Tenach

De Tenach, yn it Hebriuwsk: תַּנַ"ךְ, Ṯěnaḵ, is de joadske Bibel, besteande út wat de kristenen it Alde Testamint neame, sij it mei in radikaal oare yndieling en oardering fan 'e ûnderskate boeken. Om dat ferskil oan te jaan, wurdt der (troch kristenen) ek wol de oantsjutting "Hebriuwske Bibel" foar brûkt. De namme "Tenach" is in akronym fan 'e trije tradisjonele ûnderferdielings fan 'e joadske Bibel: de Torah ("Leare" of "Wet"), de Neḇi'im ("Profeten") en de Ḵeṯuḇim ("Geskriften"), dêrfandinne: TeNaCh (Om't yn it Hebriuwsk gjin lûden skreaun wurde, hawwe de 'e' en de 'a' hjir gjin betsjutting). De Tenach wurdt ek wol oantsjut as de Masoretyske Tekst of de Miqra ("Wat Lêzen Wurdt").

Tenach
Šemot (Exodus) 20:1-5.
Šemot (Exodus) 20:1-5.
oarspr. titel תַּנַ"ךְ ("Ṯěnaḵ")
auteur anonimus
taal Hebriuwsk en Arameesk
foarm non-fiksje
sjenre religiosa
skreaun 10e – 2e iuw f.Kr.
Entire Tanakh scroll set
Tenach.

Yndieling fan de Tenach

  • de Torah (תּוֹרָה; "Leare" of "Wet")
  • de Neḇi'im (נְבִיאִים; "Profeten")
    • de Neḇi'im Rišonim (נביאים ראשונים; "Eardere Profeten")
    • de Neḇi'im Aḥaronim (נביאים אחרונים; "Lettere Profeten")
  • Ḵeṯuḇim (כְּתוּבִים; Geskriften)
    • Ruṯ (רוּת; Ruth)
    • Ṯehillim (תְהִלִּים; Psalmen)
    • Iyyoḇ (אִיּוֹב; Job)
    • Mišlei (מִשְלֵי; Spreuken)
    • Qoheleṯ (קהלת; Preker)
    • Šir Hašširim (שִׁיר הַשׁשִׁירִים; Heechliet)
    • Eiḵah (איכה; Kleilieten)
    • Dani’el (דָּנִיֵּאל; Daniël)
    • Esṯer (אֶסְתֵר; Ester)
    • ͑Ezra (עזרא; Ezra)
    • Diḇrei ha-Yamim (דברי הימים; Kroniken)

Boarnen, noaten en referinsjes

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: References, op dizze side.

1 Makkabeeërs

1 Makkabeeërs (Hebriuwsk: ספר מקבים א) is in deuterokanonyk of apokryf boek fan 'e Bibel. Gjin inkele streaming fan it joadendom erkent it as kanonyk, en it heart dus net ta de joadske Tenach (al wurdt it wol fan grut histoarysk belang achte). Wat it kristendom oanbelanget, wurdt 1 Makkabeeërs troch alle protestantske tsjerken as apokryf beskôge. Allinne de Anglikaanske Tsjerke lit it as regel ôfprintsje yn syn bibels, mar ûnder it betingst dat it net bedoeld is om 'e tsjerklike lear op te basearjen (dus inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e bibels fan oare protestantske denominaasjes wurdt it soms (mar lang net altyd) ek wol werjûn as nuttige mar opsjonele taheakke oan it Alde Testamint. Dat is bgl. it gefal yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978, wêryn't it as sânde fan tolve apokrife bylagen tafoege is. De Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, rekkenet 1 Makkabeeërs wol deeglik ta de kanon. Yn roomske bibels makket it sadwaande gewoan ûnderdiel út fan it Alde Testamint, dêr’t it daliks folget op it boek Ester. Itselde is it gefal yn 'e kanons fan 'e eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse tsjerken.

1 Makkabeeërs is in histoarysk ferslach oer de Makkabeeske Opstân (167-160 f.Kr.) en de dêropfolgjende jierren fan Joadsk selsbestjoer yn Palestina, oant de troansbestiging fan Jehannes Hyrkanus I yn 134 f.Kr. It boek is skreaun troch in anonime skriuwer yn it lêst fan 'e twadde iuw f.Kr. 1 Makkabeeërs wie oarspronklik sûnder mis skreaun yn it Hebriuwsk (dat kin sjoen wurde oan beskate Hebriuwske lienwurden yn 'e tekst), mar is inkeld oerlevere yn in tal Aldgrykske ferzjes, wêrfan't dy dy't yn 'e Septuaginta stiet de wichtichste is.

Alde Testamint

It Alde Testamint (Latyn: Vetus Testamentum) is de oantsjutting foar in samling religieuze geskriften dy't it earste part fan 'e Bibel foarmje, it hillige boek fan it kristendom en it joadendom. Hoewol't it rûchwei oerienkomt mei de Tenach, de joadske bibel, wurdt de namme "Alde Testamint" inkeld yn 'e kristlike kontekst brûkt, om it te ûnderskieden fan it lettere Nije Testamint. De oarspronklike tekst fan it Alde Testamint wie skreaun yn it Hebriuwsk, útsein guon passaazjes yn 'e boeken Ezra, Jeremia en Daniël, dy't yn it Arameesk wiene. De earste Fryske oersetting fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, kaam út yn 1943.

Amos (bibelboek)

Amos, yn it oarspronklike Hebriuwsk: עמוס, Amos, is in tekst út sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach makket dizze tekst ûnderdiel út fan it boek תרי עשר, Ṯrei Asar, dat "De Tolve" betsjut (t.w. de tolve lytse profeten, dy't yn 'e joadske Bibel gearboske binne ta ien inkeld boek). Dat is yn 'e Tenach it 13de fan yn totaal 24 boeken, dat sels wer ûnder de Neḇi'im Aḥaronim (de "Lettere Profeten") falt. Yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel foarmet Amos in bibelboek op himsels, it 30ste fan 39 (neffens de Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978), dat yn 'e offisjeuze ûnderferdieling fan 'e bibelboeken ta de Lytse Profeten heart (dy't sa neamd wurde om't dy teksten frij koart binne yn ferhâlding ta de saneamde Grutte Profeten).

Yn it boek Amos binne de profesijen fan 'e profeet Amos fêstlein, in skieppehâlder en figekweker út Tekóa, in doarp oan 'e râne fan 'e Negev-woastyn, earne tusken Betlehim en Hebron. Hy wie in tiidgenoat fan 'e profeet Hoséa, mar libbe en wurke nei gedachten justjes earder, om 750 f.Kr. hinne, wêrmei't it boek Amos it ierst skreaune fan 'e profetyske bibelboeken is. Amos besocht ûnder it regear fan Jerobeäm II fan Israel en Oezzia fan Juda om 'e Israeliten ta ynkear te bringen, mei't hja har fan God ôfkeard hiene en oare goaden begûn wiene te ferearjen. De measte moderne bibelwittenskippers akseptearje de autentisiteit fan Amos as in tekst dy't yn 'e achtste iuw f.Kr. skreaun is troch de profeet Amos sels (of optekene is troch in klerk). De earste folsleine Fryske oersetting fan Amos stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.

Azarja (liet)

Azarja, yn it Hebriuwsk: אזריה, Azaryah, ek wol it Liet fan Azarja of It Gebed fan Azarja en de Lofsang fan 'e Trije Jongfeinten neamd, is in apokrife tafoeging oan Daniël, in boek fan sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach en yn it Alde Testamint fan 'e Bibel sa't dat yn gebrûk is ûnder de protestantske denominaasjes is allinnich de tekst fan Daniël werjûn neffens it Hebriuwsktalige orizjineel, dus sûnder Azarja of de oare Taheakken op it Boek Daniël (Suzanne en Bel en de Draak). De Anglikaanske Tsjerke lit Azarja ôfprintsje yn syn bibels, mar ûnder it betingst dat it net bedoeld is om 'e tsjerklike lear op te basearjen (dus inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, heart Azarja wol ta de kanon en foarmet it gewoan in passaazje yn it boek Daniël (ynpast tusken Dan. 3:23 en 3:24). En yn 'e eastersk-otterdokse tsjerken, dy't de gearstalling fan 'e Septuaginta, de iere Grykske bibeloersetting, oanhâlde, is dat krekt-en-gelyk. Yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978 wurdt Azarja mei de oare beide tafoegings oan Daniël fermeld by de apokrife boeken as in taheakke by it Alde Testamint.

Azarja omfettet it gebed fan 'e Joadske balling Azarja, in koarte oergong fan proaza en de lofsang fan him en syn beide maten Chananja en Misjael. Azarja is oerlevere yn it Gryksk, it Latyn en it Syrysk, mar net yn it Hebriuwsk, noch wurdt dernei ferwiisd yn lykfol hokker oerlevere Hebriuwske tekst. De oarsprong fan 'e tekst is sadwaande obskuer, en it is ûndúdlik oft der wol ea in Hebriuwske ferzje fan bestien hat, al hawwe frijwat hjoeddeiske bibelwittenskippers en taalhistoarisy op grûn fan tekstûndersyk fêststeld dat der nei alle gedachten oarspronklik al in ferzje yn in Semityske taal (Hebriuwsk of Arameesk lykje it meast foar de hân te lizzen) bestien hat, dêr't oerlevere farianten op basearre binne. In datearring fan 'e tekst is ek problematysk, mar de measte saakkundigen tinke oan de earste of twadde iuw f.Kr.

Barûch (bibelboek)

Barûch, yn it Hebriuwsk: ברוך, Bārūḵ (ek wol bekend as 1 Barûch om it te ûnderskieden fan 'e minder bekende teksten 2, 3 en 4 Barûch), is in deuterokanonyk of apokryf boek fan 'e Bibel. Gjin inkele streaming fan it joadendom erkent it as kanonyk, en it heart dus net ta de joadske Tenach. Wat it kristendom oanbelanget, wurdt Barûch troch alle protestantske tsjerken as apokryf beskôge. Allinne de Anglikaanske Tsjerke lit it as regel ôfprintsje yn syn bibels, mar ûnder it betingst dat it net bedoeld is om 'e tsjerklike lear op te basearjen (dus inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e bibels fan oare protestantske denominaasjes wurdt it soms (mar lang net altyd) ek wol werjûn as nuttige mar opsjonele taheakke oan it Alde Testamint. Dat is bgl. it gefal yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978, wêryn't it as fyfde fan tolve apokrife bylagen tafoege is.

De Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, rekkenet Barûch wol deeglik ta de kanon. Yn roomske bibels makket it sadwaande gewoan ûnderdiel út fan it Alde Testamint, dêr't it tusken Kleilieten en Ezechiël yn stiet. Itselde is it gefal yn 'e kanons fan 'e eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse tsjerken. Yn 'e Fulgaat en de moderne roomske en anglikaanske bibels is in oare deuterokanonike tekst, it Brief fan Jeremia, as haadstik 6 oan Barûch taheakke; yn 'e Septuaginta en de measte moderne eastersk- en oriïntaalsk-otterdokse bibels foarmje Barûch en it Brief fan Jeremia aparte bibelboeken. Yn 'e bibel fan 'e Koptyske en de Etiopysk-Otterdokse Tsjerke, lykwols, binne Jeremia, Kleilieten, Barûch en it Brief fan Jeremia gearboske ta ien boek ûnder de titel Jeremia.

Bibel

De Bibel is de gongbere namme foar in kanonike samling teksten dy't yn ûnderskate gearstallings as hillich beskôge wurdt troch de joadske en kristlike godstsjinsten. Ferskillende religieuze groepen beflappe ferskillende boeken yn harren kanons of foegje ekstra materiaal ta oan 'e kanonike teksten. Yn 'e westerske wrâld (en dêrmei dus ek yn Fryslân) sil mei "de Bibel" ornaris de algemiene kristlike kanon fan 66 boeken bedoeld wurde, mar de kanon fan 'e Etiopysk-Otterdokse Tsjerke beslacht 88 boeken, wylst de joadske Bibel, de Tenach, mar 24 boeken hat en inkeld it earste diel fan 'e kristlike Bibel omfettet, it saneamde Alde Testamint, dat oarspronklik skreaun wie yn it Hebriuwsk, mei beskate passaazjes yn it Arameesk. It twadde diel fan 'e kristlike bibel, it Nije Testamint, is in lettere tafoeging en wie oarspronklik skreaun yn it Gryksk.

Koartsein fertelt de Bibel it ferhaal fan 'e skiednis fan 'e wrâld en de minske, hoe't dy troch de iene God skepen binne en hoe't it dermei ôfrinne sil oan 'e ein fan 'e tiden. Hoewol't it eins in samling fan losse geskriften is dy't oanwiisber skreaun binne troch in ferskaat oan skriuwers (likernôch fjirtich), oer in perioade fan om-ende-by de tûzen jier, beskôget in grut part fan 'e joadske en kristlike leauwenden de Bibel dochs as "it Wurd fan God"; sy hâlde út dat de skriuwers de wurden dy't se delskreaune fan God krigen hawwe moatte troch de wei fan godlike ynspiraasje.

De âldste oerlibjende folsleine kristlike Bibels binne Gryksktalige manuskripten út 'e fjirde iuw. It âldste hanskrift fan 'e joadske Tenach, yn it Hebriuwsk en it Arameesk, datearret út 'e tsiende iuw. De Bibel is it meast ferkochte boek yn 'e wrâld, mei in jierlikse ferkeap fan 25 miljoen eksimplaren. It is ek it meast oersette boek en hat troch de iuwen hinne in grutte ynfloed hân op 'e Westerske kultuer en op 'e talen fan joadske en kristlike folken. De earste folsleine Fryske bibeloersetting, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, ferskynde yn 1943.

Brief fan Jeremia

It Brief fan Jeremia, yn it Hebriuwsk: איגרת ירמיהו, is in deuterokanonyk of apokryf boek fan 'e Bibel, besteande út ien inkeld haadstik fan 72 fersen mei in opskrift foarôfgeande oan fers 1. Gjin inkele streaming fan it joadendom erkent it as kanonyk, en it heart dus net ta de joadske Tenach. Wat it kristendom oanbelanget, wurdt it Brief fan Jeremia troch alle protestantske tsjerken as apokryf beskôge. Allinne de Anglikaanske Tsjerke lit it as regel ôfprintsje yn syn bibels (as haadstik 6 fan it boek Barûch), mar ûnder it betingst dat it net bedoeld is om 'e tsjerklike lear op te basearjen (dus inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e bibels fan oare protestantske denominaasjes wurdt it soms (mar lang net altyd) ek wol werjûn as nuttige mar opsjonele taheakke oan it Alde Testamint. Dat is bgl. it gefal yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978, wêryn't it as sechsde fan tolve apokrife bylagen tafoege is.

De Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, rekkenet it Brief fan Jeremia wol deeglik ta de kanon. Yn roomske bibels makket it sadwaande gewoan ûnderdiel út fan it Alde Testamint, as haadstik 6 fan it boek Barûch, dat tusken Kleilieten en Ezechiël yn stiet. Itselde is it gefal yn 'e kanons fan 'e measte eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse tsjerken, al wurdt it dêr as apart bibelboek tafoege. Yn 'e bibel fan 'e Koptyske en de Etiopysk-Otterdokse Tsjerke binne Jeremia, Kleilieten, Barûch en it Brief fan Jeremia gearboske ta ien boek ûnder de titel Jeremia.

Ester (Gryksk)

Ester (Gryksk) is de oantsjutting foar de Gryksktalige tafoegings oan 'e oarspronklike Hebriuwske tekst fan Ester, in boek út sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach en yn it Alde Testamint fan 'e Bibel sa't dat yn gebrûk is ûnder de protestantske denominaasjes stiet inkeld de oarspronklike tekst werjûn, mei't de Grykske tafoegings as apokryf beskôge wurde. De Roomsk-Katolike Tsjerke en de eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse tsjerken erkenne se lykwols àl as kanonyk, en de measte roomske en eastersk- en oriïntaalsk-otterdokse bibels hâlde dêrom de gearstalling fan 'e Septuaginta, in iere Grykske bibeloersetting, oan, wat betsjut dat der seis ekstra haadstikken yn 'e oarspronklike tekst fan Ester ynfoege binne. Yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978 wurdt Ester yn 'e oarspronklike foarm werjûn en steane de Grykske tafoegings fermeld by de apokrife boeken ûnder de titel Ester (Gryksk).

Hebriuwsk

Hebriuwsk, tsjintwurdich ek wol Ivryt neamd, is de wichtichste taal fan it lân Israel. De taal is in Semityske taal, dêr't ek talen as Arabysk, Arameesk en Akkadysk by hearre. It Hebriuwsk wurdt fan rjochts nei links skreaun mei it Hebriuwske alfabet.

Hebriuwske kalinder

De Hebriuwske kalinder begjint yn it jier dat de skepping fan de wrâld neffens it Joadendom plakfûn hat. Neffens de Tenach soe de skepping west ha yn it jier 3761 f.Kr.

Yn it Joadendom wurdt de kalinder beskieden neffens de syklus fan it himellichem de moanne. In syklus fan it himellichem de moanne duorret likernôch 29.5 dei. Dêrom duorret in moanne neffens de Hebriuwske kalinder soms 29 en soms 30 dagen. Der binne 12 Hebriuwske moannen en meiïnoar duorret ien jier 354 dagen en hat dus 11 dagen minder as it jier fan de sinnekalinder.

Jeremia (bibelboek)

Jeremia (mei de klam op it foarlêste wurdlid), yn it oarspronklike Hebriuwsk: ירמיהו, Yirmiyahu, is in boek fan sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach is Jeremia it 11de boek (fan 24) en falt it ûnder de Neḇi'im Aḥaronim (de "Lettere Profeten"); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel is it (neffens de Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978) it 24ste boek (fan 39) en heart it ta de Grutte Profeten. Yn it boek Jeremia binne de profesijen optekene fan 'e Judeeske profeet Jeremia, dy't yn 'e lette sânde en iere sechsde iuw f.Kr. yn Jeruzalim de fal fan it keninkryk Juda foarsei, en nei't dat wurklikheid wurden wie, yn ballingskip gie yn Egypte. De oarspronklike tekst fan it boek is yn it Hebriuwsk, útsein ien fers (Jer. 10:11), dat aparternôch yn it Arameesk skreaun is. De earste folsleine Fryske oersetting fan Jeremia stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.

Jezus Sirach

Jezus Sirach, yn it Hebriuwsk: יהושע בן סירעכ, Yěhošua ben Siraḵ, ek wol bekend as de Wysheid fan Jezus Sirach, is in deuterokanonyk of apokryf boek fan 'e Bibel. Gjin inkele streaming fan it joadendom erkent it as kanonyk, en it heart dus net ta de joadske Tenach, al wurdt der yn 'e Talmoed gauris nei ferwiisd. Wat it kristendom oanbelanget, wurdt Jezus Sirach troch alle protestantske tsjerken as apokryf beskôge. Allinne de Anglikaanske Tsjerke lit it as regel ôfprintsje yn syn bibels, mar ûnder it betingst dat it net bedoeld is om 'e tsjerklike lear op te basearjen (dus inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e bibels fan oare protestantske denominaasjes wurdt it soms (mar lang net altyd) ek wol werjûn as nuttige mar opsjonele taheakke oan it Alde Testamint. Dat is bgl. it gefal yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978, wêryn't it as fjirde fan tolve apokrife bylagen tafoege is.

De Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, rekkenet Jezus Sirach wol deeglik ta de kanon. Yn roomske bibels makket it sadwaande gewoan ûnderdiel út fan it Alde Testamint, en folget it mei de Wysheid fan Salomo, in oar deuterokanonyk boek, op it Heechliet. Itselde is it gefal yn 'e kanons fan 'e eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse tsjerken (lykas de Gryksk-Otterdokse, de Russysk-Otterdokse, de Georgysk-Otterdokse, de Armeensk-Otterdokse, de Syrysk-Otterdokse, de Etiopysk-Otterdokse en de Koptyske Tsjerke).

Jezus Sirach is in boek fan dichterlike wiisheid, dat yn it earste fearn fan 'e twadde iuw f.Kr. te Jeruzalim skreaun waard troch de Joadske klerk Jozua ben Sirach. De oarspronklike tekst wie frijwol wis yn it Hebriuwsk steld, mar is net bewarre bleaun. Wol binne der ferskate lettere Hebriuwsktalige ferzjes oerlevere. Neitiid waard it oerset yn it Gryksk troch de pakesizzer fan 'e skriuwer, dy't teffens in prolooch tafoege dêr't er yn fernijt dat er yn 132 f.Kr. nei Egypte ta ferfearn is.

Joadendom

It Joadendom is de godstsjinst fan it Joadske folk.

It Joadendom is in monoteïstyske godstsjinst. De Joaden leauwe dat er mar ien god is dy't alles makke hat, en dêr't alle wêzens ûnderhearrich oan binne. It is de âldste noch besteande monoteïstyske godstsjinst, en de twa grutte monotheïstyske godstsjinsten, it Kristendom en de Islam, binne fan it Joadendom ôflaat.

Yn de Joadske godstsjinst nimt syn hillige boek de Tenach, dat oerienkomt mei wat yn it Kristendom it Alde Testamint neamd wurdt, in wichtich plak yn. Mei útsondering fan inkele passaazjes yn it Arameesk, is it skreaun yn it Hebriuwsk. De Tenach wurdt troch de Joaden sjoen as in iepenbiering fan God.

Kristendom

It Kristendom is in religy basearre op it libben fan Jezus Kristus lykas it beskreaun is yn it Nije Testamint. Sintraal stean syn preekjen, krúsdea en Ferrizenis. It Kristendom is in monoteïstyske godstsjinst; dat wol sizze: kristenen belide it leauwen yn ien God. De kristenen leauwe dat Jezus de soan fan God is en de Messias dy't foarsein is yn it Alde Testamint. It Kristendom is in wrâldgodstsjinst en is de grutste religy op 'e wrâld mei likernôch 1,5 miljard oanhingers. Alhoewol't de religy út Palestina komt, is de religy benammen yn Jeropa en Amearika grut wurden.

Psalm 151

Psalm 151 is de namme fan in koarte psalm dy't yn 'e measte eksimplaren fan 'e iere Grykske oersetting fan 'e Bibel, de Septuaginta stie, mar net yn 'e Masoretyske Tekst, noch yn 'e Tenach, de Hebriuwske bibel. Yn 'e Septuaginta is dizze psalm net nûmere, mar titele: "Dizze psalm wurdt taskreaun oan David en is bûten de nûmers. Doe't er Goliat fersloech yn in twagefjocht." Deseldichste psalm stie ek yn in soad eksimplaren fan 'e Peshitta, de iere Syryske bibeloersetting. Hoewol't de Roomsk-Katolike Tsjerke, de ûnderskate protestantske denominaasjes en de measte joadske streamings him foar apokryf hâlde, wurdt er as kanonyk beskôge troch de eastersk-otterdokse en de measte oriïntaalsk-otterdokse tsjerken, mei dêrûnder de Gryksk-Otterdokse Tsjerke, de Russysk-Otterdokse Tsjerke, de Georgysk-Otterdokse Tsjerke, de Syrysk-Otterdokse Tsjerke en de Etiopysk-Otterdokse Tsjerke. Yn 'e mande mei de Psalmen 152-155 makket Psalm 151 ûnderdiel út fan 'e saneamde Fiif Apokrife Psalmen fan David.

Psalmen

De Psalmen, yn it oarspronklike Hebriuwsk: תְהִלִּים, Ṯehillīm, foarmje in boek fan lyryske lieten yn sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach binne de Psalmen it 15de boek (fan 24) en falle se ûnder de Ḵeṯuḇim (de "Geskriften"); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel (neffens de Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978) binne se it 19de boek (fan 39) en hearre se ta de Poëzij en Wiisheid. It wurd "Psalmen" komt fan it Grykske Ψαλμοί, Psalmoi, dat "lieremuzyk" of "gesangen foar by de harpe" betsjut. Ornaris binne der 150 psalmen, dy't ferskate foarmen hawwe kinne, lykas hymnen, kleilieten, tanklieten en wiisheidslieten. De earste Fryske oersetting fan it folsleine bibelboek Psalmen, fan dû. Geart Aeilco Wumkes, kaam yn 1937 út.

Spreuken

De Spreuken, yn it oarspronklike Hebriuwsk: מִשְלֵי, Mišlei, foarmje in boek fan dichterlike wiisheid yn sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach binne de Spreuken it 17de boek (fan 24) en falle se ûnder de Ḵeṯuḇim (Geskriften); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel (neffens de Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978) binne se it 20ste boek (fan 39) en falle se ûnder de Poëzij en Wiisheid. De earste folsleine Fryske oersetting fan Spreuken stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.

Taheakken op it Boek Daniël

De Taheakken op it Boek Daniël binne trije lettere tafoegings oan Daniël, dat in boek is fan sawol de joadske as de kristlike Bibel. Fan dy trije tafoegings, te witten Azarja (of it Liet fan Azarja), Suzanne en Bel en de Draak, binne de lêste beide inkeld yn it Gryksk oerlevere en net ien fan trijen steane se yn 'e joadske Tenach. Likemin meitsje se diel út fan it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel sa't dat yn 'e bibels gearstald is dy't yn gebrûk binne by de protestantske denominaasjes, mei't de protestanten se apokryf achtsje (al lit de Anglikaanske Tsjerke se yn syn bibels wol ôfprintsje, mar inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, hearre dizze tafoegings wol ta de kanon en meitsje se gewoan ûnderdiel út fan it boek Daniël. En yn 'e eastersk-otterdokse tsjerken, dy't de gearstalling fan 'e Septuaginta, de iere Grykske bibeloersetting, oanhâlde, is dat krekt-en-gelyk. Yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978 wurde de Taheakken op it Boek Daniël fermeld by de apokrife boeken as in bylaach by it Alde Testamint.

Azarja, dat yn bibels dy't it as kanonyk beskôgje in passaazje yn Daniël 3 foarmet (folgjend op Daniël 3:23), omfettet it gebed fan 'e Joadske balling Azarja, in koarte oergong fan proaza en de lofsang fan him en syn beide maten Chananja en Misjael. Suzanne, dat as ûnderdiel fan 'e kanon as haadstik 13 efter it boek Daniël oan plakt wurdt, fertelt it ferhaal fan 'e frou mei deselde namme, dy't troch twa âldere rjochters ferge wurdt om seksuële omgong mei harren te hawwen, mar wegeret, en krekt op 'e tiid rêden wurdt. En Bel en de Draak, ta ein beslút, dat yn roomske en easters-otterdokse bibels as haadstik 14 fan it boek Daniël op Suzanne folget, is opboud út trije ûnderskate ferhalen, twa dêr't Daniël de ôfgoadetsjinst fan 'e Babyloaniërs yn bestriidt en in trêden wêryn't Daniël yn 'e liuwekûle smiten wurdt, en rêden wurdt mei help fan 'e profeet Habakuk.

Torah

De Torah, yn it Hebriuwsk: תּוֹרָה, Ṯorah, wat "Leare" of "Wet" betsjut, is it earste part fan 'e Tenach, de joadske Bibel, besteande út de boeken Ḇerešiṯ (Genesis), Šemot (Exodus), Vayikra (Leviticus), Ḇamidḇar (Numeri) en Deḇarim (Deuteronomium), wat de kristenen de Pentateûch neame.

Yn rommere sin kin de oantsjutting Torah ek brûkt wurde foar de eigentlike Torah plus it rabbinaal kommentaar dêrop, of de hiele Tenach fan begjin oant ein, of sels de hiele joadske religieuze lear. Mar yn 'e regel komt de betsjutting yn ingere sin, d.w.s. dy't synonym is oan 'e Pentateûch, fierwei it measte foar.

Njonken dizze Ṯorah Ševiḵṯav, of "Skreaune Torah" bestiet der ek in Ṯorah Ševe'al Feh, of in "Mûnlinge Torah". Dy bestiet út 'e tradisjonele ynterpretaasjes en beklammings fan 'e skreaune Torah dy't iuwenlang fan generaasje op generaasje oerlevere binne ûnder de joadske skriftlearden, en dy't no fêstlein binne yn 'e Talmoed en de Midrash.

Neffens de joadske tradysje en alle kennis dy't yn 'e Torah te finen is, sawol skreaun as mûnling, binne de fiif boeken fan 'e Torah troch God oan 'e profeet Mozes jûn, foar in part doe't dy ta him kaam op 'e berch Sinaï, en foar in part letter yn 'e beslettenens fan 'e tabernakel.

Neffens de Midrash is de Torah skepen foar't de skepping fan 'e wrâld plakfûn, en waard er by dy skepping brûkt as in soarte fan blaudruk. De mearderheid fan 'e hjoeddeiske bibelwittenskippers is lykwols fan tinken dat de boeken fan 'e Torah in produkt fan 'e Babyloanyske Ballingskip (om 600 f.Kr. hinne) binne en dat se om 400 f.Kr. hinne har hjoeddeiske foarm berikt hawwe.

Yn oare talen

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.