Numeri

Numeri (in Latynske namme dy't in oersetting is oan it Grykske Ἀριθμοί, Arithmoi, dat "Nûmers" of "Getallen" betsjut), yn it oarspronklike Hebriuwsk: במדבר, Ḇamidḇar ("Yn de Woastyn"), is it fjirde boek yn sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach falt it ûnder de Torah (de "Leare" of "Wet"); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel falt it ûnder de Wet. Numeri beskriuwt hoe't de Israeliten nei fjirtich jier yn 'e woastyn omdoarme te hawwen einlik oan 'e grinzen fan it Unthjitten Lân fan Kanaän komme te stean. It boek is dêrmei de hichtepunt fan 'e úttocht út Egypte (beskreaun yn Exodus) en it ferbûn dat God mei de aartsfaars oangien wie (yn Genesis). Neffens de tradysje soe de profeet Mozes de skriuwer fan it boek wêze, mar út 'e tekst kinne bibelwittenskippers opmeitsje dat it pas nei de ein fan 'e Babyloanyske Ballingskip, yn 538 f.Kr., troch in preesterlike redigearring syn úteinlike foarm krigen hat. Dêrfoar wie der nei gedachten al iuwenlang oan wurke troch in opienfolging fan skriuwers. De âldste tekstlaach, dy't de Jahwist neamd wurdt, datearret mooglik út it regear fan 'e Israelityske kening Salomo, om 950 f.Kr. hinne. De earste folsleine Fryske oersetting fan Numeri stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.

Numeri
oarspr. titel במדבר ("Ḇamidḇar")
auteur anonimus
taal Hebriuwsk
foarm non-fiksje, proaza
sjenre religiosa
skreaun 6e iuw f.Kr.
rige Alde Testamint
● foarich diel Leviticus
● folgjend diel Deuteronomium
bondel Bibel
oersetting nei it Frysk
Fryske titel Numeri
publikaasje 1943, Haarlim
útjouwer Nederlands Bijbelgenootschap
oersetter G.A. Wumkes en E.B. Folkertsma

Ynhâld

Numeri giet fierder dêr't Exodus ophold, te witten by de berch Sinaï, yn 'e Sinaï-woastyn, dêr't de Israeliten, de neikommelingen fan 'e aartsfaars, oankommen wiene nei harren úttocht út Egypte. Nei't der in folkstelling holden is, tsjogge se op nei it Unthjitten Lân fan Kanaän, mar as se dêr oankomme, berjochtsje harren spionnen dat it lân bewenne wurdt troch mânske lju, goed bewapene en wenjend yn sterke stêden. De moed ûntsinkt it folk, en hja wegerje it lân yn te gean. Dêrop moatte se as straf fan God fjirtich jier yn 'e woastyn omdoarmje, oant de wegereftige generaasje útstoarn is en harren bern it Unthjitten Lân taparte krije sille.

Nuremberg chronicles f 30r 2
Bileäm, syn ezel en de ingel fan God (in yllústraasje út 'e Neurenberchske Kronyk, út 1493.

Nei fjirtich jier fan omdoarmings yn 'e Sinaï keart yndie in nije generaasje Israeliten werom dat út nei it Unthjitten Lân. Underweis dêrhinne ferslane se efterinoar de Kanaänityske kening fan Arad, de Amorityske kening Sichon fan Chesbon en kening Og fan Bazan. Dêrop lit Balak, de kening fan 'e Moäbiten, dy't him troch dy flugge opmars bedrige fielt, de profeet Bileäm roppe om 'e Israeliten te ferflokken, mar God stjoert in ingel om Bileäm ûnderweis te deadzjen. De ezel fan 'e profeet is de iennichste dy't de ezel gewaarwurde kin, en eltse kear as de ingel risselwearret om syn master dea te dwaan, wykt de ezel, ta Bileäm syn argewaasje, fan it paad ôf. Uteinlik jout God de ezel de macht om te sprekken, sadat er syn master it leksum lêze kin. Dan pas begrypt Bileäm wat der oan 'e hân is, en ynstee fan 'e Israeliten te ferflokken, sprekt er in seine oer harren út. Numeri einiget as de Israeliten oan 'e grinzen fan Kanaän steane.

Fryske oersetting

Gerben Colmjon sette yn 1863 in fragmint út Numeri oer yn it Frysk (Num. 6:24-26), dat útjûn waard as taheakke by dy syn Beknopte Friesche Spraakkunst. Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes yn syn Ut 'e Heilige Dobbe, û.m. in oersettingsfragmint fan eigen hân fan Numeri 24:5-9 út. De earste folsleine útjefte fan Numeri stie yn it Alde Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dêr't dy yn 1943 de earste Fryske bibeloersetting mei foltôgen. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan Numeri waard dêrby dien troch dû. Bernard Smilde, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch sawol Ulbe van Houten as H. Twerda.

Boarnen, noaten en referinsjes

Boarnen, noaten en/as referinsjes:
  • It Alde Testamint (oers. G.A. Wumkes en E.B. Folkertsma), Haarlim, 1943, sûnder ISBN.
  • Bibel (oers. G.A. Wumkes en E.B. Folkertsma), Haarlim, 1943, sûnder ISBN.
  • Bibel (Nije Fryske Bibeloersetting), Haarlim/Bokstel, 1978 (Nederlands Bijbelgenootschap/Katholieke Bijbelstichting), ISBN 9 06 12 60 817.

Foar sekundêre boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: References en Bibliography, op dizze side.

Bibel (neffens de Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978)
Alde Testamint
Genesis | Exodus | Leviticus | Numeri | Deuteronomium | Jozua | Rjochters | Ruth | 1 Samuël | 2 Samuël | 1 Keningen | 2 Keningen | 1 Kroniken | 2 Kroniken | Ezra | Nehemia | Ester | Job | Psalmen | Spreuken | Preker | Heechliet | Jesaja | Jeremia | Kleilieten | Ezechiël | Daniël | Hoséa | Joël | Amos | Obadja | Jona | Micha | Nahum | Habakuk | Sefanja | Haggai | Sacharja | Maleächy
Deuterokanonike of Apokrife Boeken (taheakke oan it Alde Testamint)
Judit | Wysheid fan Salomo | Tobit | Jezus Sirach | Barûch | Brief fan Jeremia | 1 Makkabeeërs | 2 Makkabeeërs | Ester (Gryksk) | Taheakken op it Boek Daniël (Azarja • Suzanne • Bel en de Draak)
Nije Testamint
Mattéus | Markus | Lukas | Jehannes | Hannelingen | Romeinen | 1 Korintiërs | 2 Korintiërs | Galatiërs | Efeziërs | Filippiërs | Kolossers | 1 Tessalonikers | 2 Tessalonikers | 1 Timóteüs | 2 Timóteüs | Titus | Filémon | Hebreeërs | Jakobus | 1 Petrus | 2 Petrus | 1 Jehannes | 2 Jehannes | 3 Jehannes | Judas | Iepenbiering
1 Makkabeeërs

1 Makkabeeërs (Hebriuwsk: ספר מקבים א) is in deuterokanonyk of apokryf boek fan 'e Bibel. Gjin inkele streaming fan it joadendom erkent it as kanonyk, en it heart dus net ta de joadske Tenach (al wurdt it wol fan grut histoarysk belang achte). Wat it kristendom oanbelanget, wurdt 1 Makkabeeërs troch alle protestantske tsjerken as apokryf beskôge. Allinne de Anglikaanske Tsjerke lit it as regel ôfprintsje yn syn bibels, mar ûnder it betingst dat it net bedoeld is om 'e tsjerklike lear op te basearjen (dus inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e bibels fan oare protestantske denominaasjes wurdt it soms (mar lang net altyd) ek wol werjûn as nuttige mar opsjonele taheakke oan it Alde Testamint. Dat is bgl. it gefal yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978, wêryn't it as sânde fan tolve apokrife bylagen tafoege is. De Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, rekkenet 1 Makkabeeërs wol deeglik ta de kanon. Yn roomske bibels makket it sadwaande gewoan ûnderdiel út fan it Alde Testamint, dêr’t it daliks folget op it boek Ester. Itselde is it gefal yn 'e kanons fan 'e eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse tsjerken.

1 Makkabeeërs is in histoarysk ferslach oer de Makkabeeske Opstân (167-160 f.Kr.) en de dêropfolgjende jierren fan Joadsk selsbestjoer yn Palestina, oant de troansbestiging fan Jehannes Hyrkanus I yn 134 f.Kr. It boek is skreaun troch in anonime skriuwer yn it lêst fan 'e twadde iuw f.Kr. 1 Makkabeeërs wie oarspronklik sûnder mis skreaun yn it Hebriuwsk (dat kin sjoen wurde oan beskate Hebriuwske lienwurden yn 'e tekst), mar is inkeld oerlevere yn in tal Aldgrykske ferzjes, wêrfan't dy dy't yn 'e Septuaginta stiet de wichtichste is.

Alde Testamint

It Alde Testamint (Latyn: Vetus Testamentum) is de oantsjutting foar in samling religieuze geskriften dy't it earste part fan 'e Bibel foarmje, it hillige boek fan it kristendom en it joadendom. Hoewol't it rûchwei oerienkomt mei de Tenach, de joadske bibel, wurdt de namme "Alde Testamint" inkeld yn 'e kristlike kontekst brûkt, om it te ûnderskieden fan it lettere Nije Testamint. De oarspronklike tekst fan it Alde Testamint wie skreaun yn it Hebriuwsk, útsein guon passaazjes yn 'e boeken Ezra, Jeremia en Daniël, dy't yn it Arameesk wiene. De earste Fryske oersetting fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, kaam út yn 1943.

Azarja (liet)

Azarja, yn it Hebriuwsk: אזריה, Azaryah, ek wol it Liet fan Azarja of It Gebed fan Azarja en de Lofsang fan 'e Trije Jongfeinten neamd, is in apokrife tafoeging oan Daniël, in boek fan sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach en yn it Alde Testamint fan 'e Bibel sa't dat yn gebrûk is ûnder de protestantske denominaasjes is allinnich de tekst fan Daniël werjûn neffens it Hebriuwsktalige orizjineel, dus sûnder Azarja of de oare Taheakken op it Boek Daniël (Suzanne en Bel en de Draak). De Anglikaanske Tsjerke lit Azarja ôfprintsje yn syn bibels, mar ûnder it betingst dat it net bedoeld is om 'e tsjerklike lear op te basearjen (dus inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, heart Azarja wol ta de kanon en foarmet it gewoan in passaazje yn it boek Daniël (ynpast tusken Dan. 3:23 en 3:24). En yn 'e eastersk-otterdokse tsjerken, dy't de gearstalling fan 'e Septuaginta, de iere Grykske bibeloersetting, oanhâlde, is dat krekt-en-gelyk. Yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978 wurdt Azarja mei de oare beide tafoegings oan Daniël fermeld by de apokrife boeken as in taheakke by it Alde Testamint.

Azarja omfettet it gebed fan 'e Joadske balling Azarja, in koarte oergong fan proaza en de lofsang fan him en syn beide maten Chananja en Misjael. Azarja is oerlevere yn it Gryksk, it Latyn en it Syrysk, mar net yn it Hebriuwsk, noch wurdt dernei ferwiisd yn lykfol hokker oerlevere Hebriuwske tekst. De oarsprong fan 'e tekst is sadwaande obskuer, en it is ûndúdlik oft der wol ea in Hebriuwske ferzje fan bestien hat, al hawwe frijwat hjoeddeiske bibelwittenskippers en taalhistoarisy op grûn fan tekstûndersyk fêststeld dat der nei alle gedachten oarspronklik al in ferzje yn in Semityske taal (Hebriuwsk of Arameesk lykje it meast foar de hân te lizzen) bestien hat, dêr't oerlevere farianten op basearre binne. In datearring fan 'e tekst is ek problematysk, mar de measte saakkundigen tinke oan de earste of twadde iuw f.Kr.

Barûch (bibelboek)

Barûch, yn it Hebriuwsk: ברוך, Bārūḵ (ek wol bekend as 1 Barûch om it te ûnderskieden fan 'e minder bekende teksten 2, 3 en 4 Barûch), is in deuterokanonyk of apokryf boek fan 'e Bibel. Gjin inkele streaming fan it joadendom erkent it as kanonyk, en it heart dus net ta de joadske Tenach. Wat it kristendom oanbelanget, wurdt Barûch troch alle protestantske tsjerken as apokryf beskôge. Allinne de Anglikaanske Tsjerke lit it as regel ôfprintsje yn syn bibels, mar ûnder it betingst dat it net bedoeld is om 'e tsjerklike lear op te basearjen (dus inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e bibels fan oare protestantske denominaasjes wurdt it soms (mar lang net altyd) ek wol werjûn as nuttige mar opsjonele taheakke oan it Alde Testamint. Dat is bgl. it gefal yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978, wêryn't it as fyfde fan tolve apokrife bylagen tafoege is.

De Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, rekkenet Barûch wol deeglik ta de kanon. Yn roomske bibels makket it sadwaande gewoan ûnderdiel út fan it Alde Testamint, dêr't it tusken Kleilieten en Ezechiël yn stiet. Itselde is it gefal yn 'e kanons fan 'e eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse tsjerken. Yn 'e Fulgaat en de moderne roomske en anglikaanske bibels is in oare deuterokanonike tekst, it Brief fan Jeremia, as haadstik 6 oan Barûch taheakke; yn 'e Septuaginta en de measte moderne eastersk- en oriïntaalsk-otterdokse bibels foarmje Barûch en it Brief fan Jeremia aparte bibelboeken. Yn 'e bibel fan 'e Koptyske en de Etiopysk-Otterdokse Tsjerke, lykwols, binne Jeremia, Kleilieten, Barûch en it Brief fan Jeremia gearboske ta ien boek ûnder de titel Jeremia.

Bibel

De Bibel is de gongbere namme foar in kanonike samling teksten dy't yn ûnderskate gearstallings as hillich beskôge wurdt troch de joadske en kristlike godstsjinsten. Ferskillende religieuze groepen beflappe ferskillende boeken yn harren kanons of foegje ekstra materiaal ta oan 'e kanonike teksten. Yn 'e westerske wrâld (en dêrmei dus ek yn Fryslân) sil mei "de Bibel" ornaris de algemiene kristlike kanon fan 66 boeken bedoeld wurde, mar de kanon fan 'e Etiopysk-Otterdokse Tsjerke beslacht 88 boeken, wylst de joadske Bibel, de Tenach, mar 24 boeken hat en inkeld it earste diel fan 'e kristlike Bibel omfettet, it saneamde Alde Testamint, dat oarspronklik skreaun wie yn it Hebriuwsk, mei beskate passaazjes yn it Arameesk. It twadde diel fan 'e kristlike bibel, it Nije Testamint, is in lettere tafoeging en wie oarspronklik skreaun yn it Gryksk.

Koartsein fertelt de Bibel it ferhaal fan 'e skiednis fan 'e wrâld en de minske, hoe't dy troch de iene God skepen binne en hoe't it dermei ôfrinne sil oan 'e ein fan 'e tiden. Hoewol't it eins in samling fan losse geskriften is dy't oanwiisber skreaun binne troch in ferskaat oan skriuwers (likernôch fjirtich), oer in perioade fan om-ende-by de tûzen jier, beskôget in grut part fan 'e joadske en kristlike leauwenden de Bibel dochs as "it Wurd fan God"; sy hâlde út dat de skriuwers de wurden dy't se delskreaune fan God krigen hawwe moatte troch de wei fan godlike ynspiraasje.

De âldste oerlibjende folsleine kristlike Bibels binne Gryksktalige manuskripten út 'e fjirde iuw. It âldste hanskrift fan 'e joadske Tenach, yn it Hebriuwsk en it Arameesk, datearret út 'e tsiende iuw. De Bibel is it meast ferkochte boek yn 'e wrâld, mei in jierlikse ferkeap fan 25 miljoen eksimplaren. It is ek it meast oersette boek en hat troch de iuwen hinne in grutte ynfloed hân op 'e Westerske kultuer en op 'e talen fan joadske en kristlike folken. De earste folsleine Fryske bibeloersetting, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, ferskynde yn 1943.

Brief fan Jeremia

It Brief fan Jeremia, yn it Hebriuwsk: איגרת ירמיהו, is in deuterokanonyk of apokryf boek fan 'e Bibel, besteande út ien inkeld haadstik fan 72 fersen mei in opskrift foarôfgeande oan fers 1. Gjin inkele streaming fan it joadendom erkent it as kanonyk, en it heart dus net ta de joadske Tenach. Wat it kristendom oanbelanget, wurdt it Brief fan Jeremia troch alle protestantske tsjerken as apokryf beskôge. Allinne de Anglikaanske Tsjerke lit it as regel ôfprintsje yn syn bibels (as haadstik 6 fan it boek Barûch), mar ûnder it betingst dat it net bedoeld is om 'e tsjerklike lear op te basearjen (dus inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e bibels fan oare protestantske denominaasjes wurdt it soms (mar lang net altyd) ek wol werjûn as nuttige mar opsjonele taheakke oan it Alde Testamint. Dat is bgl. it gefal yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978, wêryn't it as sechsde fan tolve apokrife bylagen tafoege is.

De Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, rekkenet it Brief fan Jeremia wol deeglik ta de kanon. Yn roomske bibels makket it sadwaande gewoan ûnderdiel út fan it Alde Testamint, as haadstik 6 fan it boek Barûch, dat tusken Kleilieten en Ezechiël yn stiet. Itselde is it gefal yn 'e kanons fan 'e measte eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse tsjerken, al wurdt it dêr as apart bibelboek tafoege. Yn 'e bibel fan 'e Koptyske en de Etiopysk-Otterdokse Tsjerke binne Jeremia, Kleilieten, Barûch en it Brief fan Jeremia gearboske ta ien boek ûnder de titel Jeremia.

Deuteronomium

Deuteronomium (in Latynske namme dy't ûntliend is oan it Grykske Δευτερονόμιον, Dheuteronomion, dat "Twadde Wet" betsjut), yn it oarspronklike Hebriuwsk: דברים, Deḇarim ("Sprutsen Wurden"), is it fyfde boek yn sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach falt it ûnder de Torah (de "Leare" of "Wet"); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel falt it ûnder de Wet. Deuteronomium bestiet út trije preken dy't de profeet Mozes foar de Israeliten hâldt oan 'e foarjûn fan harren ferovering fan it Unthjitten Lân fan Kanaän. Yn it boek wurdt dêrmei nochris oereide wat der sûnt de úttocht út Egypte foarfallen is en dêrnjonken foarmet it in oprop oan it folk om trou te bliuwen oan God.

Neffens de tradysje soe de tekst fan Deuteronomium in werjefte wêze fan 'e feitlike wurden fan Mozes foarôfgeande oan 'e besetting fan Kanaän, mar hjoeddeiske bibelwittenskippers en teologen binne it der fierhinne oer iens dat it boek syn oarsprong ynstee fûn hawwe moat yn it noarderkeninkryk Israel, dêr't it wei nei it suden ta brocht wêze moat, nei Juda, nei't de Alde Assyriërs yn 'e achtste iuw f.Kr. Samaria, de haadstêd fan Israel, ferwoastge hiene. Yn Juda waard it dêrop, yn 'e lette sânde iuw f.Kr., oanpast oan it nasjonalistyske herfoarmingsbelied ûnder kening Josjía, wylst de definitive ferzje gearstald wêze moat nei de weromkear út 'e Babyloanyske Ballingskip, yn 'e lette sechsde iuw f.Kr. De earste folsleine Fryske oersetting fan Deuteronomium stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.

Ester (Gryksk)

Ester (Gryksk) is de oantsjutting foar de Gryksktalige tafoegings oan 'e oarspronklike Hebriuwske tekst fan Ester, in boek út sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach en yn it Alde Testamint fan 'e Bibel sa't dat yn gebrûk is ûnder de protestantske denominaasjes stiet inkeld de oarspronklike tekst werjûn, mei't de Grykske tafoegings as apokryf beskôge wurde. De Roomsk-Katolike Tsjerke en de eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse tsjerken erkenne se lykwols àl as kanonyk, en de measte roomske en eastersk- en oriïntaalsk-otterdokse bibels hâlde dêrom de gearstalling fan 'e Septuaginta, in iere Grykske bibeloersetting, oan, wat betsjut dat der seis ekstra haadstikken yn 'e oarspronklike tekst fan Ester ynfoege binne. Yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978 wurdt Ester yn 'e oarspronklike foarm werjûn en steane de Grykske tafoegings fermeld by de apokrife boeken ûnder de titel Ester (Gryksk).

Jezus Sirach

Jezus Sirach, yn it Hebriuwsk: יהושע בן סירעכ, Yěhošua ben Siraḵ, ek wol bekend as de Wysheid fan Jezus Sirach, is in deuterokanonyk of apokryf boek fan 'e Bibel. Gjin inkele streaming fan it joadendom erkent it as kanonyk, en it heart dus net ta de joadske Tenach, al wurdt der yn 'e Talmoed gauris nei ferwiisd. Wat it kristendom oanbelanget, wurdt Jezus Sirach troch alle protestantske tsjerken as apokryf beskôge. Allinne de Anglikaanske Tsjerke lit it as regel ôfprintsje yn syn bibels, mar ûnder it betingst dat it net bedoeld is om 'e tsjerklike lear op te basearjen (dus inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e bibels fan oare protestantske denominaasjes wurdt it soms (mar lang net altyd) ek wol werjûn as nuttige mar opsjonele taheakke oan it Alde Testamint. Dat is bgl. it gefal yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978, wêryn't it as fjirde fan tolve apokrife bylagen tafoege is.

De Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, rekkenet Jezus Sirach wol deeglik ta de kanon. Yn roomske bibels makket it sadwaande gewoan ûnderdiel út fan it Alde Testamint, en folget it mei de Wysheid fan Salomo, in oar deuterokanonyk boek, op it Heechliet. Itselde is it gefal yn 'e kanons fan 'e eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse tsjerken (lykas de Gryksk-Otterdokse, de Russysk-Otterdokse, de Georgysk-Otterdokse, de Armeensk-Otterdokse, de Syrysk-Otterdokse, de Etiopysk-Otterdokse en de Koptyske Tsjerke).

Jezus Sirach is in boek fan dichterlike wiisheid, dat yn it earste fearn fan 'e twadde iuw f.Kr. te Jeruzalim skreaun waard troch de Joadske klerk Jozua ben Sirach. De oarspronklike tekst wie frijwol wis yn it Hebriuwsk steld, mar is net bewarre bleaun. Wol binne der ferskate lettere Hebriuwsktalige ferzjes oerlevere. Neitiid waard it oerset yn it Gryksk troch de pakesizzer fan 'e skriuwer, dy't teffens in prolooch tafoege dêr't er yn fernijt dat er yn 132 f.Kr. nei Egypte ta ferfearn is.

Leviticus

Leviticus (in Latynske namme dy't ûntliend is oan it Grykske Λευιτικός, Leuitikos, dat "Oangeande de Leviten" betsjut), yn it oarspronklike Hebriuwsk: ויקרא, Vayikra ("En Hy Rôp"), is it trêde boek yn sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach falt it ûnder de Torah (de "Leare" of "Wet"); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel falt it ûnder de Wet. Leviticus, wêrfan't de titel ferwiist nei de Leviten, de Israelityske stamme dy't alle preesters levere), beskriuwt op yngeande wize de foarskriften en ferboaden fan 'e joadske wet. Dêrby stipet it boek op twa krúsjale leauwenseleminten: yn it foarste plak dat de wrâld skepen is om "tige goed" (Genesis 1:31) te wêzen, en dat noch altiten de mooglikheid bestiet om dy steat te berikken, ek al is de skepping kwetsber foar sûnde en besmoarging; en oard dat de trouwe neilibbing fan 'e beskreaune rituëlen de oanwêzichheid fan God tichterby bringt, wylst it negearjen of ferbrekken fan 'e foarskriften de harmony tusken God en de wrâld teneate docht. De earste folsleine Fryske oersetting fan Leviticus stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.

Nije Fryske Bibeloersetting

De Nije Fryske Bibeloersetting is in bibeloersetting nei it Frysk ta, dy't yn 1978 útkaam.

Nije Testamint

It Nije Testamint (Latyn: Novum Testamentum; Gryksk: Ἡ Καινὴ Διαθήκη, Hē Kainḕ Dhiathḗkē), inkeld ek wol it "Nije Ferbûn" neamd, is de oantsjutting foar in samling religieuze geskriften dy't nei it Alde Testamint it twadde part fan 'e Bibel foarmje. Hoewol't de Bibel it hillige boek is fan sawol it joadendom as it kristendom, wurdt it Nije Testamint útslutend erkend troch de kristenen, dy't der op syn minsten likefolle wearde oan hechtsje as oan it Alde Testamint. De feitlike datearring fan 'e geskriften is dreech, mar algemien wurdt oannomd dat se yn 'e 1e en/of de 2e iuw nei Kristus ûntstien binne, mar net letter as om it jier 150 hinne. De oarspronklike tekst fan it Alde Testamint wie skreaun yn it Koine-Gryksk, dat de miene sprake wie yn it eastlik bekken fan 'e Middellânske See fan 'e feroverings fan Aleksander de Grutte ôf oant de oergong nei it Byzantynsk-Gryksk oan it begjin fan 'e sânde iuw. De earste Fryske oersetting, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, kaam út yn 1933, tsien jier foar't der in folsleine Fryske bibeloersetting reekaam.

Pentalogy

In pentalogy, fan it Grykske πεντα-, penta- ("fiif"), en -λογία, -logia ("ferhanneling" of "betooch"), is in searje fan fiif wurken op it mêd fan 'e skiene keunsten, dy't mei-inoar ferbûn binne en sjoen wurde kinne as ien inkeld lang wurk of as fiif losse mar nau besibbe wurken. Pentalogyen komme benammen foar yn 'e literatuer, as romansearjes fan fiif boeken. Analooch oan in pentalogy wurdt in searje fan twa wurken wol in duology neamd, ien fan trije wurken in trilogy, ien fan fjouwer wurken in tetralogy, ien fan seis wurken in heksalogy en ien fan sân wurken in heptalogy.

Yn 'e Westerske literatuer is de âldste pentalogy de Torah, besteande út 'e fiif earste boeken fan 'e joadske Bibel: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium. De fiiffâldige struktuer komt ek werom yn it wurk fan 'e ferneamde Ingelske toanielskriuwer William Shakespeare, dy't, lykas alle toanielstikken út syn tiid, opdield binne yn fiif bedriuwen.

Foarbylden fan pentalogyen út 'e moderne literatuer binne de Chanur-searje fan C.J. Cherryh (besteande út: The Pride of Chanur, Chanur's Venture, The Kif Strike Back, Chanur's Homecoming en Chanur's Legacy); de Paladin's Legacy-rige fan Elizabeth Moon (besteande út: Oath of Fealty, Kings of the North, Echoes of Betrayal, Limits of Power en Crown of Renewal); de Vatta's War-searje, ek fan Moon (besteande út: Trading in Danger, Moving Target, Engaging the Enemy, Command Decision en Victory Conditions); en de Tales of Einarinn-rige fan Juliet E. McKenna (besteande út: The Thief's Gamble, The Swordsman's Oath, The Gambler's Fortune, The Warrior's Bond en The Assassin's Edge). Ek de Chalion-syklus, fan Lois McMaster Bujold, moat in pentalogy wurde, mar dêrfan binne allinnich de earste trije dielen noch mar skreaun (The Curse of Chalion, Paladin of Souls en The Hallowed Hunt).

Reuzen (boek)

Reuzen, ek wol it Boek fan de Reuzen of Ogias de Reus neamd, is in algemien as apokryf beskôge joadske religieuze tekst, besibbe oan it Alde Testamint fan 'e Bibel. Men is fan tinken dat Reuzen basearre is op it Boek fan de Skôgers, dat ûnderdiel útmakket fan it geskrift Henoch. Dat is in pseudepigrafyske tekst ûnder de namme fan 'e bibelske persoan Henoch, de oerpake fan Noäch. It Boek fan de Skôgers is sels wer basearre op in frij obskuere passaazje yn it bibelboek Genesis (Gen. 6:1-4, om persiis te wêzen), wêryn't ferhelle wurdt fan 'e fal fan guon ingels, dy't fereale rekken op minsklike froulju en by har in ras fan reuzen, de Nefilim, oansetten. De anonime skriuwer fan Reuzen liket mei syn wurk besocht te hawwen om 'e lakunes yn it Boek fan de Skôgers op te foljen mei details oer de reuzen en harren neiteam.

Suzanne (bibelsk ferhaal)

Suzanne, yn it Hebriuwsk: שׁוֹשַנָה, Šōšannāh (eins in frouljusnamme dy't fan "leelje" betsjut) en yn it Gryksk: Σουσαννα, Sousanna, is in omstriden tafoeging oan Daniël, in boek dat diel útmakket fan sawol de joadske as de kristlike Bibel. Suzanne fertelt it ferhaal fan 'e frou mei deselde namme, dy't troch twa âldere rjochters ferge wurdt om seksuële omgong mei harren te hawwen, mar wegeret, en krekt op 'e tiid rêden wurdt. De bedoeling fan it ferhaal is om oan te tsjutten dat God ûnskuldigen bystiet dy't trou bliuwe oan syn geboaden. Suzanne is inkeld oerlevere yn it Gryksk.

Taheakken op it Boek Daniël

De Taheakken op it Boek Daniël binne trije lettere tafoegings oan Daniël, dat in boek is fan sawol de joadske as de kristlike Bibel. Fan dy trije tafoegings, te witten Azarja (of it Liet fan Azarja), Suzanne en Bel en de Draak, binne de lêste beide inkeld yn it Gryksk oerlevere en net ien fan trijen steane se yn 'e joadske Tenach. Likemin meitsje se diel út fan it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel sa't dat yn 'e bibels gearstald is dy't yn gebrûk binne by de protestantske denominaasjes, mei't de protestanten se apokryf achtsje (al lit de Anglikaanske Tsjerke se yn syn bibels wol ôfprintsje, mar inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke, lykwols, hearre dizze tafoegings wol ta de kanon en meitsje se gewoan ûnderdiel út fan it boek Daniël. En yn 'e eastersk-otterdokse tsjerken, dy't de gearstalling fan 'e Septuaginta, de iere Grykske bibeloersetting, oanhâlde, is dat krekt-en-gelyk. Yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978 wurde de Taheakken op it Boek Daniël fermeld by de apokrife boeken as in bylaach by it Alde Testamint.

Azarja, dat yn bibels dy't it as kanonyk beskôgje in passaazje yn Daniël 3 foarmet (folgjend op Daniël 3:23), omfettet it gebed fan 'e Joadske balling Azarja, in koarte oergong fan proaza en de lofsang fan him en syn beide maten Chananja en Misjael. Suzanne, dat as ûnderdiel fan 'e kanon as haadstik 13 efter it boek Daniël oan plakt wurdt, fertelt it ferhaal fan 'e frou mei deselde namme, dy't troch twa âldere rjochters ferge wurdt om seksuële omgong mei harren te hawwen, mar wegeret, en krekt op 'e tiid rêden wurdt. En Bel en de Draak, ta ein beslút, dat yn roomske en easters-otterdokse bibels as haadstik 14 fan it boek Daniël op Suzanne folget, is opboud út trije ûnderskate ferhalen, twa dêr't Daniël de ôfgoadetsjinst fan 'e Babyloaniërs yn bestriidt en in trêden wêryn't Daniël yn 'e liuwekûle smiten wurdt, en rêden wurdt mei help fan 'e profeet Habakuk.

Tenach

De Tenach, yn it Hebriuwsk: תַּנַ"ךְ, Ṯěnaḵ, is de joadske Bibel, besteande út wat de kristenen it Alde Testamint neame, sij it mei in radikaal oare yndieling en oardering fan 'e ûnderskate boeken. Om dat ferskil oan te jaan, wurdt der (troch kristenen) ek wol de oantsjutting "Hebriuwske Bibel" foar brûkt. De namme "Tenach" is in akronym fan 'e trije tradisjonele ûnderferdielings fan 'e joadske Bibel: de Torah ("Leare" of "Wet"), de Neḇi'im ("Profeten") en de Ḵeṯuḇim ("Geskriften"), dêrfandinne: TeNaCh (Om't yn it Hebriuwsk gjin lûden skreaun wurde, hawwe de 'e' en de 'a' hjir gjin betsjutting). De Tenach wurdt ek wol oantsjut as de Masoretyske Tekst of de Miqra ("Wat Lêzen Wurdt").

Torah

De Torah, yn it Hebriuwsk: תּוֹרָה, Ṯorah, wat "Leare" of "Wet" betsjut, is it earste part fan 'e Tenach, de joadske Bibel, besteande út de boeken Ḇerešiṯ (Genesis), Šemot (Exodus), Vayikra (Leviticus), Ḇamidḇar (Numeri) en Deḇarim (Deuteronomium), wat de kristenen de Pentateûch neame.

Yn rommere sin kin de oantsjutting Torah ek brûkt wurde foar de eigentlike Torah plus it rabbinaal kommentaar dêrop, of de hiele Tenach fan begjin oant ein, of sels de hiele joadske religieuze lear. Mar yn 'e regel komt de betsjutting yn ingere sin, d.w.s. dy't synonym is oan 'e Pentateûch, fierwei it measte foar.

Njonken dizze Ṯorah Ševiḵṯav, of "Skreaune Torah" bestiet der ek in Ṯorah Ševe'al Feh, of in "Mûnlinge Torah". Dy bestiet út 'e tradisjonele ynterpretaasjes en beklammings fan 'e skreaune Torah dy't iuwenlang fan generaasje op generaasje oerlevere binne ûnder de joadske skriftlearden, en dy't no fêstlein binne yn 'e Talmoed en de Midrash.

Neffens de joadske tradysje en alle kennis dy't yn 'e Torah te finen is, sawol skreaun as mûnling, binne de fiif boeken fan 'e Torah troch God oan 'e profeet Mozes jûn, foar in part doe't dy ta him kaam op 'e berch Sinaï, en foar in part letter yn 'e beslettenens fan 'e tabernakel.

Neffens de Midrash is de Torah skepen foar't de skepping fan 'e wrâld plakfûn, en waard er by dy skepping brûkt as in soarte fan blaudruk. De mearderheid fan 'e hjoeddeiske bibelwittenskippers is lykwols fan tinken dat de boeken fan 'e Torah in produkt fan 'e Babyloanyske Ballingskip (om 600 f.Kr. hinne) binne en dat se om 400 f.Kr. hinne har hjoeddeiske foarm berikt hawwe.

Ulbe van Houten

Ulbe van Houten (Boksum, 23 maart 1904 - Sint-Anne, 22 maart 1974) wie in Frysk skriuwer.

Yn oare talen

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.