Stiantidj

Uun't stiantidj begand det histoore faan a minsken. Hör kääntiaken as di brük faan stian üs werktjüch. Hat begand för sowat 2,6 miljuun juaren uun Afrikoo.[1]

Uun't juar 1836 hää Christian Jürgensen Thomsen det Trii-periooden-süsteem (rochts) iinfeerd, an hi hää det minskenhistoore iindiald uun stiantidj, bronsetidj an iisentidj. Det ääder bronsetidj begand uun Madeleuroopa am 2200 f.Kr..

Det stiantidj woort iindiald uun en ualstiantidj, madelstiantidj an jongstiantidj. Det ualstiantidj (Paläolithikum) salew woort weder iindiald uun en ääler, madel an jonger kirew (Ual-, Madel- an Jongpaläolithikum). Uun enkelt regiuunen woort di auergung faan stiantidj tu bronsetidj üs kööberstiantidj betiakent.

Amrum.pngTekst üüb Öömrang
Föörhistoore
Holozän (➚ Ääder histoore)
Iisentidj
  Leed Bronsetidj  
  Madelbronsetidj
  Ääder bronsetidj
Bronsetidj
    Kööberstiantidj  
  Jongstiantidj
Madelstiantidj
Pleistozän     Jongpaläolithikum  
    Madelpaläolithikum
    Ualpaläolithikum
  Ualstiantidj
Stiantidj

Bilen

Chopping tool

Chopping Tool tu slauen

Faustkeil acheuleen

Fiistkiil

Linear pottery culture

Pottjüch faan't jongstiantidj

Tidjliist

Stiantidj (Juardüüsenen föör daalang)
Eerdtidjääler (Quartär) Minskenhistoore
Holozän (12–0) Later Stone Age (50–0) Kööberstiantidj, Jongstiantidj, Madelstiantidj (12-4)
Pleistozän Jongpleistozän (126–12) Ualstiantidj (2600–12)
Middle Stone Age (130–50)

Jongpaläolithikum (40–12)
Madelpaläolithikum (300/200–40)

Madelpleistozän (781–126) Early Stone Age (2600–130)
Ualpleistozän (1806–781) Ualpaläolithikum (2600–300/200)
Gelasium (2588–1806)

Futnuuten

  1. Sileshi Semaw: The World’s Oldest Stone Artefacts from Gona, Ethiopia: Their Implications for Understanding Stone Technology and Patterns of Human Evolution Between 2·6–1·5 Million Years Ago. Journal of Archaeological Science, binj 27, 2000, S. 1197–1214, doi:10.1006/jasc.1999.0592; Tekst uk bi indiana.edu (PDF; 1,0 MB)
3. juardüüsen f.Kr.

Det 3. juardüüsen f.Kr. begand mä't juar 3000 f.Kr. an hääl mä't juar 2001 f.Kr. ap.

2200 f.Kr. : Uun Madeleuroopa begand det bronsetidj. Det stiantidj wiar tu aanj.

Bronsetidj

At bronsetidj as en tidjääler, huar a minsken metal ütj bronse maaget haa. Det wiar a juaren 2200 f.Kr. bit 800 f.Kr. an sodenang di auergung faan't stiantidj tu't iisentidj.

Eesenhuug

A Eesenhuug (woort uk Esenhugh skrewen) as en grääfhuug faan't bronsetidj of faan't jonger stiantidj uun Stianood üüb Oomram. Hi as di gratst grääfhuug üüb Oomram mä en hööchde faan 4,70 m an en trochmeeder faan 26,50 meetern. Noch uun a 1960er juaren wiar diar boowen üüb det biak faan Stianood.

Naibi leit en grääffial faan't wikingertidj. Faan 88 letj huuger san diar noch 22 faan tu sen. Diar as rääf fünjen wurden, an det wiset üüb a wikingern hen. Efter waasten tu leit di Krümwaal.

Föörhistoore

At föörhistoore (of uk uurhistoore of prähistoore) ment en tidjrüm faan't iarst apdaagin faan a minsken bit tu't apkemen faan a iarst skraften.

A iarst stianwerktjüügen faan minsken san wel son 2,6 miljuun juar ual. Diar begant at stiantidj.

A iarst skraften kam föör ~ 5000 juar bi a Sumeerern ap. Diar begant det ääder histoore (antike).

Uun a geologii wurd a leetst 2,6 miljuun juaren üs eerdtidjääler quartär betiakent.

Geest

Geest (gååst(mo.)) as en loonskap uun Nuurdsjiisklun, a Neederlunen an Denemark

Holozän

At Holozän as det jongst kirew uun det jongst süsteem faan eerdtidjäälern Quartär. Det begant sowat uun't juar 11.700 f.Kr. an lingt bit daalang. En ööder wurd as Alluvium (=efteristidj). Det tidj föör't Holozän het Pleistozän of Diluvium (=istidj). Uun't Holozän ging at stiantidj tu aanj, am 5000 f.Kr. begand a minsken, üs iarst metal kööber tu ferwerkin.

Iisentidj

At iisentidj wiar en eerdtidjääler, huar a minsken begand, iisen tu ferwerkin. Efter stiantidj an bronsetidj wiar at iisentidj det traad wichtag tidjääler uun a luup faan minskelk histoore.

Jongstiantidj

At Jongstiantidj as en tidjääler uun't histoore faan't menskhaid, huarfaan began faan 11.500 f. Kr. uun a maden an a waast faan Euroopa mä't auwergung faan jeeger- an saamlerkultüüren tu iinwenet büüren mä domestisiaret diarten an plaanten definiaret wurt.

Madelstiantidj

Madelstiantidj (uk Mesolithikum faan Ualgreks μέσος mésos „madel“ an λίθος líthos „stian“) as a nööm för a tidj faan föörhistoore uun Euroopa an a waast faan Aasien, wat twesken at Ualstiantidj an't Jongstiantidj wiar, det het faan amanbi 15.000 tu 5000 juar för daaling.

Oomram

Oomram as en nuurdfresk eilun. Hat leit uun't süüden faan Sal an uun't waasten faan Fer an hiart tu't Amt Feer-Oomram uun a kreis Nuurdfresklun uun Schleswig-Holstian.

Seenksteeden faan Neebel

List faan kulturel seenksteeden faan Neebel üüb't eilun Oomram. (Stant: 2011).

Uun ööder spriaken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.