Aragón

Aragón (en aragonés e castelán: Aragón, en catalán: Aragó) é unha comunidade autónoma con estatuto de "nacionalidade histórica" situada no norte de España, resultante do reino histórico do mesmo nome, que abrangue o tramo central do val do Ebro, os Pireneos centrais e as Serras Ibéricas. Limita ao norte con Francia, ao oeste con Navarra, A Rioxa e Castela e León (provincia de Soria), ao sur con Castela-A Mancha (provincias de Guadalaxara e Cuenca) e a Comunidade Valenciana (provincias de Castelló e Valencia) e ao leste con Cataluña (provincias de Lleida e Tarragona).

O Reino de Aragón, canda o Condado de Barcelona, o Reino de Valencia e o Reino de Mallorca, formaron a histórica Coroa de Aragón; e foi un dos reinos que formaron o Reino de España. Dende 1978 é unha comunidade autónoma española, composta polas provincias de Huesca, Teruel e Zaragoza, e que se articulan en 32 comarcas e 1 delimitación comarcal. A capitalidade reside na cidade de Zaragoza, que concentra a metade da poboación da comunidade. O 23 de abril celébrase a festividade de San Xurxo, día de Aragón.

En Aragón fálanse variedades lingüísticas clasificadas dentro de tres idiomas: o castelán, única lingua oficial e maioritaria; o aragonés, lingua orixinal e histórica falada actualmente no norte da comunidade; e o catalán, falada na franxa oriental.

Aragón
Bandeira de Aragón
Escudo de Aragón
BandeiraEscudo
Aragon in Spain (plus Canarias)
Himno: Himno de Aragón
EstadoEspaña España
CapitalZaragoza
 • Poboación682.283 (2008)
Cidade máis poboadaZaragoza
Lingua oficialCastelán
Forma de gobernoCortes
Luisa Fernanda Rudi (PP)
Estatuto19 de marzo de 2007
SuperficiePosto 4º
 • Total47.179 km²
Costas0 km
PoboaciónPosto 11º
 • Total1 346 293 (2011) hab.
 • Densidade28,21 hab./km²
Xentilicioaragonés / aragonesa
Fuso horarioUTC+1
 • Horario de veránUTC+2
Dominio de Internet.es
Código ISOES-AR

Xeografía

A superficie de Aragón é de 47.719,2 km² dos cales 15.636,2 km² pertencen á provincia de Huesca, 17.274,3 km² á provincia de Zaragoza e 14.808,7 km² á provincia de Teruel. O total representa un 9,43% da superficie de España, sendo así a cuarta comunidade autónoma en tamaño por detrás de Castela e León, Andalucía e Castela-A Mancha.

Relevo

Valle ordesa
O Val de Ordesa, na comarca de Sobrarbe.

A orografía da comunidade ten como eixo central o val do Ebro (alturas entre 150 e 300 metros aprox.) o cal transita entre dous somontanos, o pirenaico e o ibérico, preámbulos de dúas grandes formacións montañosas, os Pireneos ao norte e o Sistema Ibérico ao sur.

O Pireneo aragonés conta coas principais alturas desta cordilleira que separa Francia e España. Destacan o Aneto (3.404 msnm), Posets (3371 msnm), Monte Perdido (3,355 msnm), Perdiguero (3,221 msnm), Cotiella (2,912 msnm), entre outros. Os principais vales pirenaicos, formados polos ríos que aí nacen, son Ansó (río Veral), Hecho (río Aragón Subordán), Canfranc (río Aragón), Tena (río Gállego) e Broto-Ainsa-Benasque (ríos Ara, Cinca e Ésera). É precisamente por encima destes vales onde se sitúa o Parque Nacional de Ordesa e Monte Perdido.

Entre o somontano e o pireneo levántanse un conxunto de serras que forman o chamado prepireneo, que alcanza unha altura máxima de 2,077 msnm (Serra de Guara). Destacan pola súa beleza os Mallos de Riglos, preto da localidade de Ayerbe.

O tramo aragonés do Sistema Ibérico é un conxunto de serras sen unidade estrutural clara, que pode dividirse en dúas zonas: sistema Ibérico do Jalón, onde destaca o Moncayo con 2,313 msnm, e o Sistema Ibérico Turolense, onde se achan serras como a de Albarracín ou a serranía do Maestrazgo, esta última de gran complexidade orográfica.

Clima e vexetación

Desierto de los Monegros
Paraxe de Los Monegros, de clima árido e temperaturas extremas.
Formigal 2007
Formigal no inverno.

Aínda que o clima de Aragón pode considerarse, en xeral, como continental moderado, a súa irregular orografía fai que se cren varios climas ou microclimas ao longo e ancho de toda a comunidade. Desde a alta montaña, con xeos perpetuos (glaciares), ata zonas esteparias como Los Monegros pasando polo clima continental intenso da zona de Teruel-Daroca.

As temperaturas medias son moi dependentes da altura. No val do Ebro os invernos son relativamente moderados (aínda que a sensación térmica diminúa moito co forte vento norte) e as temperaturas no verán poden alcanzar os 40 °C. Nas zonas de montaña os invernos son máis longos e as temperaturas medias poden ser ata 10 °C máis baixas que no val. Dous son os ventos máis importantes de Aragón: o cierzo do norte e o bochorno de levante. O primeiro é un vento que percorre o val do Ebro de noroeste a sueste e que pode presentar gran forza e velocidade. O segundo é un vento cálido, máis irregular e suave procedente do sur-este.

A vexetación segue as oscilacións do relevo e do clima. Hai unha gran variedade, xa sexa vexetación silvestre ou cultivos humanos. Nas zonas altas pódense atopar bosques (piñeiros, abetos, haxas, carballos), matogueiras e prados, mentres que as zonas do val do Ebro son explotadas para uso agrícola.

Hidrografía

0849 pilar ebro 2004
O Ebro ao seu paso por Zaragoza.

A maior parte dos ríos aragoneses son afluentes do Ebro, que é o máis caudaloso de España e divide en dous á comunidade. Dos afluentes da marxe esquerda do río, é dicir os ríos con orixe no Pireneo, destacan o Aragón, que nace en Huesca pero desemboca na comunidade de Navarra, o Gállego e o Cinca, o cal únese ao Segre xusto antes de desembocar no Ebro á altura de Mequinenza. Na marxe dereita destacan o Jalón, o Huerva e o Guadalope.

Na canle do río Ebro, cerca do límite con Cataluña, sitúase o Encoro de Mequinenza, de 1530 hm³ e unha lonxitude duns 110 km; é coñecido popularmente como o Mar de Aragón.

Mención á parte dentro da hidrografía merecen os pequenos lagos de montaña pirenaicos chamados ibones. Estes lagos, de gran beleza paisaxística, teñen a súa orixe na última glaciación e adóitanse atopar por encima dos 2000 msnm.

Historia

Siresa 1
San Pedro de Siresa, foco monástico, político e cultural do condado aragonés, onde foi educado Afonso I.
Artigo principal: Historia de Aragón.

O nome de Aragón está documentado por primeira vez durante a Alta Idade Media no ano 828, cando un pequeno condado de orixe franco, xurdiría entre os ríos que levan o seu nome, o río Aragón, e o seu irmán o río Aragón Subordán.

Aquel Condado de Aragón veríase unido ao Reino de Navarra ata 1035, e baixo a súa á crecería ata formar dote de García Sánchez III á morte do rei Sancho O Maior de Pamplona, nun período caracterizado pola hexemonía musulmá en case toda a Península Ibérica. Baixo o reinado de Ramiro I ampliaríanse fronteiras coa anexión dos condados de Sobrarbe e Ribagorza (ano 1044), tras incorporar poboacións da comarca histórica das Cinco Villas.

En 1076, á morte de Sancho IV o de Peñalén, Aragón incorpora aos seus territorios parte do reino navarro mentres que Castela fai o propio coa zona occidental dos antigos dominios de Sancho o Maior. A través dos reinados de Sancho Ramírez de Aragón e Pedro I, o reino amplía as súas fronteiras ao sur, establece fortalezas ameazantes sobre a capital de Zaragoza nel Castellar e Juslibol e toma Huesca, que pasa a ser a nova capital.

Así se chega ao reinado de Afonso I O Batallador que conquistaría as terras chairas do val medio do Ebro para Aragón: Ejea, Valtierra, Calatayud, Tudela e Zaragoza, a capital da Taifa de Saraqusta. Á súa morte os nobres elixirían ao seu irmán Ramiro II O Monxe, que deixou a súa vida relixiosa para asumir o cetro real e perpetuar a dinastía, o que conseguiu coa unión dinástica da Casa de Aragón coa posuidora do Condado de Barcelona en 1137, ano en que a unión de ambos os patrimonios daría lugar á Coroa de Aragón e agregaría as forzas que á súa vez farían posible as conquistas do Reino de Mallorca e o Reino de Valencia. A Coroa de Aragón chegaría a ser a potencia hegemónica do Mediterráneo, controlando territorios tan importantes como Sicilia ou Nápoles.

A lenda posterior facía á monarquía aragonesa elegible e creou unha frase de coroación do rei que se perpetuaría durante séculos:

Imperi de la Corona d'Aragó
A Coroa de Aragón no século XV.

Esa situación repetiríase no Compromiso de Caspe (1412), onde se evita unha guerra que houbese desmembrado a Coroa de Aragón ao xurdir unha boa presa de aspirantes ao trono, tras a morte de Martín I O Humano un ano logo da morte do seu primoxénito, Martín O Mozo. Fernando de Antequera é o elixido, da rama castelá dos Trastámara, pero tamén directamente entroncado co rei aragonés Pedro IV O Cerimonioso, a través da súa nai Leonor de Aragón.

Aragón é xa un ente político de grande escala: a Coroa, as Cortes, a Deputación do Reino e o Dereito Foral constitúen a súa natureza e o seu carácter. O matrimonio de Fernando II de Aragón con Isabel I de Castela, celebrado en 1469 en Valladolid, derivou posteriormente na unión das coroas de Aragón e Castela, creando as bases do Estado Moderno. A Idade Moderna, con todo, presenciou tamén as tensións entre o poder da Monarquía Hispánica e os establecidos nos estados forais procedentes da evolución das institucións medievais, que acabaron estalando no conflito das Alteracións de Aragón de 1591.

Aragonia Regnum
Aragonia Regnum, mapa dos Blaeu baseado no de Juan Bautista Labaña, e publicado cara 1640.

Tras o recorte subseguinte ás atribucións da Xeneralidade de Aragón nas Cortes de Tarazona de 1592, fundamentalmente en materia militar para evitar que puidese ser armado fronte ao rei de España un exército cos recursos e prerrogativas da Deputación do Xeneral, o século XVII foi un período de decadencia das institucións propias do Reino de Aragón, que foi compensado co labor historiográfica e de literatura xurídica que mantivo a memoria das peculiaridades aragonesas. Destaca neste sentido a creación en 1601 do Arquivo do Reino de Aragón (en gran medida destruído durante a guerra da independencia española e os Sitios de Zaragoza xunto co Palacio da Deputación do Reino), a continuidade do cargo de Cronista de Aragón -onde destacaran autores como Jerónimo Zurita- e os seus resultados patentes na obra dos irmáns Argensola co seu Información dos sucesos de Aragón de 1590 e 1591 (de Lupercio) e Alteracións populares de Zaragoza do ano 1591 (de Bartolomé, ou os Anais de Juan Costa e Jerónimo Martel, testemuñas presenciais e tamén cronistas do Reino, que foron no entanto destruídos pola censura rexia; obras todas elas escritas para contrarrestar a versión filipina dos feitos. Doutra banda, a Deputación do Xeneral tamén exerceu a censura, e ordenou queimar a Historia das cousas sucedidas neste Reyno en seis volumes do castelán Antonio de Herrera porque «en ditas Crónicas dicíanse moitas cousas contrarias á verdade» e encomendouse a Vicencio Blasco de Lanuza a redacción dunhas Historias eclesiásticas e seculares de Aragón, cuxo segundo volume, que trataba os graves sucesos recentemente ocorridos, foi publicado en 1619, tres anos antes que o primeiro, o que dá idea da intención de responder á visión de Herrera. Na mesma liña, encargouse un Cerimonial e breve relación de todos os cargos e cousas ordinarias da Deputación do Reino de Aragón, ao seu Tenente de Alcaide, Lorenzo Ibáñez de Aoiz. Tamén se emprende neste período a cartografía do Reino de Aragón, encomendada ao portugués Juan Bautista Lavaña. Estas dúas últimas obras foron concluídas en 1611.

Durante a guerra de sucesión, Aragón (do mesmo xeito que o resto de territorios da Coroa: Cataluña, Valencia e Mallorca) apoiou ao arquiduque Carlos (da casa de Austria) fronte a Felipe V (dos Borbóns). Tras a batalla de Almansa (1707), Felipe V aboliu os foros aragoneses, adoptou varias medidas centralistas e foron anuladas todas as antigas disposicións políticas do reino (Decretos de Nova Planta). Aragón converteuse na práctica nunha provincia e o seu Consello foi absorbido polo Consello de Castela.

Gobierno Político de Aragón
Emblema alegórico do Goberno Político de Aragón do Trienio liberal (1820). A Constitución Política ilumina un escudo de Aragón con coroa real pechada.

A guerra da independencia, tras a intensa destrución da cidade de Zaragoza, detivo o progreso económico e atrasou de modo importante a incorporación da capital ao ritmo da modernidade. Coa primeira organización provincial (1822) de España, Aragón contaría con catro provincias, sendo Calatayud capital da cuarta provincia ata a nova abolición da Constitución por Fernando VII. Coa segunda e actual reforma territorial quedarían só Huesca, Teruel e Zaragoza. Ao longo do século XIX os carlistas, que buscaron adeptos para a súa causa nesta terra, ofreceron a restauración de pasadas liberdades forais.

O século XIX foi o paso dunha sociedade rural a un funcionamento industrial e urbano, levando un éxodo masivo do campo ás poucas urbes de importancia da rexión, Huesca, Zaragoza, Teruel, Calatayud. E unha verdadeira emigración a outras rexións próximas, como Cataluña e á capital do estado, Madrid.

Durante o século XX, a historia de Aragón foi parella á do resto do territorio español, a destacar o impulso económico "conxuntural" na ditadura do militar Miguel Primo de Rivera (1923-1931) e do progreso nas liberdades civís e individuais, durante a Segunda República (1931-36).

Aragón quedou dividido polos dous bandos enfrontados na guerra civil (1936-39). Por unha banda, a Zona Oriental, máis próxima a Cataluña, leal á República e por outro a Zona Occidental, onde se situaban as tres capitais provinciais, polo bando sublevado nacional-fascista, habendo unha dura, cruenta e salvaxe represión nas mesmas e durante a contenda, unha dura disputa pola cidade de Teruel.

Durante case 40 anos, Aragón viviu baixo a ditadura militar do xeneral Francisco Franco.

Nos anos 1970 viviuse como no resto do Estado un período de transición, tras a extinción do anterior réxime, coa recuperación da normalidade democrática e a creación dun novo marco constitucional (1978). Á súa vez, empezáronse a reclamar unha autonomía política propia, de carácter federalista para o territorio histórico aragonés; sentimento que quedou reflectido na histórica Manifestación do 23 de abril de 1978 que reuniu a máis de 100.000 aragoneses pola rúas de Zaragoza.

A demora do establecemento do Estado das Comunidades Autónomas e as nefastas decisións de certos políticos, pertencentes a partidos de ámbito nacional, relegaron un acceso ao autogoberno pola vía lenta, menor teito competencial e menor autogestión de recursos, durante máis de 20 anos. O 10 de agosto de 1982, A súa Maxestade o Rei e o presidente do seu Goberno asinaron a Lei Orgánica que as Cortes Españolas aprobaran contendo o Estatuto de Autonomía. Estatuto de 1982.

O 7 de maio de 1992 unha Comisión Especial das Cortes de Aragón, elaboraba un texto reformado que foi aprobado polas Cortes de Aragón e polas Cortes Españolas.

De novo, unha pequena reforma estatutaria no ano 1996 ampliou o marco competencial, obrigando a unha definitiva revisión integral durante varios anos, sendo aprobado un novo texto estatutario no 2007, por maioría pero sen logar unha total unanimidade.

Nos anos 1990 a sociedade aragonesa incrementa un significativo paso cualitativo na calidade de vida debido ao progreso económico do Estado en todos os niveis.

A comezos do século XXI, establécese un significativo incremento de infraestruturas como a chegada do tren de Alta Velocidade (AVE), a construción da nova Autovía Somport-Sagunto e o impulso dos dous aeroportos da Comunidade Autónoma, Zaragoza e Huesca-Pireneos. Á súa vez acométense grandes proxectos tecnolóxicos, como o Parque Tecnolóxico Walqa e a implantación dunha rede telemática por toda a comunidade.

A designación de Zaragoza como sede para a Exposición Internacional de 2008, supuxo unha serie de cambios e crecemento acelerado para a comunidade autónoma.

Economía

Térmica Andorra
Central térmica de Andorra, na provincia de Teruel.

A súa economía tradicional pertencente ao sector primario con predominio dos cultivos cerealísticos e forraxeiros, apoiados por unha cabana ovina importante, viuse moi modificada nos últimos anos polo ascenso imparable do sector industrial, de servizos e comercio, seguido do turismo. A estes efectos resulta destacable o papel de Zaragoza e a súa capacidade comercial e loxística no sector nordés peninsular.

O PIB de Aragón supón o 3% do PIB total de España, situándose o PIB per cápita, no ano 2005, en 22.403 €. A empresa Opel (General Motors) ten unha factoría situada preto da cidade de Zaragoza, no municipio de Figueruelas. Existen outras empresas importantes en xeración eléctrica como Endesa coa súa Central Térmica Teruel, en Andorra; a papeleira SAICA, en Zaragoza e Burgo de Ebro; ICT Ibérica, tamén no Burgo de Ebro, Pikolín, Sabeco, Inditex, BSH, ou Chocolates Lacasa, en Zaragoza capital; ou a madeireira de Cella, a terceira de Europa.

O Complexo PLAZA, próximo ao aeroporto zaragozano, supón o maior centro de loxística de mercancías e transporte do sur de Europa. Ponse en marcha a Radio e Televisión Rexional (Autonómicas), tras case 15 anos dunha continua demora por "circunstancias extraordinarias" de carácter político e económico, onde os intereses cruzados dos medios de comunicación locais e a falta de consenso político xeneral, postergara esta iniciativa multimedia.

Os seus produtos tradicionais son xa coñecidos a nivel internacional, destacando o Ternasco de Aragón, os viños do Somontano, o xamón de Teruel, o aceite de oliva do baixo Aragón, o pexego de Calanda e a améndoa. As denominacións de orixe existentes axudáronlles a abrir novos mercados internacionais como Xapón, China ou Estados Unidos ademais de Europa.

O futuro perfílase cara ao crecemento do sector terciario, o mantemento do secundario, e a redución paulatina do primario, do mesmo xeito que a maioría das economías occidentais. Como actividades económicas importantes destaca o crecemento do turismo deportivo, potenciado a través de Aramón, é dicir, o conxunto das estacións de esquí; aínda que se está desenvolvendo un fenómeno recente facilitado pola mellora das comunicacións por estrada (Autovía Mudéxar), como é o turismo cultural, onde a cidade de Teruel estase convertendo nun centro de atracción a nivel nacional, grazas ao seu patrimonio histórico (o mudéxar aragonés, declarado Patrimonio da Humanidade), o parque temático Dinópolis e a súa proximidade a Albarracín.

Demografía

Aragón conta con 1 345 419 habitantes (INE 2010), dos que un 50,12% viven na capital, Zaragoza, única cidade da comunidade que supera os 100.000 habitantes (675.121, segundo INE 2010). O resto do territorio presenta unha ocupación moi débil: non en balde, Aragón, con 28,52 hab/km², é a cuarta comunidade autónoma de España con menor densidade de poboación, sendo só superada por Castela-A Mancha, Estremadura e Castela e León.

Segundo o censo de 1991, Aragón contaba con 1 221 546 habitantes, é dicir un 3,10% da poboación nacional e unha densidade de 25,6 habitantes/km². Desde entón a poboación creceu a un ritmo moi inferior ao da media española, polo que no 2006 a poboación aragonesa só representaba o 2,86% da poboación nacional. Nos últimos anos conseguiuse investir esta tendencia.

A proporción de estranxeiros residentes no censo de 2006 é do 8,25%, proporción próxima aínda que lixeiramente inferior á media nacional (9,27%).[1]

Localidades máis poboadas

Listaxe Cidade Provincia Pob. Listaxe Cidade Provincia Pob.
Basilica del Pilar-sunset

Zaragoza
Casino Municipal Huesca

Huesca
Catedral mudéjar de Teruel

Teruel
1 Zaragoza Zaragoza 674.317 11 Jaca Huesca 13.396
2 Huesca Huesca 52.059 12 Tarazona Zaragoza 11.211
3 Teruel Teruel 35.396 13 Sabiñánigo Huesca 10.378
4 Calatayud Zaragoza 21.933 14 Caspe Zaragoza 9.728
5 Utebo Zaragoza 17.677 15 Binéfar Huesca 9.444
6 Ejea de los Caballeros Zaragoza 17.331 16 Andorra Teruel 7.690
7 Monzón Huesca 17.042 17 La Almunia de Doña Godina Zaragoza 7.911
8 Barbastro Huesca 16.924 18 Tauste Zaragoza 7.710
9 Alcañiz Teruel 16.392 19 Cuarte de Huerva Zaragoza 7.687
10 Fraga Huesca 14.302 20 Zuera Zaragoza 7.427
Censo 2009[2]

Idioma

Aragon languages
Neste mapa observamos as tres linguas faladas na comunidade de Aragón: o aragonés (ao norte), o castelán e o catalán (ao leste).

O castelán é actualmente a única lingua oficial e a maioritaria no territorio aragonés. Caracterízase por algúns trazos propios, na súa maioría restos do aragonés que se foi perdendo progresivamente desde o século XV pola difusión do castelán. O castelán aragonés pódese incluír entre as variantes setentrionais do castelán, con características propias sobre todo na entonación e o vocabulario.

O aragonés fálase en pequenas localidades das provincias de Huesca e Zaragoza, e del quedan pegadas no fala das provincias de Zaragoza, Teruel, A Rioxa, Navarra e en menor medida nalgunhas localidades catalás, valencianas e murcianas. Esta lingua é considerada pola Unión Europea como a lingua minoritaria que corre máis perigo de desaparecer, polo cal insta á DGA a respectala e promocionar o seu uso.

Diversas variedades dialectales do catalán fálanse nalgunhas comarcas da parte oriental de Aragón, que forman a chamada "Franxa de Aragón". En 2006 vivía nesa zona unha poboación de 47.771 habitantes. Esta lingua, do mesmo xeito que o aragonés, está á espera da Lei de Linguas para ter recoñecemento en Aragón aínda que está máis normalizada, xa que en localidades como Fraga dáse a posibilidade de obter na educación pública aragonesa o título de catalán recibindo durante catro anos en Primaria ou durante os catro anos da Educación Secundaria (ESO) clases de catalán en horario extraescolar.

Existe unha minoría que desexa que ás variedades faladas na Franxa non se lles chame catalán senón aragonés oriental.

Política

Cortes de Aragón
As Cortes de Aragón

Segundo o Estatuto de Autonomía de Aragón, no seu título primeiro, as catro institucións con poder político en Aragón: As Cortes de Aragón, o Presidente, a Deputación Xeral de Aragón e o Xustiza de Aragón.

  • Nas Cortes de Aragón recae o poder lexislativo, representando ao pobo aragonés con 67 deputados, divididos na actualidade en cinco partidos (PSOE-Aragón, PP de Aragón, PAR, CHA, IUA). A súa sede é o palacio da Aljafería.
  • O Presidente do Goberno é Marcelino Iglesias Ricou, que ostenta este cargo desde o 2 de agosto de 1999. O Vicepresidente é José Ángel Biel, do Partido Aragonés, con quen comparte a súa alianza no goberno en Aragón, nun segundo pacto de lexislatura consecutivo, tras a eleccións do 2003.
  • A Deputación Xeral é o órgano de goberno de Aragón e está formado polo presidente e os conselleiros. Exerce o poder executivo dentro da comunidade. A súa sede é o edificio Pignatelli. Na actualidade o goberno de Aragón é un goberno de coalición entre o PSOE-Aragón e o PAR.
  • O Xustiza de Aragón é un cargo semellante ao Defensor do Pobo, encargándose de defender os dereitos e liberdades dos aragoneses. A súa sede é o Palacio de Armijo.

Os dous órganos consultivos do Goberno de Aragón son o Consello Económico e Social de Aragón e a Comisión Xurídica Asesora.

Transporte

Aeroportos

Aragón conta actualmente con dous aeroportos. O máis importante deles é o aeroporto de Zaragoza, situado a 10 km da capital. Desde a chegada de Ryanair ao aeroporto, o número de usuarios foi aumentando, ata chegar aos 594.952 no ano 2008 segundo Aena. O aeroporto conta con numerosos destinos nacionais e europeos, operados por diferentes compañías. Ademais, tamén é importante o número de mercancías transportadas, sendo o terceiro aeroporto español, con máis de 30.000 toneladas ao ano. O outro aeroporto é o de Huesca-Pireneos, situado a 10 km da cidade de Huesca. Con só 6.368 pasaxeiros en 2010, é un dos aeroportos con menor tráfico de pasaxeiros de España.

Estradas

Aragón ten asumida a competencia exclusiva sobre as estradas que discorren integramente no seu territorio, sendo de titularidade da Deputación Xeral de Aragón, das tres deputacións provinciais ou dos distintos municipios aragoneses. En total son uns 10.700 km cos que conta Aragón, sendo a DGA a propietaria da metade. O Estado posúe uns 2.200 km, mentres que uns 3.000 km pertencen ás distintas deputacións.

O Estado posúe un gran número de autoestradas, autovías e estradas nacionais en Aragón, debido á situación de cruzamento de camiños na que está situada a comunidade.

Ferrocarril

Zaragoza - Delicias 13
A moderna estación de Zaragoza-Delicias.

A rede de ferrocarril de Aragón é extensa, tendo tramos de vía convencional, mentres que outros tramos son de alta velocidade.

No ano 2003 inaugurouse a liña de alta velocidade Madrid-Zaragoza-Lleida con paradas en Calatayud e Zaragoza. Posteriormente chegaría a alta velocidade a Huesca, aínda que cun percorrido que impide alcanzar unha velocidade alta nos trens, debido ao mal deseño da liña. Ademais estase renovando a liña Zaragoza-Teruel para que poida converterse nun traxecto de alta capacidade.

En canto ao resto da rede aragonesa, destacan a liña Zaragoza-Castejón-Pamplona-Altsasu, a liña Zaragoza-Caspe-Reus e a liña internacional de Canfranc, na que foi suspendido o percorrido entre devandita localidade e Francia na década de 1970 tras destruírse unha ponte no lado francés.

Cultura

A xota é o baile típico de Aragón.

Algúns aragoneses destacados en diferentes campos artísticos e sociais son:

Gastronomía

Vinos DO de Aragón
Viños con Denominación de Orixe de Aragón.

De Aragón son soados as migas de pastor, o ternasco (cordeiro), os xamóns de Teruel, a borraxe, o cardo, os viños (Somontano, Campo de Borja, Cariñena, Calatayud), as chiretas, as tortetas, a longaínza, a carne á pastora, os crespillos, o polo ao chilindrón, as améndoas, o aceite de oliva, o mel, o melocotón etc.

Notas

  1. Fonte: Instituto Nacional de Estadística de España. Explotación estatística do censo a 01-01-2006. Arquivado 27-08-2007 en Wayback Machine.
  2. INE 2009.

Véxase tamén

Outros artigos

Ligazóns externas

Carlos V, Sacro Emperador Romano-Xermánico

Carlos V, Sacro Emperador Romano-Xermánico tamén coñecido como Carlos I de España e V de Alemaña, nado no palacio Prinsenhof de Gante o 24 de febreiro de 1500 e finado no mosteiro de Yuste o 21 de setembro de 1558, foi fillo de Filipe o Fermoso de Habsburgo e de Xoana, a Tola. Reinou nas Coroas de Castela e Aragón moi novo, aos 16 anos, de 1516 a 1556, e posuíu a coroa imperial alemá de 1519 a 1558.

Casa de Trastámara

A casa de Trastámara foi unha dinastía de reis de orixe castelá. Os seus membros reinaron na coroa de Castela (de 1369 até 1504), en Aragón (de 1412 até 1516), en Navarra (de 1425 até 1479), e en Nápoles (de 1458 até 1501).

A casa colle o seu nome do condado de Trastámara, no noroeste de Galiza, título que tiña antes o rei Henrique II de Castela.

A casa de Trastámara reinou en Aragón polo Compromiso de Caspe (1412) e substituíu a casa de Aragón despois da morte de Martiño I o Humano cando houbo un período de interregno onde se puido chegar a unha guerra civil.

A derradeira raíña desta casa en gobernar na coroa de Castela foi a raíña Xoana I "a Tola", que polo seu matrimonio con Filipe I e a través do fillo dos dous, Carlos I, deu paso ao goberno dos reinos da coroa de Castela e Aragón por reis da casa de Habsburgo.

Coroa de Aragón

A Coroa de Aragón é un termo que adoita denominar á unión permanente de múltiples títulos e estados nas mans do Rei de Aragón. Os reinos compoñentes da Coroa nunca foron unidos politicamente excepto a nivel do rei. Polo tanto, a Coroa de Aragón non debería ser confundida co Reino de Aragón, sendo este mesmo un reino compoñente da Coroa de Aragón.

No cumio do esplendor da Coroa durante o Século XIV e XV, a Coroa de Aragón era unha talasocracia que controlaba unha boa parte do leste da Península Ibérica e o sueste de Francia, así como algunhas illas importantes e outros territorios continentais que se estendían a través do Mar Mediterráneo até Grecia.

En 1479, unha unión dinástica uniu a Coroa de Aragón coa Coroa de Castela, creando o que sería o Reino de España. Os títulos compoñentes da Coroa Aragonesa que herdaba o monarca español perduraron até 1716, cando foron suprimidos polos Decretos de Nueva Planta como unha consecuencia da derrota do pretendente preferido dos antigos gobernantes da Coroa de Aragón no curso da Guerra de Sucesión Española.

Coroa de Castela

A Coroa de Castela foi unha entidade histórica da Península Ibérica que desde o 1230 comprendía un conxunto de reinos asociados dinasticamente baixo a figura dun común monarca, que tiñan o seu centro de decisión no reino de Castela. A súa orixe remóntase ao ano 1230, cando Fernando III o Santo, rei de Castela e de Toledo desde 1217, usurpou o goberno dos reinos de Galicia e León ás súas medias-irmás e previsibles futuras raíñas Sancha e Aldonza..

Fernando II de Aragón e V de Castela

Fernando o Católico, V de Castela, II de Aragón, Valencia e Barcelona, III de Sicilia e I de Navarra, nado en Sos del Rey Católico (Zaragoza) o 10 de maio de 1452 e finado en Madrigalejo (Cáceres) o 22 de xaneiro de 1516, foi rei de Aragón, Valencia, Mallorca, Sicilia (1468-1516), Castela (1474-1504), Sardeña (1479-1516), de Nápoles (1503-1516) e Navarra (1512-1515); rexente de Castela (1507-1516); Príncipe de Xirona e Duque de Montblanc (1472-1478); Conde de Barcelona e de Ribagorza (1458-1469).

Gran Enciclopedia Aragonesa

A Gran Enciclopedia Aragonesa, a miúdo abreviada como GEA, é unha enciclopedia temática sobre Aragón.

Himno de Aragón

O himno de Aragón é un dos símbolos de Aragón. A música é do compositor aragonés Antón García Abril e entronca a tradición musical aragonesa con elementos musicais de fonda raizame popular. A letra foi elaborada polos poetas aragoneses Ildefonso Manuel Gil, Ángel Guinda, Rosendo Tello e Manuel Vilas, e destaca dentro da súa estrutura poética valores como a liberdade, a xustiza, a razón, a verdade... que historicamente representan a expresión de Aragón como pobo.

Huesca

Huesca (en aragonés: Uesca, en galego antigo: Osca, oficialmente Huesca/Uesca) é unha cidade española, capital da provincia de Huesca e da Plana de Uesca, situada ao norte da comunidade autónoma de Aragón. O xentilicio correspondente a esta cidade é o de oscense.

Isabel I de Castela

Isabel I de Castela, nada en Madrigal de las Altas Torres o 22 de abril de 1451 e finada en Medina del Campo o 26 de novembro de 1504. Foi raíña de Castela desde 1474 ata 1504, raíña consorte de Sicilia desde 1469 e de Aragón desde 1479, polo seu matrimonio con Fernando de Aragón. É chamada «a Católica», título que lles foi outorgado a ela e ao seu marido polo papa Alexandre VI mediante a bula Si convenit, o 19 de decembro de 1496. É polo que se coñece á parella real co nome de Reis Católicos, título que usarían en diante practicamente todos os reis de España.

Casou en 1469 co príncipe Fernando de Aragón. Polo feito de ser primos segundos necesitaban unha bula papal de dispensa que só conseguiron de Sisto IV a través do seu enviado o cardeal Rodrigo Borgia en 1472. Ela e o seu esposo Fernando conquistaron o reino de Granada e participaron nunha rede de alianzas matrimoniais que fixeron que o seu neto, Carlos, herdase as coroas de Castela e de Aragón, outros territorios europeos e convertésese en emperador do Sacro Imperio Romano.Isabel e Fernando fixéronse co trono tras unha longa loita, primeiro contra o rei Henrique IV e de 1475 a 1479 na Guerra de Sucesión Castelá contra os partidarios da outra pretendente ao trono, Xoana. Isabel reorganizou o sistema de goberno e a administración, centralizando competencias que antes ostentaban os nobres; reformou o sistema de seguridade cidadá e levou a cabo unha reforma económica para reducir a débeda que o reino herdara do seu medio irmán, e predecesor no trono, Henrique IV. Tras gañar a guerra de Granada os Reis Católicos expulsaron aos xudeus dos seus reinos e, anos máis tarde, tamén aos musulmáns.

Isabel concedeu apoio a Cristovo Colón na procura dunha nova ruta cara ás Indias, o que levou ao descubrimento de América. Devandito acontecemento provocaría no futuro a conquista das terras descubertas e a creación do Imperio español.

Isabel viviu 53 anos, dos cales gobernou 30 anos como raíña de Castela e 26 como raíña consorte de Aragón á beira de Fernando II.

Lingua aragonesa

O aragonés é unha lingua románica falada nas zonas máis setentrionais da Comunidade autónoma de Aragón, ao nordeste de España, onde ten o rango de lingua propia.

Actualmente fálase nas comarcas da Jacetania, Alto Gállego, Sobrarbe e na parte occidental da Ribagorza, aínda que se fala tamén, algo castelanizado, noutras comarcas do norte de Aragón.

Navarra

Navarra (en éuscaro: Nafarroa, en castelán: Navarra), oficialmente Comunidade Foral de Navarra (en éuscaro: Nafarroako Foru Komunitatea, en castelán: Comunidade Foral de Navarra), é unha comunidade foral uniprovincial de España, ademais dunha das sete provincias (herrialdes) do histórico País Vasco. Situada no extremo norte da península Ibérica, limita ao norte co departamento francés dos Pireneos Atlánticos, ao leste coas provincias aragonesas de Huesca e Zaragoza, ao sur coa Rioxa e ao oeste coas provincias vascas de Guipúscoa e Áraba.

Está formada por 272 concellos, un deles, Petilla de Aragón, formado por dous exclaves na provincia de Zaragoza. Conta cunha poboación de 636 638 habitantes (2015), dos que aproximadamente un terzo vive na capital e cidade máis poboada, Pamplona (196.166 habitantes), e máis da metade na área metropolitana da mesma (328.511 habitantes).

Navarra apareceu por vez primeira como entidade política propia no século IX coa formación do Reino de Pamplona que a finais do século X está xa consolidado como Reino de Navarra. Ademais do castelán, tamén o éuscaro é lingua oficial na zona vascófona e na zona mixta, territorios situados no norte da comunidade.

Provincia de Teruel

Teruel (en aragonés: Teruel, en catalán: Terol) é unha provincia española, parte integrante da Comunidade Autónoma de Aragón. A súa capital é a cidade de Teruel. En 2003 tiña 137.342 hab., dos que a cuarta parte viven na capital.

Provincia de Zaragoza

A provincia de Zaragoza (en aragonés: Zaragoza, en catalán: Saragossa) está situada no norte de España e no centro da comunidade autónoma de Aragón. Abarca unha superficie de 17.274 km². Limita coas provincia de Huesca ao nordés, coas de Lleida e Tarragona ao leste, Teruel e Guadalaxara ao sur, Soria e A Rioxa ao oeste e Navarra ao noroeste.

A cidade de Zaragoza é ao mesmo tempo capital da provincia homónima e da Comunidade Autónoma de Aragón.

En 2005 a poboación era de 912.072 habitantes e a densidad de poboación de 52,96 habitantes/km².

Reino de Aragón

O Reino de Aragón nace en 1035, pola unión dos condados de Aragón, Sobrarbe e Ribagorza na figura de Ramiro I. Prolongarase ata 1707, cando Filipe IV (V de Castela) promulgou os Decretos de Nueva Planta, polos que o reino se integra no Reino de España.

Reino de Nápoles

O Reino de Nápoles foi un reino que ocupou os territorios da Italia meridional (Nápoles) e durante algúns períodos tamén a illa de Sicilia. En 1442 Afonso V, rei de Aragón, conquistou Nápoles que foi un dominio da dinastía Anxevina dende o ano 1266. Dende o século XV, Nápoles estivo en poder tanto de Aragón, Francia (durante un curto prazo), España e Austria e finalmente independente dende 1734 ata 1860, ano no que quedou incorporado ao proceso de unificación de Italia. Respecto de Sicilia foi un dominio da dinastía normanda de Hauteville desde o ano 1071, pasou a ser dominio dos Hohenstaufen en 1194, da dinastía Anxevina en 1266 e dominio aragonés dende 1282.

Reis Católicos

Os Reis Católicos foi a denominación que recibiron os reis Fernando II de Aragón e Isabel I de Castela, soberanos da Coroa de Castela (1474-1504) e da Coroa de Aragón (1479-1516).

Os Reis accederon ao trono de Castela trala Guerra de Sucesión Castelá (1475-1479) contra os partidarios da princesa Xoana a Beltranexa, filla do rei Henrique IV de Castela. En 1479 Fernando herdou o trono de Aragón ao morrer o seu pai, o rei Xoán II de Aragón. Isabel e Fernando reinaron xuntos ata a morte dela en 1504. Entón Fernando quedou unicamente como rei de Aragón, pasando Castela á súa filla Xoana, alcumada "a Tola", e ao seu marido Filipe de Austria, alcumado "o Fermoso", Arquiduque de Austria, duque de Borgoña e conde de Flandres. Con todo Fernando non renunciou a controlar Castela e, tras morrer Felipe en 1506 e ser declarada Xoana incapaz, conseguiu ser nomeado rexente do reino ata a súa morte en 1516.

A historiografía española considera o reinado dos Reis Católicos como a transición da Idade Media á Idade Moderna. Co seu enlace matrimonial uníronse provisionalmente, na dinastía dos Trastámara, dúas coroas: a Coroa de Castela e a Coroa de Aragón dando nacemento ao Imperio Español e, apoiados polas cidades e a pequena nobreza, estableceron unha monarquía forte fronte ás apetencias de poder de eclesiásticos e nobres. Coa conquista do Reino de Granada, do Reino de Navarra, de Canarias, de Melilla e doutras prazas africanas conseguiron a unión territorial baixo unha soa coroa da totalidade dos territorios que hoxe forman España –exceptuando Ceuta e Olivenza que entón pertencían a Portugal–, que se caracterizou por ser persoal, xa que se mantiveron as soberanías, normas e institucións propias de cada reino e coroa.

Os Reis estableceron unha política exterior común marcada por enlácelos matrimoniais con varias familias reais de Europa que resultaron na hexemonía dos Habsburgo durante os séculos XVI e XVII.

Por outra banda, o descubrimento de América, en 1492, modificou profundamente a historia mundial.

Río Ebro

O río Ebro (en catalán: Ebre) é o río máis caudaloso de España e o segundo da Península Ibérica despois do Douro. É ademais o segundo río máis longo despois do Texo. Discorre na súa totalidade por España, sendo o seu río máis longo, con 910 km, o máis caudaloso e o que ten a maior conca, que chega aos 83 093 km².

Percorre o extremo nororiental da Península Ibérica, a través do val que leva o seu nome. Segue unha dirección noroeste-sueste desde o seu nacemento na Hermandad de Campoo de Suso, en Cantabria, ata o mar Mediterráneo, no que desemboca formando o delta do Ebro, entre os termos municipais de Deltebre e Sant Jaume d'Enveja.

O Ebro atravesa as comunidades autónomas españolas de Cantabria, Castela e León, A Rioxa, Navarra, Aragón e Cataluña. Ademais, a súa conca hidrográfica tamén alcanza territorios da Comunidade Valenciana (río Bergantes) e do País Vasco (case toda Áraba). Dúas capitais de comunidade autónoma, Logroño e Zaragoza, son bañadas polo río.

Xaime I de Aragón

Xaime I de Aragón, o Conquistador, nado en Montpellier o 2 de febreiro de 1208 e finado en Valencia o 27 de xullo de 1276, foi rei de Aragón, de Valencia (1239-76) e de Mallorca (1229-1276), conde de Barcelona (1213-1276), señor de Montpellier (1219-1276) e doutros feudos en Occitania.

Zaragoza

Zaragoza é un concello e cidade española, capital da comunidade autónoma de Aragón, ademais da provincia de Zaragoza e da comarca homónima. Está situada a beiras dos ríos Ebro, Huerva e Gállego e da Canle Imperial de Aragón, no centro dun amplo val. A súa privilexiada situación xeográfica convértea nun importante nó loxístico e de comunicacións; atópase a uns 300 km de Madrid, Barcelona, Valencia, Bilbao e Tolosa.

Cunha poboación de 679.624 habitantes (INE 2012), é a quinta cidade española máis poboada, concentrando máis do 50% da poboación de Aragón.

O seu nome actual procede do seu antigo topónimo romano, Caesaraugusta, que recibiu na honra ao emperador César Augusto no 14 a.C. A súa denominación romana foi evolucionando a través do árabe Saraqusta.

Entre o 14 de xuño e o 14 de setembro de 2008, ano do bicentenario dos Sitios de Zaragoza e centenario da exposición Hispano-Francesa de 1908, Zaragoza acolleu a exposición internacional Expo Zaragoza 2008 dedicada á auga e o desenvolvemento sustentable. En 2010, Zaragoza foi a sexta cidade española con máis turismo.

Comarcas de Aragón
Huesca
Teruel
Zaragoza

Outras linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.