedades salutíferas; teñen pois a capacidade de sandar os doentes, especialmente aos cativos, aos que se lles fai pasar a través dunha fenda que as carballas vellas, despois de perder a cerna poden ter no tronco, xa que no seu interior agochan as "pedras do raio", xa que os carballos agochan o raio no seu seo. Outra opción é que o doente pase por entre dúas gallas que fagan forquita ou por dúas partes dunha póla que se fende adrede e se ata despois para ver se liga ou non, que será sinal de que cure ou non cure.

Na Bretaña, de xeito semellante á tradición galega dicíase que carballos e aciñeiras tiñan a propiedade de sandar as persoas faltas de saúde que deixaban as roupas penduradas das pólas.

Os carballos, en xeral, curan ademais os meigallos e o arangaño.

O millo na cultura popular galega

O millo (Zea mays), malia ser orixinario das Américas, é unha gramínea fundamental na cultura galega pois xogou un papel fundamental na alimentación do pobo nos últimos séculos. O principal pan do país facíase con millo, a paisaxe enchouse de leiras de millo, os hórreos foron agrandados e mellorados, e en xeral a poboación de Galicia aumentou coa chegada deste cereal. A primeira referencia do seu cultivo en Galiza data de 1610, na zona do Barbanza. Refraneiros e cántigas deixan pegada da súa importancia.

O pan na cultura popular galega

O que segue recolle unicamente información diversa sobre a pegada do pan na cultura popular e na literatura oral galegas. Toda esta información recóllese de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc. Recóllese non só a información referida expresamente ó pan, senón tamén a referida á fariña e a actividades directamente relacionadas, como sementar, segar, etc.; as referidas ó millo e á broa recóllense no artigo o millo na cultura popular galega.

Ademais do seu significado recto (alimento elaborado con fariña, auga, sal e lévedo, fermentado e cocido no forno), a palabra pan designa especificamente o centeo ou un cereal en xeral; segundo Eladio Rodríguez, tamén denomina o millo aínda na terra. Pero ademais é un elemento de referencia para designar moitas outras realidades.

Pan

O pan (do latín panis) é un alimento básico que forma parte da dieta tradicional en Europa, Oriente Medio, India, América e Oceanía. Adóitase preparar mediante o enfornado dunha masa, elaborada fundamentalmente con fariña de cereais, sal e auga; en ocasións engádense outros produtos para conferirlle determinadas calidades, como especias, froitos secos, froitas confitadas, mel etc. A mestura, na maioría das ocasións, adoita conter lévedos para que fermente a masa e sexa máis esponxosa e tenra.A adición do lévedo provoca a fermentación da masa antes do enfornado, e como consecuencia, proporciónalle volume e esponxosidade debido á produción de pequenas burbullas de dióxido de carbono (CO2) que quedan inmersas entre a masa húmida da fariña. Ao pan elaborado sen o emprego de levedo chámaselle pan ácimo e, debido a esa falta de lévedo, carece da esponxosidade típica dos pans "inchados" ou "lévedos"; pode ser cocido no forno, asado nunha prancha ou mesmo frito.

É moi posible que as elaboracións máis primitivas de pan non levasen lévedo, e a fariña consistise en grans malamente moídos mesturados con auga que se deixaban secar ao sol ou que acababan entre as cinzas dun lume. Os pans aplanados, moi populares nalgunhas culturas, é moi posible que sexan os de fabricación máis antigos. Unha variante do pan con denominación propia, son as galletas e os pasteis, que posúen diferentes masas azucradas. É moi posible que xurdisen do coñecemento panadeiro como unha necesidade de facer pans "máis manexables" e nutritivos.Á masa pódenselle dar diferentes formas, debido ao emprego de diversos moldes e técnicas de amasado. Desta forma existen: as barras, os moletes, os roscóns, o pan de molde, as roscas etc.

A fariña máis habitual é a de trigo, pero tamén se elabora coa fariña doutros cereais, como o centeo, cebada ou millo (a boroa) e mesmo doutros produtos, como o arroz, a pataca e a soia.

As partes principais son a codia (parte exterior, que adoita ser rexa e torrada) e mailo miolo (parte interior branda e esponxosa).

O pan foi tan importante na alimentación humana, que se considera como sinónimo de alimento en moitas culturas. Así mesmo, participa en moitos rituais relixiosos e sociais, como o matzoh, na Pascua xudía, a hostia na eucaristía cristiá, o rito de benvida dos pobos eslavos que involucra o pan e o sal etcétera.

Antigamente nas zonas rurais, o pan era elaborado nos núcleos familiares e os poucos establecementos para dispensar o pan, as panaderías, foron cobrando importancia nas zonas urbanas. Hoxe en día existen electrodomésticos específicos cos que se pode elaborar pan de forma moi sinxela, como por exemplo na máquina panificadora.

Na actualidade o pan é un dos alimentos básicos que pode atoparse en case calquera tenda de alimentación e grandes superficies. O seu valor fai que se poidan calcular índices económicos de referencia, como o índice de prezos ao consumo (IPC), empregado para determinar a evolución do custo de vida nas nacións.

Refraneiro galego sobre o pan

Véxase tamén O muíño na cultura popular galega

A seguir recóllense os refráns que fan alusión ó pan, sexa pantrigo ou pan de centeo, pero tamén ó trigo, a fariña, o forno, ós panadeiros, etc. Debe terse en conta que en ocasións se utiliza o nome de pan para designar outros gran, como o centeo, e mesmo o cereal aínda no campo.

A anguía en empanada e a lamprea escabechada .

A auga de san Xoán, leva o viño e tolle o pan .

A auga de san Xoán quita o viño e tolle o pan .

A auga de san Xoán tolle o viño e non dá pan .

A auga en San Xuán tolle o viño e non dá pan .

A auga no forno, tras da fariña vai .

A auga polo san Xoán tolle o viño e non dá pan.

A can que os dentes regaña dalle pan ou talladas .

A cebada, na lameira; o trigo, na poeira .

A choiva no abril dá millo e dá pan.

A chuvia por san Xoán, tolle o viño e non dá pan.

A costureira, moi sentadiña; e o pan, na criba .

A falta de pan, bo é pantrigo .

A mera no San Xoán leva o viño e mais o pan .

A mozo respostón, pan e moito legón .

Á mesa sin pan non te poñas a xantar .

Á muller e ó can o pau nunha man, e noutra mau o pan .

A pan de quince días, fame de tres semanas .

A pan duro, dente agudo .

Á porta do orador non botes o trigo ó sol.

A pouco pan, tomar primeiro.

Á que amasa fariña, nunca pan lle falta .

Á que ten pan e capelo nunca lle falta mancebo .

A quen coce i amasa non lle fúrtela masa .

A quen come ben o pan, é pecado darlle compango .

A quen come ben o pan, é pecado o compango que lle dan.

A quen come pan, migallas lle quedarán .

A quen lle sobre pan, que manteña ben o can .

A quen non lle sobre o pan, que non críe can .

A quen queiras mal, cómelle o pan, e a quen ben, tamén .

A sardiña en san Xoán xa molla o pan.

A sardiña polo abril, cóllea polo rabo e déixaa ir; por maio ásaa no borrallo, e por San Xoán xa molla o pan .

A sardiña por abril cóllea polo rabo e déixaa ir, por maio ásaa no rescaldo e por san Xoán xa molla o pan.

A todo o que come pan, migallas lle cairán.

Abril frío e fornos quentes, alegría pros meus dentes ..

Abril frío, moito pan e pouco viño .

Abril frío, pan e viño .

Abril frío quer compango, viño e pantrigo .

Abril frío trai poias de trigo .

Abril, pendoril; maio, engraio; e san Xoán, segaio .

Abril, pendoril; maio, engraio; san Xoán, segaio.

Aceite, carne, pantrigo e sal, mercadoría real.

Aceitonas acedas, pan con elas.

Achegador da cinza, derramador da fariña.

Achegador de cinza, e esparexedor de fariña .

Adiós, amo e ama, que tan bo pan como aquí fano na miña casa.

Adoece, can, porque non che dan pan .

Agosto fáiselle maio ó que non ten pan sementado .

Agradecédemo, veciñas, que boto farelo ás miñas galiñas .

Alá vai serodio con temporao, mais non na palla nin no grao .

Alá vaias, pan emprestado, onde volvas millorado .

Alegraivos, veciñas, que lle dou farelo ás miñas galiñas .

Amasade, panadeiras, que miña nai quer un pan .

Amasando faise o pan .

Amigo por amigo, o bo pan e o bo viño.

Ano de laceira, en cada esquina unha panadeira .

Ano de nevadas, ano de fornadas .

Ano hortelán, máis palla que gran.

Ano hortelán, moita palla e pouco gran.

Ano malo, panadeiras no mercado .

Anque comas azafrán, a boca que che sepa a pan.

Antes de pan viño, antes de viño touciño, e antes touciño que liño.

Antes de san Martiño, pan e viño. Despois de san Martiño, fame e frío .

Antes o pan que o viño e antes o touciño que o viño .

Antes pan que viño, antes viño que touciño, e antes touciño que liño .

Ao que ten fillos non lle apodrece o pan .

Ara ben e fondo, e collerás pan dabondo .

As tormentas por san Xoán tollen o viño e levan o pan.

Astra san Martiño, pan e viño; de san Martiño adiante, frío e fame .

Astra san Xoan, toda a herba é pan .

Ata curto, esterca a modo, ara xusto e fondo, e collerás pan dabondo .

Ata san Martiño, pan e viño; de san Martiño adiante, fame e frío.

Ata san Martiño, pan e viño; de san Martiño pra diante, fame e frío bastante.

Ata San Martiño, pan e viño; de San Martiño pra diante, pan e frío bastante .

Auga, da serra; pan do que se malla na eira .

Auga de febreiro, enche o graneiro.

Auga de maio, pan pra todo o ano.

Auga de san Xoán, tolle o viño e non dá pan .

Auga e pan, sopas na barriga fan .

Auga en maio, pan para o ano .

Auga en maio, pan todo o ano .

Auga fría e pan quente nunca fan bo ventre.

Auga fría e pan quente, nunca fixeron ventre .

Auga no San Xoán tolle o viño e non dá pan .

Auga panada, feita e tomada .

Auga por agosto, nin pan nin mosto .

Azadós moi relocentes, escaleiras dos xuzgados, auntamentos con musgo, o panadeiro a cabalo, o médico de pé: o universo ben gobernado.

Ben está o can cando non quer pan .

Benia ó pan que presta i a moza que o come .

Bo é o pan con algo máis .

Bo é pan con algo de compango máis .

Busca pan pra maio e leña pra abril, e bótate a dormir .

Cada meniño ó nacer trai un pan baixo do brazo .

Cada un busca o pan do seu mastigo .

Caia auga e veña maio, que xa temos pan pro ano .

Caian pans e veñan días .

Caldo sen pan no inferno o dan .

Caldo sin grasa, pan sin tasa .

Caldo sin pan dáselle ó can Eladio Rodríguez González, s. v. caldo..

Cando a carballeira zoa, sabe ben a broa.

Cando canta o cuco logo vèn o grau ó suco .

Cando comas pan quente, non bebas auga fría .

Cando Dios dá a fariña vén o demo e quítaa .

Cando fores a chan alleeiro leva o pan no capelo .

Cando hai trigo na eira, hai pan na maseira .

Cando non hai fariña, sobra a peneira.

Cando o home ten leiras que traballar, e a muller fariña que amasar, na casa non falta pan .

Cando o trigo é louro, é o barbo coma un touro.

Cando o trigo é louro, o muge é d'ouro .

Cando o trigo está louro, o barbo é coma un touro .

Cando o trigo está louro, o múxele vale ouro .

Cando o trigo está na eira, anda o pan por enriba da artesa .

Cando o trigo está no celeiro, é do que ten diñeiro .

Cando o trigo está nos campos, é de Dios e dos santos .

Cando o trigo está nos campos, é de Dios e mais dos Santos.

Cando o trigo vai louro, o muxe vale ouro .

Cando tiven dentes non tiven pan; e agora que teño pan non teño dentes .

Canta máis aughiña, máis fariñiña .

Casou Pedro e non foi mal; casou en terras de pan .

Catro cartos para pan, tres e medio para viño, un carto para tabaco, alá vai un realiño.

Cava fondo i terás gran.

Cava, labor e barbeito, en maio han de estar feitos .

Cebada, a que eu quixere; e trigo, o que Dios me dere .

Cebada, pra marzo; leña pra abril e trigo, pra maio .

Chámame can e dame pan .

Chocolate con petada na casa dos probes é comida rara, porque é cara .

Chova ou non chova, pan ha de haber de sobra .

Chuvia en san Xoán, tolle o viño e non dá pan.

Chuvia en San Xoán, tolle viño e non dá pan .

Chuvia na semana da Ascensión, cría nos trigos mourón .

Chuvia na semana da Ascensión cría nos trigos mourón, pro é un regalo San Pedro co seu xerro, San Cristobo co seu cobo, Santa María coa súa regazadiña, Santiago co seu canado, San Lorenzo co seu caldeiro penso, Nosa Señora coa súa ola e San Miguel co seu tonel .

Chuvia por San Xoán, tolle o viño e leva o pan .

Coa chegada do cuco vén o pan ó suco .

Comas ben ou comas mal, a boca deixarala de pan .

Come máis pan un día de sol de febreiro, que os cabalos de todo o reino .

Come pan, bebe viño e tira pra diante polo camiño.

Cómeo Deus na eira e cólleo Marta na maseira.

Comer sempre con pan chega a cansar, se non hai algo pra compangar.

Comín fariña por engordar, e saíume por cea e por xantar .

Con aceitonas e pan quente, mórrese a xente.

Con afán gánase o pan.

Con ben pan e moita leña, o inverno a ninguién empeña .

Con pan caseiro non vende o panadeiro .

Con pan e viño anda calquera o camiño.

Con pan e viño ándase o camiño .

Con pan e viño ben se pasa o camiño .

Con pan e viño faise o camiño.

Con pan e viño lévase o camiño.

Con pan e viño pásase o camiño .

Con pan e viño xa se anda o camiño .

Con pan ou sin pan, o que non morra vivirá por san Xoán .

Coza quen quixer, e amase quen souper .

Da bola e a rebola, que veña o demo e escolla.

Dá Dios pan a quen non ten moas .

Dalle ó rabo o can, non por ti senón polo pan .

Dame pan e chámame can .

Dame pan e di que son parvo .

Dáo Dios na eira, e tólleo Marta na maseira.

Dar do pan, e do pau .

De mal trigo nunca boa fariña .

Derramando a fariña non se goberna a casa miña .

Des que chega o cuco, logo vén o pan ó suco.

Desta maneira o que non ten fariña, escusa peneira .

Día de san Adrián sécalle a primeira raíz ó pan

Diga a miña veciña e teña o meu fol fariña .

Diñeiro que gardado está non gana pan .

Dios che dea poder na vila e na túa casa fariña.

Dios me dea paz na vila e na casa pan e fariña.

Dios nos dea moito pan e mala colleita.

Dios nos dea moito pan na mala anada .

Dios nos dea pan e pacencia e morte con penitencia.

Dixo o viño moi campante: "No corpo do home son valente e voante". E dixo o pan: "Se eu vou diante" .

Dixo o viño: "No corpo do home sou valente e boiante". E dixo o pan: "Se eu vou diante".

Do pan de meu compadre boa rebanda, miña comadre .

Do pan do meu compadre, grandes anacos ó meu afillado .

Do pan encetado calquera pilla un bocado .

Do pan encetado podese tallar boa arrebada sin conocerse nada .

Domingo de Entroido Larafuzán comícheme a carne, deixácheme o pan .

É millor pan duro que figo maduro .

En abril e maio fai fariña pra todo o ano .

En abril e maio fai fariña pro ano .

En abril, espigas mil.

En abril, espigas mil, no maio todo espigado.

En agosto máis vale que sobre pan que non que falte viño.

En chegando san Brais pon pan e viño na alforxa que día non faltará .

En martes non te cases nin te embarques, nin o teu cocho mates, nin o teu pan cozas, nin a túa tea urdas, nin a túa filla cases, nin dos da túa casa te apartes.

En marzo, abrigo e pantrigo .

En marzo, abrigo, mozas e pan de millo.

En marzo abrigo, noces e pan de millo.

En marzo, abrigo, noces e pan trigo .

En marzo, abrigo, noces, pan e trigo.

En marzo, espigarzo.

En marzo, ó abrigo con noces e pan trigo.

En marzo, o trigo nin por sementar nin nado .

En pan encetado corta quen quer .

En saco de liño non lévela fariña ó muíño .

En san Adrián sécalle a primeira raíz ó pan.

En san Martiño, pan e viño.

En san Xoan a fouce na man .

En san Xoán, a sardiña molla o pan.

En san Xoán a sardiña pinga o pan .

En san Xoán, bótalle a fouciña ó pan; en Santa Mariña, da meda fai fariña.

En San Xoán pinga a sardiña no pan .

En san Xoán seca a raíz o pan.

En san Xoán, tanto queixo como pan .

En san Xoán, tanto viño coma pan.

En san Xoán, xa a sardiña molla o pan .

En toda terra espiga o pan .

En todo tratar, e pan labrar.

En todas partes cocen pan .

Ende chegando o San Bras pon pan e viño na alforxa, que día non faltará .

Entre abril e maio, fai fariña para o ano .

Entre san Xoán e san Pedro, vén o pan ó vencello.

Esparexedor de fariña, recolledor de cinza .

Fai boa fariña e non toques a buguina .

Fale a miña veciña e teña o meu fol fariña.

Fariña abalada, que non cha vexa sogra nin cuñada .

Fariña do demo, toda se volve farelo .

Fariña do diablo toda se volve salvado .

Fol mollado, masa leva.

Fol sobado, mala fariña leva.

Garda do pan para maio e da leña para abril .

Garda leña pra abril e pan pra maio .

Garda pan para maio e leña para abril.

Garda pan para maio e leña para abril, que che ha de cumprir.

Garda pan para maio e leña para todo o ano.

Gracias a Dios que cocemos sete petadas e nove debemos .

Gran debaixo do terrón, gran morto, e debaixo da pedra, torto.

Home morto nunca come pan .

Hoxe viño e pan, o resto mañán.

Inda agora se come o pan da voda .

Invernía de San Xoán, tolle o viño e non dá pan .

Labrador chalán, non colle viño nin pan.

Ladra, can, que pra eso gánalo pan .

Limpa e arranxa a eira cando está agosto á beira.

Madeira de serra e pan de cazola, nunca sobran.

Maio airoso fai o pan garboso .

Maio come o trigo, e agosto bebe o viño .

Maio fai o trigo, e agosto o viño .

Maio frío, moito trigo .

Maio frío, moito trigo; maio pardo, ano farto.

Maio un pouco frío cría trigo; pero se é moi frío, nin palla nin trigo .

Máis val pan con amor, que galiña con door .

Máis val pan con mel que pan sin el .

Máis vale que sobre pan que non que falte viño.

Máis vale un día alegre con medio pan, que un triste cun faisán.

Marzo, espigarzo .

Marzo espigarzo, abril penderil, en maio gramado, en San Xoán segado .

Marzo espigarzo, abril pendoril, maio granado, San Xoán segado, Santa Mariña a airiña .

Marzo, espigarzo; abril, penduril; maio, granado; san Xoán, curado. Na santa Mariña, metelo na arquiña .

Marzo, espigas catro; abril, espigas mil.

Mesa de catalán, moita vianda e pouco pan.

Meu pai chámase fogaza, i eu morrome de fame .

Millor é un pouco pan duro que un figo enteiro maduro .

Moitos fillos e pouco pan, contento con afán .

Moitos oficios tiña Galván e de ningún ganou pan.

Mordedura de alacrán, busca viño e busca pan, que mañá te enterrarán.

Muller e forno, con unha hai dabondo .

Na cama do can non busques o pan, nin no fuciño da cadela busques a manteiga .

Na cama do can non cáte-lo pan, nin no fuciño da cadela búsque-la manteiga .

Na mesa chea, ben cabe a fogaza allea.

Na noite de san Xoán andan os probes pedi-lo pan, e na noite do ceboliño andan os vellos a pedi-lo viño.

Na noite de san Xoán andan os tolos pedi-lo pan, e na noite do ceboliño andan os vellos a pedi-lo viño.

Navidá en venres, sementa onde poideres; Navidá en domingo, vende os bois e bótao en trigo.

Nin mesa sen pan, nin soldados sin capitán.

Nin o teu pan en bolas, nin o teu viño en sopas .

Nin o teu pan en roscas nin o teu viño en botas .

Nin o teu pan en sopas, nin o teu viño en probas .

Nin viña no baixo nin trigo no cascallo .

No agosto a fariña e no setembro a fouciña.

No ano caro, a peneira espesa i o cribo raro.

No bo ano a palla é grau. No mal ano o grau é palla .

No inverno, forneira; no vran, taberneira .

No marzo, abrigo; na eira, pantrigo .

No marzo abrigo, noces e pantrigo.

No san Xoán deixa o touciño e come pan.

Non botes leña no forno cando xa quente estivere .

Non busques o pan na cama do can .

Non che dea Dios máis mal que moitos fillos e pouco pan .

Non dá bo pan a mala fariña .

Non é o mesmo predicar que dar trigo .

Non hai mellor ciruxán que a boa carne, o bo viño e o bo pan.

Non hai pan sin afán .

Non hai pior afán, que moitos fillos e pouco pan .

Non hai pra pan e mercamos rosquillas .

Non hai tal viño como o pantrigo e o leite macizo

Non lle negues o pan ó probe que de porta en porta vai, que ese amóstrache o camiño que mañán podes levar .

Non negues o neno ó bolo, nin ó santo o voto .

Non pon a galiña senón a fariña .

Non sexas forneira, se tes a cabeza de manteiga .

Non temos pra pan e mantemos un can .

Non ten razón o que xunta a fariña co relón .

Non xantei, nin merendei, nin hoxe probei bocado, sinón un bolo de trigo, que tiña medio ferrado .

Nunca está sin pan a casa en que se traballa .

O ano que non hai pan, ou muiñeiro ou hortelán .

O barbo é coma un touro cando o trigo está louro .

O barbo val ouro cando o trigo é louro .

Ó corricán, non perdas o pan .

O burro do xitano, en vendo o pan alonga o paso .

O caldo sin pan no inferno o dan.

O can baila polo pan .

O can de boa raza pensa no pan e na caza .

Ó can que lambe a cinza, non lle fíes a fariña .

O día de san Xoán créballe a primeira raíz ó pan, o día de san Pedro, créballe a do medio, e o día de santa Isabel ...¡fouciñas a el! .

O día de san Xoán molla o viño no pan.

O día que a miña muller amasa, hai alegría na casa .

O día que amaso, mal día paso, pero é pior non ter que amasar nin que peneirar .

O día que cozo, é día de alborozo' .

O día que se amasa, mal se pasa .

Ó enfornar fanse os pás tortos .

Ó enfornar tórcense os pás .

Ó estar xuño xa na beira busca a fouce e limpa a eira.

O fillo da miña filla ponmo onda lareira na cociña; i o da miña nora, dalle un codecho de pan pra que vaia pra fóra .

O fillo do mesquiño, pouco pan e moito vicio .

O forno i a vella, pola boca se quentan .

O forno pola boca se quenta .

O home mesquiño non colle forzas nin co pan nin co viño .

O lus mollo, o martes lavo, o miércoles seco, o viernes peneiro, o sábado amaso; e o domingo, que eu fiaría, todos me din que estou noutra semana e que xa non é día .

O moito pan tamén chega a cansar .

O morto á cova, o vivo á bola.

O mozo que lle sabe ben o pan, é pecado o compango que lle dan .

O pan alleo sempre é malo .

O pan alleo ten sete codias .

O pan ben arrendado, énchelle a eira ó seu amo .

O pan centeo é bo cando é alleo .

O pan comido e a compaña desfeita .

O pan, con ollos; o queixo, cego, e o viño, anexo .

O pan, con ollos; o queixo, sin ollos, e o viño, que salte ós ollos .

O pan da casa, farta .

O pan de trigo fíxoo Dios, e o de millo mandouno facer.

O pan, pan, e o viño, viño .

O pan polo coor, e o viño polo sabor .

O pan que foi ben sachado, enche o horrio do seu amo .

O pan que non se vende dispois dir á feira, é coma a fariña que non se peneira .

Ó pan quente ábrelle a gorxa .

O pan raro carga o carro .

O pan trigo e centeo máis val na barriga que no seo .

O pantrigo fíxoo Dios, a broa mandouna facer .

O pantrigo fíxoo Dios, e o de millo mandouno facer.

O peixeiro trae peixe, o panadeiro trae pan e as trasnadas san Xoán.

O que a can alleo dá pan, perde o pan e perde o can.

Ó que amasa e coce, ben se lle conoce .

Ó que amasa e coce, todo lle loce .

O que aúna en San Xoán, ou é parvo ou non ten pan .

O que aúna en san Xoán, ou é tolo ou non ten pan.

O que coce i amasa, ben sabe as que pasa .

Ó que come ben o pan, é pecado o compango que lle dan .

O que fala do coitelo é que ten gana do pan .

Ó que non lle sobra o pan, sóbralle o can .

O que non ten pan sementado, agosto fáiselle maio .

O que non ten pan teno que buscar, porque sin comer non se pode pasar .

O que non ten pra pan, que non críe can .

O que queira comer patacas en san Xoán, bóteas cando o pan.

O que queira comer patacas polo San Xoan, bóteas cando o pan .

O que queira comer patacas por san Xoán, bóteas cando o pan.

O que sementa no camiño cansa os bois e perde o trigo.

O que sementa sen semente, sega sen fouciño.

Ó que te quer mal, cómelle o pan; e ó que te quer ben, cómello tamén.

O que ten can é que lle sobra o pan .

Ó que ten fillos pequenos, non se lle apodrenta o pan .

O que ten moito mel, cómeo con pan, cómeo sin el, ou cómeo como quer .

O que xexúa en san Xoán, ou é parvo ou non ten pan.

O trigo centeoso fai un pan moi proveitoso.

O trigo que non se axunta na leira, xúntase na eira .

O viño é pan e medio .

O viño i o pan sempre se dan: us anos ben, outros mal e outros menos mal.

O viño polo coor i o pan polo sabor .

Obreiro en xaneiro, pan che comerá e obra non fará.

Onde hai pan non hai fame .

Onde hai pan sempre hai fartura .

Onde non hai fariña nin relón, todos falan sin razón.

Onde non hai fariña nin relón, todos roñan e todos teñen razón .

Onde non hai fariña, todo é morriña .

Onde non hai pan non o comen os ratos .

Onde non hai pan vaise hastra o can .

Onde pan se come migallas quedan .

Onde se come pan frangullas quedarán.

Ós seis meses sentarei, daranme pan e comerei.

Pan adentado non se pon na mesa .

Pan albeiro, máis val na barriga que no seo .

Pan albeiro ou pan centeo, millor quero do meu que do alleo .

Pan alleo custa caro .

Pan alleo pouco engorda .

Pan balorento, alegra ó famento .

Pan ben sachado énchelle o cabazo ó amo .

Pan centeo, antes comido que no seo .

Pan centeo, millor no meu papo que no alleo .

Pan comido, compaña desfeita .

Pan con fartura, cansa logo se moito dura .

Pan con fartura; e viño, con mesura .

Pan con pan comida de parvos .

Pan da miña falchoca, como el non me falte todo me sobra .

Pan de hoxe, carne de onte e viño de antano, manteñen ó home sano.

Pan de millo nono deas ó teu fillo .

Pan de onte, carne de hoxe, e viño de antano, manteñen ó home sano .

Pan de onte, e carne de hoxe, e viño de antano, salú pra todo o ano .

Pan de onte e viño de antano, salú pra todo o ano.

Pan de panadeira e viño de taberna, nin farta nin goberna .

Pan de trigo ou de centeo, quéroo máis no meu ventre que no alleo .

Pan de voda é carne que consola, a quen a coma .

Pan de voda, pra min sobra .

Pan de voda, quen o queira comer que o coma .

Pan e auga, sopas .

Pan e noces saben a amores .

Pan e viño andan camiño .

Pan e viño andan camiño, millor que mozo garrido .

Pan e viño, un ano teu, e outro do teu veciño .

Pan encetado non te torna .

Pan mal amasado non pide bocado .

Pan mol, moito na man e pouco no fol .

Pan mol vaise ó fol .

Pan, pan, moitos o comen e poucos o dan .

Pan por quilo e viño por medida, o que non rouba algo non leva boa vida.

Pan pra hoxe, fame pra mañán .

Pan pra maio e leña pra abril, e o millor cepón, pra marzo o compón .

Pan que sobre, carne que abonde, viño que non falte e alegría que abaste .

Pan quente e uvas, ás vellas quitan engurras .

Pan quente, fame mete .

Pan quente, moito na man e pouco no ventre .

Pan, viño e carne quitan a fame .

Para o pan engraiar, o boi ha tremar .

Paxaro trigueiro, nono quero no meu celeiro .

Penas e ceas teñen as sepulturas cheas .

Peneirar, peneirar, e nunca fariña sacar .

Pola festa de san Xoán andan os pobres a pedir pan.

Polo pan baila o can ..

Polo pan baila o can pra ver se llo dan .

Polo san Xoán, auga fervida con pan.

Polo san Xoán bébese viño e cómese pan.

Polo san Xoán calquera burro gana o pan.

Polo San Xoán molla a sardiña no pan .

Polo San Xoán tanto viño como pan .

Polo San Xoán xa a sardiña pinga o pan .

Por abril ponte de codín; e se o pan ves verdegar, ponte a cantar .

Por diñeiro baila o can, e por pan, se llo dan .

Por moito pan nunca é mal ano .

Por moito trigo nunca é mal ano .

¿Por qué non te casas Xan? Porque vai moi caro o pan .

Por san Xoán a sardiña molla o pan.

Por san Xoán a sardiña pinga no pan.

Por San Xoán molla a sardiña o pan .

Por san Xoán, tanto queixo coma pan.

Por unha presa de fariña, que as papas non queden moles.

Pra moita fame non hai pan resésigo.

Pra muiñeiro, forneiro e hortelán, non hai ano sin pan .

Pra pan e cebola é mester cazola .

Pra pan non temos e can mantemos .

¿Pra qué queres millor pan que o pantrigo? .

Preguiciña ¿queres pan? Si señora, si mo dan. Vai busca-lo coitelo. Non señora, non o quero .

Primeiro o pan, dispois o can .

Quen aforra o pan non quer ben ós fillos .

Quen ara no san Xoán, ou está tolo ou non ten pan.

Quen colle trigo pode comer pantrigo .

Quen con fariña anda, branco se pon .

Quen dá pan ó alleo can, perde o can e perde o pan .

Quen dá pan pon afán .

Quen di pan di fartura .

Quen dixo pan, dixo trigo .

Quen me dá o pan, dame o afán .

Quen se mantén de pan, moi mal mantido non vai .

Quen xaxúa por san Xoán, ou é tolo ou non ten pan.

Quero saber de qué pan me hei manter .

Ratos arriba, que todo o branco é fariña.

San Xoán come pan e san Andresiño touciño.

San Xoán daime o pan e san Martiño o viño.

San Xoán, deixa vi-lo pan que el cho pagará.

San Xoán e san Martiño foron merendar ó camiño. San Xoán levara o pan e san Martiño o viño.

San Xoán garda a chave do pan, san Martiño a do viño e san Andrés a do porquiño.

San Xoán trae o fol cheo de pan e san Martiño bota de viño.

San Xoán, san Xoán, deixa vi-lo pan que coel cho pagarán.

San Xulián garda o viño e garda o pan .

San Xullán, garda viño e pan.

Santiago manda o pan, san Migueliño manda o viño, san Francisco manda a landre e san Andrés o touciño.

Se as penas de Oirán se volveran pan, a Frouseira manteiga e o río de Ouro viño mouro, non había terra coma o Valadouro.

Se che pica un alacrán busca viño, busca pan, e mais crego e sancristán, antes hoxe que mañán, pois logo te enterrarán .

Se che vai ben o trigo tardeiro, non llo digas ó teu compañeiro .

Se chove pola Ascensión, horta ruín e trigo rocón .

Se comes sardiña en san Xoán, mollaráchese o pan.

Se pan quente comes, non bebas auga da fonte .

Se queres coller pan, ara polo San Xoán .

Se queres comer patacas por San Xoan, seméntaas cando o pan .

Se queres gañar ó can, dálle pan.

Se qués que te siga o can, dalle pan .

Se te morde un alacrán, busca viño e busca pan, sacerdote e sancristán, quen mañán te enterrarán.

Se te morde un alacrán, garda viño e garda pan, que mañá te enterrarán.

Se te morde un alacrán, tres días comerás pan.

Se te morde un alacrán, xa non comerás máis pan.

Se te pica un alacrán, tres días comerás pan.

Se te roi un alacrán, busca a cera e mais o pan, e se te roi a adelouciña, búscaos aínda máis axiña.

Se te roi un alacrán, busca viño e busca pan, e mais crego e sancristán, antes hoxe que mañán, pois logo te enterrarán.

Se te roi un alacrán, tres días comerás pan .

Se te roi un alacrán, xa non comerás máis pan .

Sembra trigo en San Martiño, cada día un pouquiniño.

Sementeira na semana de san Román nin palla nin gran; sementeira na de santa Baia, gran e mais palla .

Sin pan nin viño non se anda ben o camiño .

Tal terra andar, tal pan manxar.

Tanto pan coma queixo e tanto queixo coma pan, ben o como se mo dan.

Tanto o pan coma o queixo, e tanto o queixo coma o pan, cómoo se mo dan .

Tanto queixo como pan, non se debe dar .

Treboada no Miño, pan e millo.

Trigo centeoso, pan proveitoso .

Trigo que lle a palla doura, logo estará pró fouciño .

Trigo que non has de colleitar, deixa de o visitar.

Un gran non fai graneiro, pero axuda ó compañeiro.

Val máis pan duro que pedras moles .

Val máis pouco pan duro, que fame de nove días .

Val máis que sobre pan, que non que falte viño .

Vale máis gran de sobra na moega que muíño de espera.

Vale máis pan duro que consello de burro .

Viño acedo, touciño vello e pan centeo, sosteñen a casa en peso .

Viño de ricos e pan de pobres .

Viño, que salte; queixo, que chore; pan, que cante .

Viva Dios e coza o forno .

Xa que o trigo non é meu, que o acañe quen o colleu .

Xa sei o pan que pra sempre me ha fartar .

Xesta pro forno, que ben coce o pan, e mais o bolo.

Xoaniña, voa, voa, que che dou pan con sebola .

Xoaniña, voa, voa, que teu pai está en Lisboa e túa nai está na cama a comer pan e cebola .

Sanxenxo

Sanxenxo é un concello da provincia de Pontevedra, pertencente á comarca do Salnés. Segundo o IGE, en 2018 contaba con 17.212 habitantes (8.487 mulleres e 8.725 homes), cifra que segundo o concello se multiplica por seis en época estival. O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é sanxenxino ou sanxenxeiro e, popularmente, lilaino, -a .

Xermanismo

Xermanismo é o empréstimo lingüístico efectuado por unha lingua xermánica a calquera outra. Dado que a influencia da lingua inglesa constitúe por si mesma un caudal abundantísimo de empréstimos, resérvaselle o termo específico de anglicismo, e considéranse xermanismos os procedentes de calquera dos outros idiomas da familia, ben sexa o alemán nas súas diferentes modalidades e dialectos, ou outros como o flamengo e o holandés (que en si son variedades dialectais do baixo alemán) ou das linguas escandinavas (islandés, danés, sueco, noruegués). Estes empréstimos enténdese non só sincrónicamente, senón tamén diacronicamente e por máis que estean hoxe tan intimamente incorporados á lingua que constitúan parte do seu patrimonio histórico. Forman parte tamén, polo tanto, os empréstimos do suevo, gótico, fráncico etc.

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.