Arte paleolítica

O Paleolítico é a etapa máis longa na historia do ser humano. Durante este período, os nosos devanceiros vivían da caza e da recolección de vexetais, asociábanse en tribos e as súas ferramentas eran de pedra tallada, madeira e óso.[1]

A arte nace no Paleolítico superior, pouco despois do ano 35 000 a. de C., cando os seres humanos modernos poboaban practicamente todo o globo terráqueo. Con todo, as súas manifestacións fundamentais, por non dicir case as únicas, parecen reducirse a Europa, ao sur do límite que marcarían os xeos durante a Glaciación de Würm.

A arte mural das covas (chamada arte parietal) concéntrase moi intensamente en certas rexións francesas (Dordoña, Pireneos franceses, Corrèze, Charente, Loira, Hérault, Lot e Garona) e españolas (cornixa cantábrica, Pireneos, costa mediterránea e algúns puntos da Meseta Central), aínda que ocasionalmente pode aparecer en Portugal, Italia, Europa Oriental e pouco máis. Non se pescudou o motivo que explique por que non se acharon restos de arte paleolítica parietal no resto do mundo.

A Arte Mobiliar (definida como obxectos decorados que poden ser transportados) é máis abundante, estendéndose non só por Francia e España, senón tamén polos vales do Danubio, do Don e a cunca do Baikal, xa en Asia. Hai restos esporádicos no resto do mundo, como se indica ao final.

Desde os primeiros descubrimentos de obxectos artísticos paleolíticos, no século XIX,[2] sempre se suscitou o enigma da motivación e o significado desta arte, aínda que parece haber consenso en que se cumpre unha función relixiosa e que a súa temática está intimamente relacionada co medio natural. Queda pendente o feito innegable do seu alto valor estético e artístico: os homes prehistóricos demostraron, nalgúns casos, unha ansia de perfección e un sentido da beleza totalmente comparable á dos artistas doutras épocas históricas.

No entanto, o lector debe estar avisado que este artigo só toca, forzosamente, aqueles elementos artísticos que se conservaron ao longo dos séculos, o que constitúe, sen dúbida, unha parte ínfima de todo o corpus artístico paleolítico. Perdemos, como mínimo, aspectos tan fundamentais como a tradición oral, a danza, a música, o adorno corporal etc.

(Á dereita, debuxo dun Bos taurus primigenius achado na cova de Lascaux, Francia.)

Antecedentes

Nesta fase da Prehistoria prodúcese a evolución humana ou hominización, desde as formas máis primitivas ata o ser humano moderno e parece que en boa parte da evolución humana hai sinais do que poderían ser antecedentes da Arte.[3]

  • Durante parte do Paleolítico inferior (500 000-150 000 a.C.) os anteneandertales que habitaron Europa xa dominaban o lume e, nos seus utensilios, demostran certo sentido da estética que supera a mera funcionalidade. O máis evidente en pezas como os bifaces é a procura da simetría. Ademais, é posible atribuírlles prácticas de canibalismo que, aínda que na maior parte dos casos parece ser simplemente gastronómico, é dicir, cuestión de supervivencia, en raras ocasións podería tratarse de canibalismo ritual. Ata hai ben pouco nada indicaba que os anteneandertais europeos tivesen sentido relixioso ou artístico. Certo que algúns achados paleolíticos do norte de África (como El Gettar, en Alxeria) e en Alemaña (por exemplo, un fragmento óseo de pata de elefante gravado con 28 cortes en Bilzingsleben, sitio arqueolóxico de 412 000 anos, aproximadamente), inducían a sospeitar o contrario, pero non son concluíntes. Con todo, os achados da Sima dos Ósos, na Serra de Atapuerca, parecen unha acumulación consciente de cadáveres con fins relixiosos. Se a isto engadimos a presenza dun biface coidadosamente tallado (bautizado co pintoresco nome de "Excalibur"), podemos sospeitar que xa no Plistoceno Medio os seres humanos tiñan crenzas relixiosas que se asocian ao futuro desenvolvemento da arte. Pero o máis revolucionario foi o descubrimento de estatuíñas que, malia a súa rudeza, foron interpretadas como figuras femininas: A Venus de Berejat Ram (Altos do Golán) e a Venus de Tan-Tan (Marrocos), ambas as dúas son dubidosas e habería que esperar a que as investigacións se consoliden.
Bilzingsleben bone
Óso gravado de Bilzingsleben (Alemaña)
Hueso de Las Grajas
Óso perforado da
Cueva das Grajas,
en Archidona (Málaga)
Venus of Tan-Tan
Suposta Venus de Tan-Tan (Marrocos)
Bacho Kiro
Gravado en zig-zag sobre un óso musteriense de Bacho Kiro (Bulgaria)
  • Durante o Paleolítico medio (200 000-35 000 a.C.), Europa occidental e as costas do Mediterráneo estaban habitadas polo Home de Neandertal. Esta especie humana xa desenvolvera formas lingüísticas simbólicas rudimentarias, así como crenzas relixiosas e, probablemente, as primeiras formas de arte: en efecto, as escavacións demostran que coleccionaba obxectos curiosos (fósiles, minerais cristalizados), que elaboraba certo tipo de adornos: moi coñecidos son os ósos perforados, como os de Lunel-Viel e Port-Launay (Francia) e o máis antigo da Cueva de las Grajas (Archidona, Málaga,[4]) que podería datarse na glaciación de Riss; datado nuns 200 000 anos. Tamén en Francia, en Pech de l'Aze apareceu unha costela de bóvido gravada, datable no interglaciar Mindel-Riss. Fóra do ámbito europeo, é moi destacable o achado de dúas placas de ocre con gravados abstractos pero intencionais, cunha pauta xeométrica concreta (reticulado), na caverna de Blombos (República Surafricana), cuxa idade podería ser duns 70 000 anos (Idade de Pedra media). Este achado está relacionado con outros bloques de ocre que, segundo se probou, se usaban como un pigmento de adorno corporal (todos estes achados proceden tanto de lugares de habitación, como de auténticas inhumacións rituais); con todo é a primeira vez que esta especie de lapis de ocre conservan algún tipo de decoración. Ademais, na caverna de Blombos hai numerosos adornos de conchas perforadas (aínda que este dato é bastante controvertido, polo momento).
  • Pero o verdadeiro creador das artes plásticas é o ser humano moderno, Homo sapiens sapiens, que apareceu, cando menos, fai 40 000 anos e cuxa presenza coincide co que chamamos Paleolítico superior. Adoita dicirse que a arte paleolítica é arte rupestre porque case todos os achados proceden das escavacións de covas ou das propias paredes das mesmas. Aínda que non toda a arte rupestre é paleolítica (senón que perdurou moito tempo despois, ata, noutros períodos históricos), nin toda a arte paleolítica procede das covas.

A arte paleolítica da área franco-española

A arte rupestre parietal é propia da zona franco-española: en Francia hai máis de 130 covas, entre elas destacan as da zona de Aquitania (p. ex. Lascaux, Pech-Merle, Lles Combarelles, Laugerie, A Madeleine...) e as dos Pireneos (p. ex. Niaux, Lles trois-Frères, Lle Tuc d'Audubert, Mas d'Azil, Bédeilhac...), e en España hai unhas 60 covas, case todas no Cantábrico, destacando a gruta de Ekain, as covas do Monte Castillo, Tito Bustillo, ou a Cova de Altamira, aínda que tamén aparecen esporadicamente na Meseta (Sega Verde en Salamanca, Domingo García en Segovia, Maltravieso en Cáceres, Los Casares en Guadalaxara...) e, sobre todo, nas costas Mediterráneas (La Pileta en Nerja en Málaga); incluíndo o gran conxunto de arte rupestre que se atopa no sur da Península Ibérica: a Arte Sureña; con máis de 180 covas e abeiros decorados en todas as épocas prehistóricas; interésannos as figuras máis antigas, que datan de Paleolítico superior (Solutrense). Hai raros exemplos fóra de Francia e España, como a Grotta dell'Adaura en Italia ou Kapova en Rusia, entre outros. A arte mobiliar, en cambio, é abondosa en toda Europa.

Map of Palaeolithic Art
Distribución de sitios con arte paleolítica en Europa.

Arte moble

Tamén chamada arte mobiliar, isto é, trátase de obxectos artísticos que se poden transportar, mover... E que aparecen no seu contexto arqueolóxico (é dicir, en escavacións). A arte moble é unha manifestación artesá de aparellos domésticos ou persoais, quizais ritual, quizais suntuaria. Por exemplo, colgantes de pedra ou óso ou cuncha. A miúdo, obxectos de utilidade práctica ou votiva decorados, como puntas de arpón, puntas de lanza feitas en óso, os chamados bastóns perforados etc. Estes utensilios adoitan ter debuxos, figurativos ou abstractos, gravados (quizabes, noutro tempo, tamén pintados). Pero igualmente hai obxectos soamente cerimoniais, moito máis que simples adornos. Por exemplo, as pequenas estatuíñas femininas chamadas Venus paleolíticas, plaquetas gravadas (como as de Parpalló), ou estatuíñas de animais como o famoso bisonte de óso da Madeleine, cuxa función é, sen dúbida relixiosa.

La Pileta (Malaga)
Arte parietal:
Animais pintados na cova de La Pileta
(Benaoján, Málaga)

Arte parietal

Denominamos así a arte que aparece nas paredes (arte mural) das grutas, covachas e abrigos rochosos. Como se comentou, a maior concentración de arte parietal dáse en Europa Occidental. Case todas as representacións artísticas están nas zonas máis profundas das covas (aínda que as áreas de habitación sempre estiveron nas bocas das covas). Iso non quere dicir que non haxa excepcións, é dicir, santuarios exteriores, como ocorre coa cova de Laussel, Roc de Sers (Francia) ou A Viña (Oviedo). A arte parietal compóñena pinturas, relevos ou gravados cuxo tema principal son os animais ou os signos chamados ideomorfos, pero tamén a figura humana.

Técnicas de elaboración

Non hai arquitectura, só chegaron ata nós esculturas e debuxos en pedra ou óso. Os debuxos eran de dous tipos, gravados ou pintados, e as esculturas podían ser estatuíñas ou relevos:

  • A pintura: usábanse unha ou dúas cores que se obtiñan con pigmentos minerais (manganeso para o negro, ocre para o vermello ou o amarelo...) ou orgánicos (carbón, para o negro), cun aglutinante orgánico (resina ou graxa); podíanse simular realces máis claros raspando a roca. As cores untábanse directamente cos dedos, tamén se podía cuspir a pintura sobre a rocha (como un aerosol bucal); en ocasións, usáronse lapis (pólas queimadas coas que se manchaba a parede e bólas de colorante mineral aglutinadas con resina) ou pinceis rudimentarios (vasoiriñas e estropallos de fibras vexetais ou animais). Ás veces aproveitábanse vultos e fendas da parede para dar a sensación de volume.
  • O gravado: é un debuxo a base de finas incisións ou cortes, sobre o óso ou a rocha, feitas con utensilios afiados de sílex chamados burís. O gravado aparece desde os primeiros tempos da arte, como un equivalente do debuxo, pero desenvólvese sobre todo durante o final do Auriñacense e durante o Gravetense (deste período salientan as plaquetas gravadas n'O Parpalló, Valencia), para case desaparecer durante o Solutrense. O gravado volve gañar importancia no Madaleniano coa maior variedade de estilos, temas, combinacións e soportes que xamais se viran.
  • O relevo: é un gravado cuxas incisións son tan profundas que a figura se converte nunha escultura que sobresae da rocha ou do óso do soporte (coma os bisontes esculpidos no Fourneau du Diable; ou o famoso peixe de Gorge de l'Enfer, ambas en Dordoña, Francia). O relevo só aparece ao final do Paleolítico Europeo, é dicir, no Madaleniano, e, case sempre, asociado a santuarios exteriores: aquelas covas pouco profundas iluminadas por luz natural.
  • As estatuíñas: son pequenas esculturas exentas de pedra ou de óso, talladas por todos os lados. Case sempre son figuras femininas chamadas Venus paleolíticas (Venus de Brassempouy, en Francia). As estatuíñas son o tipo de arte paleolítica máis estendido de Europa, con importantes escolas, non só na área francesa, senón tamén en Europa Central e do Leste (como se verá máis adiante). As estatuíñas femininas e de animais son moi antigas, pero en Francia e en España, ao parecer, a estatuaria animal é propia da última fase do Paleolítico superior. A miúdo, as estatuíñas aparecen adornando instrumentos de uso práctico, como bastóns perforados e propulsores.
Poisson de Gorge d'Enfer
Relevo: Peixe da cova
Gorge d'Enfer (Francia)

Temática

Os temas preferidos eran animais (sobre todo touros, bisontes e cabalos; aínda que menos numerosos, tamén hai cervos, osos, cabras). No entanto, debe esquecerse a imaxe que se ten da arte paleolítica, de temática monótona e case exclusivamente animalística. Evidentemente predominan os temas faunísticos, pero hai outras moitas escenas sorprendentemente elaboradas e excepcionalmente intrigantes.

Altamira 4
Panel dos bisontes na Cova de Altamira (Cantabria)

Así mesmo son moi numerosos os signos enigmáticos, algúns deles doadamente identificables (como as mans impresas ou os órganos sexuais masculinos e femininos), e outros máis abstractos chamados ideomorfos.

Pech Merle main
Man impresa en negativo da cova de Pech Merle (Lot, Francia)
Órgano masculino: bastón fálico de hasta da cova de
Cueto da Mina (Asturias)
Vulve stylisée
Órgano feminino: símbolo con forma de vulva, Musée de Saint-Germain-en-Laye, París

A figura masculina: ás veces aparecen homes de trazos grotescos e órganos sexuais moi detallados que, en cambio, teñen a cara esvaecida. Nalgunhas ocasións, engádenselles trazos de animais (cornos, crinas, colas, peles), antepasados máxicos de natureza híbrida (o tótem da tribo), ou magos disfrazados e enmascarados para as cerimonias (o xamán ou feiticeiro).

  • A figura feminina: é moito máis abundante. As Venus paleolíticas son figuras de mulleres espidas, con atributos sexuais moi marcados. De novo, a cara adoita estar esvaecida; distinguimos dous tipos, o modelo antigo é o dunha muller obesa, é dicir, esteatopixoa, cuxa silueta pode inscribirse nun rombo, polo que adoitan chamarse Venus losánxicas e son propias do Auriñacense e do Gravetense. O segundo tipo é o de mulleres estilizadas que aparecen na última fase do Paleolítico europeo, o Madaleniano. De calquera modo, quizabes fosen representacións da nai natureza, deusas da fecundidade ou, cousa máis difícil de comprobar, ideais de beleza daquela época.
Venus de Laussel
A figura feminina:
Venus de Laussel,
baixorrelevo en arenisca
(Burdeos, Francia)
Venus de Lespugue (replica)
A figura feminina:
Venus de Lespugue,
está tallada en marfil.
Alto Garona (Francia)

O estilo

As figuras adoitan ser realistas, cunha ou dúas cores e modelaxe de volumes, pero non forman escenas, están xustapostas (colocadas unhas xunto a outras, ou unhas sobre outras) e, salvo excepcións, non hai sensación de movemento, nin paisaxe. Estamos pois ante unha arte descritiva, non narrativa. Con todo, consérvanse algúns exemplos excepcionais de escenas concretas de tipo narrativo, por exemplo en Lascaux, en Les Trois Frères (ambas en Francia) ou na Cova de Los Casares (Guadalaxara)[5]). En ningún dos casos parecen representacións de escenas concretas ou anecdóticas, senón, máis ben, rituais xenéricos protagonizados por feiticeiros ou espíritos totémicos:

Los Casares-2
Escena de chimpado ritual na cova de Los Casares (Guadalajara, España)
Demi-rondelle
Humano (presumiblemente atacado por un oso) (Mas d'Azil, Francia)

Interpretación

A función da arte paleolítica é totalmente descoñecida. Nun principio pensouse que estas obras de arte se facían só por motivos estéticos (para adornar: a arte pola arte), e aínda que ninguén nega que os artistas paleolíticos deberon sentir satisfacción pola beleza destas representacións, isto sería secundario, sen dúbida esta arte era de carácter máxica ou relixiosa. Non se poden facer máis precisións; como moito, pódense formular varias teorías, pero sen probas sólidas:

  1. O totemismo: esta teoría xorde na primeira metade do século XX, ao comparar certos antropólogos os costumes dos pobos primitivos actuais coas obras rupestres paleolíticas. En concreto James George Frazer[6] foi un deles, pero non o único, en extrapolar os costumes deste tipo de pobos actuais ás manifestacións artísticas prehistóricas. O animal-tótem establece, por unha banda, un vínculo espiritual entre o ser humano e a natureza e, por outro, é un factor de cohesión do grupo, xa que os individuos se senten identificados co símbolo que representa á súa comunidade. En efecto, certas figuras representarían os espíritos do antepasado mítico da tribo, o citado animal-tótem, unha mestura de home e animal. Estaría xa que logo asociado ao culto aos mortos e á reencarnación do humano en animal noutra vida. Recentemente téndese a destacar este tipo de manifestacións artísticas como un sistema comunicativo (ideográfico) destinado a sinalar á comunidade cal é o territorio que ocupa, cal é a súa organización, en que se distingue das demais comunidades; é dicir, sublíñase o carácter cohesionador, a súa idiosincrasia e a súa íntima relación co medio natural que ocupan, é dicir, o seu territorio.[7]
  2. O xamanismo: ante a imposibilidade de explicarmos todas as representacións coñecidas certos antropólogos extrapolaron tamén as ideas animistas, segundo as cales todas as cousas vivas posúen un espírito sobrenatural que as anima. Esta interpretación é compatible co totemismo e ás veces confúndense. Os intermediarios entre o mudo anímico e sobrenatural e o mundo material serían os bruxos ou xamáns e utilizarían as covas pintadas como santuarios prohibidos aos non iniciados, lugares sagrados nos que se celebraban rituais minoritarios, reservados a uns poucos elixidos (retiros, xaxúns, meditacións, soños premonitorios...): ás veces, o bruxo ou xamán colocábase unha carauta, disfrazábase e, con plantas alucinóxenas e música repetitiva, entraba en transo, comunicándose cos espíritos.
  3. A fecundidade e maxia propiciatoria: esta teoría fora formulada por Salomón Reinach en 1903, pero foi popularizada polo prestixioso historiador Henri Breuil en 1952.[8] Realmente Breuil adoptou a idea de Reinach, pero, á parte de cambiar totalmente a súa interpretación cronolóxica, enriqueceuna con numerosas investigacións de antropólogos, filósofos e prehistoriadores, así como o seu coñecemento de primeira man da arte paleolítica, cousa da que carecía Reinach. Segundo o prestixioso abade, as representacións servirían para pedir aos espíritos que a caza fose abundante, que os animais procreasen e que se puidesen abater todas as pezas necesarias. Esta teoría xustificaría que os animais representados fosen femias preñadas e tamén que haxa animais feridos por lanzas. As venus serían deusas da fecundidade que traerían a abundancia (por iso representaríaas obesas) e as figuras masculinas serían os feiticeiros en plena cerimonia. As mans serían a sinatura dos participantes nas cerimonias, e aqueles que pasaban a pertencer á categoría de cazadores adultos. Así mesmo, a representación de animais perigosos non comestibles era unha forma de controlalos, e afastalos das presas que o ser humano anhelaba. Porén, esta teoría tampouco explicaba todas as manifestacións rupestres coñecidas. Malia iso, as ideas de Breuil foron relanzadas nos anos noventa a raíz dunha serie de avances nos sistemas de datación da arte parietal. De novo, volven considerarse as formulacións máxico-propiciatorios. Pero igualmente relanzáronse as ideas sobre o xamanismo e o totemismo, incluíndoos dentro dun mesmo fío condutor, aínda que sen chegar a consideralos nunca exactamente iguais.[9]
  4. O dualismo da natureza: A teoría máis ambiciosa (proposta polo francés André Leroi-Gourhan) parte dun paradigma estruturalista, rexeitando a extrapolación antropolóxica con tribos primitivas actuais (con todo el era antropólogo e non puido evitar apoiarse nesta disciplina). A súa intención é abarcar toda a estrutura da sociedade paleolítica de Europa occidental, entendéndoa dun modo holístico, como un sistema no que todo está interconectado, desde a superestrutura ideolóxica, ata a infraestrutura económica, pasando por todos os estadios intermedios. Ademais, Leroi-Gouhan introduciu sistemas de análise estatística e modelos complexos para descifrar a organización interna dos conxuntos artísticos co seu contexto externo.[10] Deste xeito, chega a obter un panorama disque completo e se cadra válido para toda a arte paleolítica. Como a manifestación dunha serie de relixións que comparten unha tradición común na que os animais, os signos abstractos e símbolos sexuais masculinos ou femininos representarían ás dúas forzas opostas da natureza en conflito e renovación constante. A isto engádese a idea de Annette Laming-Emperaire que sostén que tales forzas son o masculino e o feminino:[11] A muller sería o bisonte e o touro, mentres que o home sería o cabalo. Do mesmo xeito, as armas representarían o home e as feridas e o sangue a muller. Tamén o papel dun e outro sería oposto: a muller, unha venus obesa xeradora, e o home grotesco, cazador e destrutor. Segundo Henri Delporte[12] o feito de que as representacións masculinas e femininas estean, xeralmente, en relación de oposición, non quere dicir que sexan reflexo de crenzas soamente sexuais, isto é, ritos e mitos de fecundidade. Trátase máis ben dunha cosmogonía explicada a través dunha oposición. En calquera caso, non se pretende dicir que unha única relixión domina todo o Paleolítico superior, senón que todas elas comparten o mesmo sistema, a mesma estrutura básica.
  5. Simbolismo: Nas últimas décadas inténtase determinar se a organización, tanto de elementos figurativos como abstractos, a súa estrutura e o seu ritmo, responden a algún código de comunicación de coñecementos ou de rexistro de acontecementos. Por exemplo, se se trata da representación dunha cosmogonía, dalgunha especie de calendario primitivo no que se reflictan feitos repetitivos fundamentais, aspectos estacionais etc. Da combinación de formas representadas simples e complexas, do modo en que se relacionan, preténdese obter unha forma de linguaxe mitográfica, pictográfica ou ideográfica na que cada animal e cada símbolo teñan un significado diferente, segundo o modo en que se asocien e o contexto no que aparezan. Algúns defensores deste paradigma chegan demasiado lonxe nas súas conclusións, superando o estritamente científico.[13]
Baston cueva del Valle
Bastón fálico decorado
Cova do Val
(Cantabria)
Hierogamia de Los Casares
Hierogamia ou coito ritual da
Cova de Casárelos (Guadalajara)
En realidade, é posible que todas as teorías teñan algo de verdade, que, só colléndoas todas xuntas, se poida interpretar o significado da arte paleolítica. Por outra banda, ao contrario que as ideas expostas (que van do xeral ao particular) existen numerosas teorías, recentes, que intentan partir do estudo independente de cada cova, incorporando non só elementos máxico-relixiosos ou estruturais, senón tamén outros coxunturais como o simbolismo ou a comunicación ideográfica, coa esperanza de chegaren, no futuro, a unha explicación xeral. En todo caso, tamén habería que incluír un lexítimo interese pola estética, demostrado tantas veces polos artistas paleolíticos.[14] Ese interese supera as explicacións coxunturais ou as estruturais relativas á «maxia-caza-fecundidade», ata a oposición de contrarios de Leroi-Gouhan; quedando subxacente, en toda a secuencia, unha intencionalidade artística en tanto que procura da perfección e do sentido da beleza.
Actualmente, os enfoques son menos pretenciosos, investigando a realidade de cada xacemento antes de sacaren unha conclusión global sobre todo a arte paleolítica, existe unha tendencia xeral a admitir motivacións moi diversas, escolas artísticas diferentes e ata relixións distintas. O enfoque plural foi substituído pola multicausalidade e pola singularidade de cada xacemento. Así mesmo introduciuse a idea (similar ao action-painting contemporáneo) de que o puro feito de elaborar unha obra de arte prehistórica, a xestualidade levada a cabo, é un ritual en si mesmo.[15]

Cronoloxía

A datación das obras de arte paleolíticas é un dos problemas máis importantes, sobre todo se se trata de arte parietal, carente de contexto arqueolóxico que poida axudar a poñerlle data. Para solucionalo úsanse métodos indirectos e extrapolacións (comparando o estilo de obras exhumadas en escavacións e con cronoloxía segura, coas obras murais). Outro método posible cando varias figuras se superponen consiste en empregar estudos de estratigrafía que permiten saber cal das figuras é anterior e cal é posterior. Os últimos avances permiten aplicar técnicas de datación absoluta, o cal pode ser definitivo: concretamente o radiocarbono (que agora se pode realizar con mostras moito máis pequenas), a termoluminiscencia, a análise de pigmentos... Pero estes métodos aplicáronse moi poucas veces, polo que predominan as periodizacións baseadas en datos parciais, estilísticos e extrapolacións:

A primeira proposta seria naceu, como non, da man do abade Breuil que aceptaba que a arte debía evolucionar do simple ao complexo, do esquemático ao realista (cun paradigma claramente presentista). Para el había dous grandes ciclos estilístico-cronolóxicos que non teñen parentesco entre si:[16]

  • O auriñaco-perigordense, dominado por unha tonalidade dominante vermella que parte de signos moi sinxelos (como puntuacións, mans, e trazos lineais) ata chegar á combinación de dúas cores
  • O solútreo-madaleniano, tamén evoluciona da monocromía á bicromía, pero cunha tonalidade dominante negra.

Outra das propostas é a de as tres fases de Annette Laming-Emperaire, que destaca pola súa sinxeleza:[17]

  • Unha fase arcaica (auriñacense-perigordense).
  • Unha fase transicional (que acollía as últimas representacións da etapa precedente e as primeiras do ciclo solútreo-madaleniano).
  • Unha fase final, Madaleniano na que os polícromos supoñían o último paso evolutivo.

Seguiremos a cronoloxía proposta por André Leroi-Gourhan,[18] por ser a máis estendida, pero hai outras propostas válidas. Esta datación non só se basea nos estudos estratigráficos. Tamén ten en conta as relacións entre os animais representados en cada cova, a contradición de temas binarios e o seu posible significado. Aínda que considera importantes os trazos formais e estilísticos, non presupón unha evolución do simple ao complexo. De feito, constátase que nos ideomorfos ocorre á inversa (cada vez son máis abstractos):

Hueso de Las Grajas
Óso perforado da
Cova das Grajas,
en Archidona (Málaga)
Abri Cellier
Gravados de Abri Cellier (Francia)

En España adoitan usarse as periodizacións propostas polos franceses, aínda que o profesor Francisco Jordá Cerdá, da Universidade de Salamanca propuxo unha secuencia para a Península Ibérica:[19]

  • Ciclo auriñacogravetense: período inicial que, segundo o propio Jordá explica, é un período equivalente ao proposto por Henri Breuil, agás algunhas particularidades peninsulares.
  • Ciclo solutreomadalenense: abarca o Solutrense e o Madaleniano antigo.
  • Ciclo madalenense final: o é período de apoxeo Madaleniano superior ao que seguirá a decadencia epipaleolítica do Azilense.
Arte paleolítica

Por suposto, existen outras propostas cronolóxicas e os datos estanse revisando continuamente. Non podemos deixar de citar os traballos de J. Clottes, quen en 1995 aplicou a técnica do 14C ás pinturas de Pech Merle, que, como se aprecia no cadro anterior, Leroi-Gourhan situara no Período III «figurativo sintético evolucionado» . O resultado foi de 25 000 anos de antigüidade, é dicir, moito máis antigo do suposto.[20] Isto supoñía reformularse por completo todas as cronoloxías elaboradas por métodos relativos ou por extrapolacións. Pero como moi poucas covas foron datadas por métodos absolutos, é cedo para poder facer un cadro sistemático. Con estes novos avances xa comezou a polémica. Por exemplo, o controvertido Robert Bednarik[21] chegou a afirmar que:

Esta especie de insinuación causou moito rexoubeo e foi rexeitada pola maioría dos especialistas, entre eles, por Lawrence Guy Straus;[23] pero, o certo, é que non hai probas (datacións absolutas) respecto diso e, ata obtelas, a discusión resultaría bizantina.

A arte paleolítica no resto de Europa

A arte paleolítica en Italia

En Italia[24] documéntanse numerosas mostras de arte mobiliar, destacando, entre eles, Grimaldi e Savignano. Son famosas as venus italianas, que recordan ás do norte, por exemplo a Venus de Savignano, a de Barma Grande a de Chiozza di Sacandiano e a de Balzi Rossi, de época gravetense, aínda que a maioría carece de contexto arqueolóxico fiable. A única arte parietal desta zona norteña é a cova de Cavillon.

Grotta de Levanzo

Figura humana frontal na Cova de Levanzo

Venus de Savignano (Módena)

Grotta dell'Addaura

Escena da Cova de Addaura (Sicilia)

Respecto da zona sur, atopamos arte parietal na Grotta Romanelli, a cova de Romito e na Cova Paglizzi, pero en todas é moi escaso. Na Cova Paglizzi o estilo é moi clásico, é dicir, moi similar ao da área franco-española; en cambio, a da Grotta Romanelli destaca por ese característico recheo do interior das figuras, con trazos de todo tipo, pero sen interese volumétrico. Así como nas covas sicilianas de Addaura e Levanzo. En Sicilia as covas teñen conxuntos moito máis salientables que, malia á súa aparente sinxeleza, parecen do final do Paleolítico, moi na liña da futura arte epipaleolítica co que non parece haber rupturas. En Addaura abundan as representacións humanas no que parece ser unha escena narrativa chea de dinamismo. En Levanzo, xunto a antropomorfos moi similares, é dicir, escenas narrativas moi dinámicas, aparece unha fauna claramente paleolítica, o que confirmaría a idade das representacións.[25]

A arte paleolítica en Europa central e oriental

En Alemaña e Suíza, onde podemos albiscar unha escola artística, sucédense varios períodos estilísticos de arte moble:

ALM 07 Eiszeitfunde2
Bastón perforado con cérvidos gravados, procedente dos arredores de Constanza (Alemaña)
  • Fase Vogelherd: corresponde a unha etapa mal definida cronoloxicamente, parece antiga (quizais equivalente Auriñaco-Gravetense occidental), anterior ao Würm III e nela destacan estatuíñas de marfil, de pedra e de arxila, así como obxectos de liñas incisas e bandas de puntuacións.
  • Fase Kesserloch: neste caso podemos facer unha correlación segura co Madaleniano occidental (fase IV, oscilación de Bølling). Neste rico período atopamos propulsores, varas con decoración xeométrica, contornos recortados e ata esculturas. Os sitios arqueolóxicos máis importantes son o epónimo de Kesserloch (Thayncen, Suíza) e o de Oberkassel (Hamburgo, Alemaña).
  • Fase Gönnersdorf: parece unha fase estilisticamente intermedia (correlacionable co Madaleniano occidental, fase V e inicio da fase VI). Son moi abundantes as representacións femininas denominadas claviformes, pero tamén son abundantes as representacións de mamuts, cabalos e símbolos sexuais. Á parte do asentamento de Gönnersdorf, destacan Nebra, Oelknitz e Hohlenslein.
  • Fase Petersfeld: é un período que adoita equipararse ao Madaleniano VI occidental (Dryas II); os seus trazos son a abundancia de representacións de cabezas illadas, abunda a figura do reno na arte moble e reafírmase a tendencia á esquematización que vimos na fase anterior.

Notas

  1. Non debe confundirse arte paleolítica con arte prehistórica, o segundo abrangue o primeiro, pero non son o mesmo, xa que Paleolítico non é equivalente de Prehistoria. Cómpre ademais diferenciar arte rupestre (é dicir, arte mural en covas, covachas, farallóns rochosos etc.) de Arte paleolítica, pois non toda a arte paleolítica aparece en covas nin abrigos rochosos, nin toda a arte rupestre é de idade paleolítica. De feito, a arte paleolítica rupestre parece ser un fenómeno case exclusivo de Europa occidental, mentres que no resto do mundo a arte rupestre é posterior ao período Paleolítico.
  2. En 1834, na cova de Chaffaud (Vienne), M. Brouillet descubrira un óso con dúas cervas gravadas, aínda que non soubo que eran da Idade de Pedra; en 1853, o coñecido literato e arqueólogo Prosper Mérimée dáse conta de que este achado e outros parecidos pertencen á Idade do Xeo. Son Edouard Lartet e Henry Christy quen comezan a sistematizar as obras de arte moble do Home das Cavernas, descubrindo en 1864 un mamut gravado en marfil na cova da Madeleine (Dordoña). Con todo, a maioría dos historiadores mostráronse escépticos, xa que consideraban os nosos antepasados uns brutos incapaces de sensibilidade estética. Esa foi a causa do rexeitamento do gran descubrimento de Marcelino Sanz de Sautuola da primeira gruta con arte rupestre parietal, a Cova de Altamira, en 1879. O rexeitamento foise convertendo en aceptación ao descubrirse máis covas con arte rupestre en Francia, de modo que un dos seus máis encarnizados detractores, Cartailhac, tivo que aceptar a súa equivocación en 1902 publicando unha famosa retractación chamada "Mea culpa d'un sceptique".
  3. Bednarik, Robert G. (2003). The earliest evidence of Paleoart (PDF). Rock Art Research. Volume 20. pp. 89–135. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 28 de setembro de 2006. Consultado o 20 de outubro de 2006.
  4. BENITO do REI, Luís (1984). Óso gravado e óso perforado no musteriense da Cueva das Grajas, en Archidona (Málaga). Stvdia Zamorensia. Número 5. pp. 241–248.
  5. Jordá Cerdá, Francisco (1983). O mamut na Arte Paleolítica peninsular e a Hierogamia de Los Casares. Homenaxe ao prof. Martín Almagro Basch. Volume 1. pp. 265–272. ISBN 84-7483-347-7.
  6. Frazer, James George (Primeira edición en español 1944). A @Póla<n><f><sg> Dourada. Fondo de Cultura Económica, Madrid. ISBN 84-375-0194-6.
  7. Balbín, R,; Bo, P, e Alcolea, J.J. (2003). Prehistoria da linguaxe nas sociedades cazadoras e produtoras do sur de Europa. R. Balbín e P. Bo (eds): A arte prehistórica desde os inicios do século XXI. Ier Symposium Internacional de Arte Prehistórico de Ribadesella.
  8. Lewis-Williams, David (2005). A mente na caverna. A conciencia nas orixes da Arte. Akal coleccións. p. 48. ISBN 84-460-2062-9.
  9. "A arte paleolítica: historia da investigación, escolas interpretativas e problemática sobre o seu significado; por Juan Francisco Pascua Turrión". Arquivado dende o orixinal o 13 de xullo de 2012. Consultado o 13 de xullo de 2012.
  10. Leroi-Gourhan, André (1964). Les religions da Préhistoire. PUF, París.
  11. Lamming-Emperaire, Annette (1962). A signification de l'Art rupestre paléolithique. Editions Picard, París.
  12. Delporte, Henri (1981). L'objet d'Art Prehistorique. Éditions de la Réunion des musées nationaux. ISBN 2-7118-0188-8.
  13. Marshack, Alexander (1972). The Roots of Civilizations. Mc Graw-Hill, New York.
  14. Ucko, P. (1989). A subxectividade e o estudo da arte parietal paleolítica. Cen anos logo de Sautuola. Deputación Rexional de Cantabria. Consellaría de Cultura, Educación e Deportes.
  15. Balbín, R. e Alcolea, J.J. (2001). Sega Verde et l´art paléolithique de plein air: quelques précisions sur son contenu, sa chronologie et sa signification. Trabalhos de Arqueología. Lles premiers hommes modernes de la Péninsule Ibérique. pp. 206–235.
  16. Breui, Henri (1952). Quatre cents siècles d'art pariètal. Reeditado por Max Fourny, París.
  17. Laming-Emperaire, Annette (1962). A signification de l'Art rupestre paléolithique. Editions Picard, París.
  18. Leroi-Gouhan, André (1971). Préhistoire de l´art occidental. Editions Picard, París.
  19. Jordá-Cerdá, Francisco e Blázquez José María (1978). Historia da Arte Hispánica, Tomo I, A Antigüidade, 1ª parte. Editorial Alhambra (Madrid). ISBN 84-205-0607-9.
  20. Clottes, J. (1995). Les peintures da Grotte Chauvet Pont d'Arc, á Vallon Pont d'Arc (Ardèche, France) : datations directes et indirectes par a methode du radiocarbone. . Comptes-Rendus de la Académie des Sciences de Paris. IIa 320 (París). pp. 1113–1140.
  21. Bednarik, Robert G. (2003). The earliest evidence of Paleoart (PDF). Rock Art Research. Volume 20. pp. 98, 104 e 125. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 28 de setembro de 2006. Consultado o 20 de outubro de 2006.
  22. Bahn, P. G. (1994). Lascaux: composition or accumulation?. Revista Zephyrvs 47 (Salamanca).
  23. Guy Straus, Lawrence (2003). Crusade! Comments on R. G. Bednarik’s ‘The earliest evidence of palaeoart’ (PDF). Rock Art Research. Volume 20. pp. 119–120. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 28 de setembro de 2006. Consultado o 20 de outubro de 2006.
  24. Graziosi, P. (1973). L’arte preistorica in Italia. Editorial Sansoni (Florencia).
  25. Graziosi, P. (1964). L’art paleolithique de la province mediterranenne et ses influences dans les temps post-paleolithique. Prehistoric Art of the Western Mediterranean and the Sahara.
Academicismo

Chámase academicismo á corrente artística que se desenvolve principalmente en Francia ó longo do século XIX e que responde ás instrucións da Academia das Artes de Francia e ó gusto medio burgués. Non deixa así a todo de ser unha dexeneración do Clasicismo. Fóxese do realismo (isto é, dos aspectos máis desagradables da realidade), pero carece da grandeza do Clasicismo.

Empréganse os mesmos patróns unha e outra vez xa que non se busca unha beleza ideal partindo das belezas reais, o cal é propio do Clasicismo, que resulta ser un idealismo con base na realidade pola súa suma de experiencia.

O academicismo non é a fermosura ideal, pero tampouco é o feo; unicamente busca obxectos para seren consumidos. Trátase de representar idealmente a realidade a fin de manexala ou controlala.

En xeral, o poder e as institucións francesas favoreceron estas tendencias porque non xeraban problemas; esta é a causa pola que posteriores réximes políticos totalitarios impulsaron a súa recuperación.

Art Nouveau

Art Nouveau ou Modernismo, (Francés "nova arte") é un estilo internacional de arte, arquitectura e deseño que tivo o seu maior auxe no século XX. Outros termo co que se lle coñece é o Modernismo que inclúe o Jugendstil en Alemaña, os Países Baixos e Escandinavia, Młoda Polska en Polonia, e Sezessionsstil Secesionismo na cidade de Viena.

En Rusia, o movemento xirou ó redor da magacine de arte Mir iskusstva (¨Arte do Mundo¨). En Italia, ó redor de Stile Liberty chamado así pola famosa tenda londiniense.

En España, o movemento centrouse ó redor da cidade de Barcelona e foi coñecido como o modernismo, co arquitecto Gaudí como a súa figura máis importante. O Art Nouveau tamén tivo grande importancia na Europa do leste, coa influencia de Alfons Mucha na cidade de Praga, na rexión de Moravia (parte da actual República Checa) e no Romanticismo da cidade de Riga, capital de Letonia, e fogar de máis de 800 edificios Art Nouveau. As entradas do Metro de París deseñadas por Hector Guimard entre 1899 e 1900 tamén son famosos exemplos de Art Nouveau.

Arte contemporánea

A arte contemporánea refírese tanto ás artes visuais practicadas hoxe en día como á arte feita dende os anos 60 ata o Século XXI. A Arte Contemporánea pode verse como unha Arte posmoderna ou arte que está en contra do Modernismo. Aínda así, o termo posmodernismo pode referirse ó tempo comprendido dende os anos 60 ata hoxe e á arte feita hoxe en día, debido a que moitos artistas seguen a traballar no eido do Modernismo. Nestas últimas décadas , o “contemporáneo” converteuse no termo preferido, sendo no século XXI as Galerías de Arte Contemporánea as que traballan a prol das novas artes.

Arte da Idade Media

A Arte Medieval ocupou unha basta extensión de tempo da historia da arte, uns 1000 anos, así como amplos territorios, como o oeste de Europa e o norte de África.

Os historiadores clasifican á arte medieval como un gran período artístico, aínda que dentro deste poderíanse facer varias subdivisións das que son exemplo: Arte paleocristiá, Arte prerrománica, Arte románica, Arte gótica, Arte bizantina, Arte Islámica etc. Ademais cada "pobo" ou cultura da Idade Media tivo o seu propio estilo como a Arte anglosaxoa ou a Arte viquinga.

Arte islámica

O termo arte islámica designa a produción artística que se desenvolveu entre a héxira (622) e o século XIX no territorio habitado por poboacións de cultura islámica que se estendía no momento de máximo esplendor desde España ata Indonesia. A fe nun Deus único, Alá, e no seu profeta, Mahoma, creou uns lazos culturais e relixiosos que se reflectiron tamén na arte.

A orixe nómade do pobo árabe, primeiro en converterse ó islam, determinou que a arte estivese centrada nas artes decorativas e industriais: ourivaría, marfís, cerámica mentres que a arquitectura, carente en orixe dunha organización no construtivo e no ubanístico vai derivar nunhas estruturas arquitectónicas abertas con patios e pórticos cubertos xeralmente con terrazas. O material de construción habitualmente utilizado foi o ladrillo, as naves realízanse mediante o arco de medio punto, o arco apuntado, o arco peraltado e sobre todo polo arco de ferradura e o arco polilobulado, os edificios estaban cubertos por bóvedas de canón e a partir do século X por bóvedas de aresta formando arcos que se cruzan deixando un polígono central. O edificio máis característico da arte islámica é a mesquita, a súa orixe está na casa de Mahomed e a súa tipoloxía non mudou ata a época actual, consta de haram, sala de piares orientada cara A Meca cun nicho aberto no muro do fondo, diante do que está a macsura (palco) e o mimbar (púlpito), esta sala dá ao sahn, patio porticado no que está o sabil (fonte de ablucións).

A decoración da arte islámica é plana, sen eixo de simetría e con tendencia á repetición indefinida de motivos xeométricos e vexetais estilizados que se mesturan entre si e con outros motivos epigráficos.

Arte minoica

A arte minoica ou arte da antiga civilización minoica desenvolveuse entre o 3 000 e o 1 100 a.C. tanto na illa de Creta, como en diversas rexións do Exeo e o Mediterráneo, lougares onde a influencia minoica foi forte por mor do comercio intenso con potencias e pobos dos arredores.

Arte moderna

Arte moderna é un termo referido á maior parte da produción artística dende finais do século XIX ata aproximadamente os anos 1970. Producións recentes son máis a miúdo denominadas arte contemporánea. A arte moderna ten un novo achegamento á arte, onde xa non é importante a representación literal (a través de pintura ou escultura). A invención da fotografía fixera esta función artística obsoleta. No seu lugar, os artistas comenzaron a experimentar con novos puntos de vista, con novas ideas sobre a natureza, materiais e funciones artísticas, a miúdo en formas abstractas.

A noción de arte moderna está relacionada co modernismo.

Durante as súas primeiras décadas, a arte moderna foi un fenómeno exclusivamente europeo. As primeiras sementes das ideas artísticas modernas viñeron de artistas que traballaban nos movementos romántico e realista. Máis tarde, representantes do impresionismo e postimpresionismo comenzaron a experimentar con novos modos de representación da luz e o espazo a través do cor e a pintura. Nos anos previos á Primeira Guerra Mundial, unha explosión de creatividade tivo lugar co fauvismo, cubismo, expresionismo e futurismo.

A Primeira Guerra Mundial trouxo consigo a fin desta fase, pero indicou o inicio dunha serie de movementos antiartísticos, como o dadá e o traballo de Marcel Duchamp e o surrealismo. Tamén grupos como de Stijl e Bauhaus acababan de comezar a desenvolver novas ideas sobre a interrelación das artes, arquitectura, deseño e educación artística.

A arte moderna foi introducida en América durante a Primeira Guerra Mundial cando un número de artistas nos barrios de Montmartre e Montparnasse en París fuxiron da guerra. Francis Picabia (1879-1953), foi o responsable da chegada da arte moderna á cidade de Nova York. Así a todo, foi soamente tras a Segunda Guerra Mundial cando os Estados Unidos se converteron no centro de atención dos novos movementos artísticos. Os anos 1950 e 1960 viron a aparición do expresionismo abstracto, arte pop, pop art e minimalismo; a finais dos anos 1960 e os anos 1970, apareceran Happening e Fluxus e Videoarte e land art, performance art, arte conceptual e fotorrealismo.

Nesta época, un número de artistas e arquitectos comezaran a rexeitar a idea de "moderno" e comezaron a crear obras tipicamente posmodernistas.

Dende a era de posguerra, menos artistas do que en etapas anteriores usaban pintura como medio principal. No seu lugar, xeneralizáronse as grandes instalacións. Dende os anos 1970, o media art converteuse nunha categoría por si mesmo, cun emerxente número de artistas experimentando coas novas tecnoloxías. A videoarte é o exemplo mellor coñecido.

Arte paleolítica en Galicia

Os restos de arte paleolítica en Galiza son moi poucos debido á escaseza de covas neste territorio (practicamente só hai restos de ocres e colorantes minerais) e a que a arte móbel se realizaba fundamentalmente sobre ósos e estes, debido á acidez da terra, non se conservan con facilidade.

Da arte móbel só se conservan un colgante e unha azagaia. O colgante atopouse na estación paleolítica de Férvedes II (Xermade) e atópase actualmente no Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba. O material é, posibelmente, esteatita, é plano e ten forma oval. Ten un orificio de forma circular, supostamente para o cordón do que penduraba, e como decoración un trazo recto e vertical no centro das dúas caras, máis fondo dunha delas. É semellante a outras pezas de xacementos magdalenianos do Cantábrico.

A azagaia fíxose con óso, é lixeiramente aplanada e de perfil recto. Está decorada cunha incisión horizontal.

Recentemente descubriuse a Cova Eirós, unha gruta natural sita no concello de Triacastela (Lugo). A caverna é un sitio arqueolóxico que forneceu materiais líticos pertencentes ao Paleolítico Medio e Superior, xunto con restos de fauna e flora da época. O 20 de agosto de 2012 fíxose público o achado de pinturas e gravados rupestres que se poderían remontar a 30.000 anos de antigüidade, sendo a primeira mostra de arte rupestre atopada en Galicia e que motivaron a súa declaración como Ben de Interese Cultural.

Arte prehistórica

A arte prehistórica é un fenómeno artístico de alcance xeográfico global e unha amplitude temporal suficiente como para afectar as épocas máis diversas. Abrangue as formas artísticas desenvolvidas durante a etapa da Prehistoria chamada Paleolítico. O concepto é moito máis amplo có fenómeno rupestre cuaternario, principalmente circunscrito á Europa occidental, e comprende amais as manifestacións da chamada arte paleolítica.

Construtivismo (arte)

O construtivismo é un movemento artístico e arquitectónico de orixe rusa que se pode encadrar dentro das vangardas ou "ismos" xurdido en Europa durante as primeiras décadas do século XX.

A súa denominación procede dun crítico que a utilizou en 1913 para se referir a uns relevos de Vladimir Tatlin, pero como movemento non xurdiu até 1920, apoiado polo Manifesto realista dos irmáns Pevsner e Gabo. Fai fincapé no abstracto, relacionado coa industria e a técnica, e é xeométrico e funcional. Ten moitos puntos de contacto co cubismo, o futurismo, o suprematismo e o Dadaísmo. Entre outros autores construtivistas destacan Vladimir Tatlin, Pevsner e o seu irmán N. Gabo, Alexander Rodchenko, A. Vesnin e László Moholy-Nagy

Der Blaue Reiter

Der Blaue Reiter (O Xinete Azul en galego) designa un grupo de pintores expressionistas que desenvolveron actividade en Múnic, entre 1911 e 1913. Este grupo, creado polo pintor ruso Wassily Kandinsky e polo alemán Franz Marc, integraba algúns disidentes da "Nova Asociación de Artistas", formada na mesma cidade en 1909. O nome que adoptaron a este movemento sintetiza a paixón de Franz Marc polo xinete e de Kandinsky pola cor azul. O grupo presentou unha exposición colectiva en 1911, denunciando, pola diversidade de inspiracións e de tendencias estéticas dos artistas participantes, – August Macke, Gabriele Münter, Alexei von Jawlensky, Marianne von Kefferin e Paul Klee entre outros – a inexistencia dun programa ou dunha orientación teórica ríxida. A todos eles uníalle-lo seu interese común pola Arte medieval e primitiva así como polos movementos coetáneos do Fauvismo e o Cubismo.

August Macke e Franz Marc defendían a opinión de que cada persoa posúe unha verdadeira vivenza ou experiencia interna e externa, que se dan a man grazas á arte. Kandinsky construíu as bases teóricas que cimentaron esta idea. Perseguíase así unha "igualdade de dereitos" das distintas manifestacións artísticas. O nome do grupo deriva dun cadro do mesmo nome feito no ano 1903 por Wassily Kandinsky, que sirviu como ilustración da portada de 1912 do chamado Almanach (Almanaque). Esta obra programática, entregada por Kandinsky e Marc (Editorial Piper, Múnic, 1912) recollía, en verbas de Marc, «Os máis novos movementos pictóricos en Francia, Alemaña e Rusia, e amosa os seus finos fíos de conexión co Gótico e cos primitivos, con África e o grande Oriente, coa arte orixinaria do pobo tan fortemente expresivo e coa arte infantil, especialmente cos movementos musicais e dos escenarios máis modernos de Europa e do noso tempo». Arnold Schönberg por exemplo tamén achegou xunto a textos e cadros a composición «Herzgewächse».

A primeira das dúas exposicións do Xinete Azul tivo lugar dende o decembro de 1911 ata o 1 de xaneiro de 1912 na Galería Moderna Thannhauser na cidade de Múnic. Mostráronse 49 obras de Henri Rousseau, Albert Bloch, Heinrich Campendonk, Robert Delaunay, Wassily Kandinsky, Macke, Münter e moitos máis. Máis adiante converteuse nunha exposición itinerante percorrendo varias cidades, etre elas Colonia e Berlín.

A segunda exposición desenvolveuse dende o 12 de febreiro até o 18 de marzo de 1912 na libraría e galería de arte muniquesa Hans Goltz. Nela exhibíronse 315 acuarelas, debuxos e obra gráfica de máis de 30 artistas.

Land art

O Land Art non é unha corrente, nin un estilo, nin un movemento artístico, é só unha actividade circunstancial. Non se escribiu moito sobre o Land Art xa que o seu termo é moi vago. Walter de Maria foi quen inventou o termo americano de Land Art que en galego podería traducirse como arte da terra. Este termo empregouno para poder describir as súas primeiras intervencións na natureza que se levaron a cabo a finais dos anos sesenta.

O seu comezo orixinouse cando un grupo de artistas ecolóxicos, especialmente artistas europeos e americanos, interviñeron o contorno natural deixando a súa pegada, a súa arte na natureza co propósito de lograr unha arte non comercial, unha arte que non se puidese vender xa que sendo unha arte efémera as obras non logran sobrevivir co paso do tempo. Actualmente este propósito non se acada de todo xa que o Land Art caeu no mundo da comercialización coas fotografías, planos e proxectos das obras.

Manierismo

O manierismo é un estilo artístico que predominou en Italia dende o final do Alto Renacemento (cara a 1520) ata os comezos do período Barroco, cara ó ano 1590.

Neoclasicismo

O neoclasicismo ou estilo neoclásico foi un movemento cultural, artístico e literario orixinado en Italia que se desenvolveu na Europa e nas súas colonias desde mediados do século XVIII como reacción ao estilo barroco e durou até ás primeiras décadas do século XIX, en que foi substituído polo Romanticismo. Asóciase coa recuperación da cultura clásica da Europa e as súas manifestacións máis notorias danse na arquitectura.

Op art

Op art, tamén coñecida como arte óptica, emprégase para designar obras e proxectos que usan Ilusións ópticas. Op art tamén se refire á abstracción. O termo "Op" fai referencia o famoso movemento dos anos 60 chamado, Pop art.

"Optical Art é un método de pintar que mestura a ilusión coa pintura chá, entre o entendemento e a ollada." Os traballos do Op Art son abstractos, a maioría das pezas coñecidas deste movemento fixéronse en Branco e Negro. Cando o espectador mira a obra, a impresión que esta dá é de movemento, de imaxes escondidas, vibracións e flashes e cadrículas.

Postimpresionismo

O Postimpresionismo é un termo aplicado polo artista e crítico de arte británico Roger Fry no ano 1914, para describir o desenvolvemento da arte europea dende a aparición do cadro de Monet co nome Impresión, sol nacente. John Rewald, un dos primeiros historiadores profesionais da arte en centrar o nacemento da arte moderna temperá, limitou a época do postimpresionismo entre os anos 1886 e 1892 na súa publicación pioneira sobre o Postimpresionismo: From van Gogh to Gauguin 1956. Rewald o considerou como a continuación da súa History of Impressionism 1946, e sinalou que "estaría por chegar un seguinte volume dedicado á segunda parte do período do postimpresionismo", que recibiría o nome de Post-Impressionism: from Gauguin to Matisse, ampliando o período dedicado a outros movementos artísticos de finais do século XIX e inicios do XX a outros baseados ou derivados do Impresionismo.

As súas formas máis esaxeradas, o uso da cor, estrutura e liñas prepararon o terreo para os estilos que seguirían máis adiante do século XX, como o fauvismo ou o cubismo.

Foron artistas postimpresionistas os seguintes:

Paul Cézanne

Paul Gauguin

Harry Lachman

Henri Rousseau

Georges Seurat

Henri de Toulouse-Lautrec

Vincent van Gogh

Puntillismo

O puntillismo é un estilo pictórico no que se empregan pequenos puntos de cores primarias creando a impresión dunha ampla gama de diversos contrastes de cores. A técnica recala na habilidade do ollo e da mente do espectador para mestura-las cores vendo así cores secundarias. A técnica está relacionada co Divisionismo, unha variante máis desenvolvida. É un estilo con poucos pero importantes seguidores como Seurat, Signac, e Cross.

O termo foi creado por críticos de arte de finais da década de 1880 para critica-los traballos destes pintores. Hoxe en día emprégase sen matiz despectivo.

Simbolismo

O simbolismo é un movemento literario e artístico aparecido en Francia e en Bélxica cara a 1870, en reacción ao naturalismo e en reacción ao movemento parnasiano. Foi un dos movementos artísticos máis importantes de finais do século XIX. Nun Un manifeste littéraire ("Un manifesto literario"), publicado en 1886, Jean Moréas definiu este novo estilo: "Inimigo do ensino, a declamación, a falsa sensibilidade, a descrición obxectiva". A literatura simbolista ten intencións metafísicas, intenta utilizar a linguaxe literaria como instrumento cognoscitivo, polo cal atópase impregnada de misterio e misticismo. Intentaba atopar o que Charles Baudelaire, gran poeta deste movemento, denominou "correspondencias", as secretas afinidades entre o mundo sensible e o mundo espiritual. Para iso utilizaban determinados mecanismos estéticos, como a sinestesia.

Suprematismo

O suprematismo é o nome dado polo pintor Kasimir Malevich a unha tendencia artística derivada do cubismo na que os elementos formais se reducen ao triángulo, ao cadrado, á cruz e ao círculo; os elementos cromáticos circunscríbense ao vermello, ao negro, ao azul, ao branco e ao verde.

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.