گاه‌شماری هجری خورشیدی


گاه‌شماری هجری خورشیدی یا هجری شمسی[۱] بر پایهٔ گاه‌شماری جلالی با مبدأ هجری است. آغاز سال خورشیدی برابراست با نخستین روز بهار. گاه‌شماری هجری خورشیدی، اکنون در کشورهای ایران و افغانستان گاه‌شمار رسمی است. این گاه‌شماری در ایران با تصویب مجلس شورای ملی در ۱۱ فروردین ۱۳۰۴، گاه‌شمار رسمی ایران اعلام شد. نام دوازده ماه تقویم خورشیدی در ایران، نام‌های امشاسپندان و دیگر الهه‌های کیش زردشتی است.[۲]

12Hakhamanish
گاهشماری ایران
<<  مرداد  >>
ش ی د س چ پ ج
۱ ۲ ۳ ۴
۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱
۱۲ ۱۳ ۱۴ ۱۵ ۱۶ ۱۷ ۱۸
۱۹ ۲۰ ۲۱ ۲۲ ۲۳ ۲۴ ۲۵
۲۶ ۲۷ ۲۸ ۲۹ ۳۰ ۳۱
۱۳۹۸ خورشیدی

مبدأ گاه‌شماری

مبدأ گاه‌شماری هجری خورشیدی مانند گاه‌شماری هجری قمری، سال هجرت پیامبر اسلام، محمد، سال ۶۲۲ میلادی از مکه به مدینه می‌باشد. آغاز هجرت پیامبر اسلام از مکه روز دوشنبه (۱ ربیع‌الاول/ ۲۴ شهریور سال ۱ هجری) برابر با ۱۳ سپتامبر ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولینی) و ۱۶ سپتامبر ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) و ورود پیامبر به مدینه روز ۸ ربیع‌الاول همان سال می‌باشد.

سرآغاز گاه‌شماری

سرآغاز گاه‌شماری هجری شمسی روز جمعه «۱ فروردین سال ۱ هجری خورشیدی» (۲۹ شعبان ۱ سال پیش از هجرت) برابر با ۱۹ مارس ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولینی) و ۲۲ مارس ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) است.[۳] البته روز اول سال یک هجری شمسی (از ۱ فروردین تا ۲۴ شهریور) ۵ ماه و ۲۴ روز پیش از هجرت پیامبر (کمتر از یک سال) است.

سال، فصل‌ها، ماه‌ها و روزها

این گاه‌شماری از ۳۶۵ روز در قالب ۱۲ ماه تشکیل شده‌است و براساس گاه‌شماری جلالی سرآغاز آن اعتدال بهاری در نیمکرهٔ شمالی است. با این تفاوت که مبدأ آن هجری است. طراحان گاه‌شماری جلالی، گروهی ریاضیدان و اخترشناس بودند که نامدارترین آن‌ها حکیم خیام ریاضیدان و شاعر ایرانی بود. اینان به سفارش ملکشاه سلجوقی و با اصلاح گاه‌شماری یزدگردی به این گاه‌شمار نوین دست یافتند. گاه‌شماری جلالی با حفظ سرآغاز و طول سال با تغییر مبدأ، اسامی و طول ماه‌ها در قالب گاه‌شماری هجری شمسی برجی درآمده و باز با تغییراتی در طول ماه‌ها ضمن تنوع اسامی آنها، عنوان تقویم هجری شمسی پیدا کرد.

این تقویم بر پایه سال اعتدالی خورشیدی برابر با ۳۶۵٫۲۴۲۱۹۸۷۸ روز است؛ که سال تقویمی آن ۳۶۵ و ۳۶۶روزه (کبیسه) می‌باشد.

هر سال دارای ۴ فصل با نام‌های بهار، تابستان، پاییز و زمستان است و هر فصل ۳ ماه دارد و هر ماه تقریباً ۴ هفته و هر هفته ۷ روز با نام‌های شنبه، یکشنبه، دوشنبه، سه‌شنبه، چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه (آدینه) دارد. هر سال با ۱ فروردین و فصل بهار آغاز می‌شود.

بلندترین روز سال در ۱ تیر و بلندترین شب سال در شب یلدا (از غروب ۳۰ آذر تا طلوع آفتاب در ۱ دی) رخ می‌دهد. طول ماه‌های این گاه‌شماری در طول تاریخ و در کشورهای مختلف متفاوت بوده‌است، ولی از حدود سال ۱۳۴۸ در ایران و افغانستان طول ماه‌ها یکسان است.[۴] طول ماه‌ها در نیمه اول سال ۳۱ روزه و در نیمه دوم سال ۳۰ روزه است با این تفاوت که ماه پایانی (اسفند) ۲۹ روزه است و تنها در سال‌های کبیسه ۳۰ روز خواهد داشت. طول و نام کنونی این ماه‌ها در جدول زیر آمده‌است:

ماه‌های هجری خورشیدی
ترتیب روزها نام تاریخ‌های میلادی[۵] فصل
فارسی
(ایران)
فارسی
(افغانستان)[۶]
پشتو[۷]
(افغانستان)
کردی ترکی
آذربایجانی
۱ ۳۱ فروردین حَمَل وری خاکه‌لێوه آغلارگولر ۲۱ مارس۲۰ آوریل
بهار
۲ ۳۱ اردیبهشت ثَور غویی گوڵان گولن ۲۱ آوریل۲۱ مه
۳ ۳۱ خرداد جَوزا غبرګولی جۆزەردان قیزاران ۲۲ مه۲۱ ژوئن
۴ ۳۱ تیر سَرَطان چنګاښ پووشپەڕ قورا پیشیرن ۲۲ ژوئن۲۲ ژوئیه تابستان
۵ ۳۱ مرداد اَسَد زمری گەلاوێژ قویروق دوغان ۲۳ ژوئیه۲۲ اوت
۶ ۳۱ شهریور سُنبُله وږی خەرمانان زومار ۲۳ اوت۲۲ سپتامبر
۷ ۳۰ مهر مِیزان تله ڕەزبەر خزل ۲۳ سپتامبر۲۲ اکتبر
پاییز
۸ ۳۰ آبان عَقرَب لړم خەزەڵوەر قیروو ۲۳ اکتبر۲۱ نوامبر
۹ ۳۰ آذر قَوس لیندۍ سەرماوەز آذر ۲۲ نوامبر۲۱ دسامبر
۱۰ ۳۰ دی جَدْی مرغومی بەفرانبار چیلله ۲۲ دسامبر۲۰ ژانویه زمستان
۱۱ ۳۰ بهمن دَلو سلواغه ڕێبەندان دوندوران ۲۱ ژانویه۱۹ فوریه
۱۲ ۲۹-۳۰[۸] اسفند حوت کب رەشەمە بایرام ۲۰ فوریه۲۰ مارس

تاریخچه

گاه‌شماری هجری خورشیدی، تکامل‌یافته گاه‌شماری ایرانی در دوره اسلامی با مبدأ هجری است. گاه‌شماری ایرانی برگرفته از گاهشماری بابلی با سال ۱۲ماه سی روزه بوده که هر ۶سال یکبار ۱۳ماهه می‌شده‌است. همه اینگونه تقویم‌های ۳۶۵روزه برگرفته از تقویم مصری‌اند. این تقویم در دوره هخامنشیان تغییراتی کرده و به صورت تقویم زرتشتی درآمد. در زمان اردشیر اول پادشاه ساسانی تقویم ایرانی متأثر از تقویم جولیانی به سال ۳۶۵روزه درآمد و به آخر سال ۵ روز اضافه شد و در دوره یزدگرد سوم هم تغییراتی کرد. پس از شکست ایرانیان و تسلط اعراب گاه‌شماری هجری قمری جایگزین تقویم خورشیدی ایرانی شد. اما بجهت ضرورت تعیین سال فصلی و مالی جهت زمان پرداخت مالیات کشاورزان، تقویم خورشیدی (ازجمله: گاه‌شماری خراجی) کاربرد داشت اما از مبدأ حقیقی آن گاه تا دوماه عقب می‌افتاد.[۹]

در ۳ رمضان ۴۷۱ هجری قمری، گاه‌شماری جلالی که شکل کاملتر گاه‌شماری ایرانی بود ایجاد شد. این تقویم ضمن تغییراتی درقالب گاه‌شمار هجری خورشیدی (برجی) درآمده، در ۲ اسفند ۱۲۸۹ به عنوان گاه‌شماری مالی کشور رسمیت یافت. پس از آن با تغییراتی در عناوین ماه‌ها و تعدیل آن‌ها درقالب تقویم هجری خورشیدی، در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ تقویم رسمی ایران اعلام شد. تا قبل از آن تقویم هجری قمری کاربرد عمومی داشت.[۱۰]

گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی

گاه‌شماری هجری خورشیدی را نخستین بار میرزا عبدالغفارخان نجم‌الدوله اصفهانی (معلم ریاضیات مدرسه دارالفنون) با توجه به گاه‌شماری جلالی استخراج کرد. گاه‌شماری جلالی بدستور ملکشاه سلجوقی، براساس گاه‌شماری یزدگردی با تطبیق دقیق آغاز سال با اعتدال ربیعی شکل گرفت. مبدأ آن روز ۱۰ رمضان ۴۷۱ هجری قمری، برابر با اول نوروز سال نخستین جلالی بود و طول ماه‌های آن مانند گاه‌شماری یزدگردی و اسامی آن‌ها فارسی بوده‌است.[۱۱]

نجم‌الدوله برای اولین بار عبارت ۱۲۶۴ هجری شمسی را در حاشیه تقویم سال ۸۰۷ جلالی مطابق ۳–۱۳۰۲ هجری قمری ذکر کرد و از آن تاریخ به بعد، گاه‌شماری را در ایران رایج کرد که برای اولین بار اساس آن شمسی و مبدأ آن هجرت پیامبر اسلام از مکّه به مدینه باشد. ماه‌های آن براساس اسامی عربی برج‌های دوازده‌گانه فلکی (حمل، ثور، جوزا … حوت) و طول آن‌ها برمبنای توقف نسبی خورشید در بروج مذکور ۲۹ تا ۳۲روزه بود. گاه‌شماری که او نوشت، به گاه‌شماری هجری شمسی بُرجی معروف است. این گاه‌شمار در دوره دوم مجلس شورای ملی ایران در ۲۱ صفر ۱۳۲۹ مطابق ۲ اسفند (حوت) ۱۲۸۹، به عنوان مقیاس رسمی زمان محاسبات مالی کشور پذیرفته شد.[۱۲][۱۳] دست‌کم تا ربع قرن پیش از آن، تقویمهایی بر اساس گاه‌شماری هجری شمسی در ایران استخراج و چاپ می‌شد. ۱۵ سال بعد در پنجمین دوره مجلس شورای ملی قانون گاه‌شماری هجری شمسی به تصویب رسید.[۱۴]

ماه‌های گاه‌شمار هجری خورشیدی برجی، بین ۲۹ تا ۳۲روزه و طول ماه‌ها در هرسال بستگی به توقف سالانه خورشید در هر برج متفاوت بوده‌است. طول ماه‌ها: حمل (۳۰ یا ۳۱روزه)، ثور (۳۱ یا ۳۲روزه)، جوزا (۳۱ یا ۳۲روزه)، سرطان (۳۱ یا ۳۲روزه)، اسد (۳۱ یا ۳۲روزه)، سنبله (۳۰ یا ۳۱روزه)، میزان (۳۰ یا ۳۱روزه)، عقرب (۲۹ یا ۳۰روزه)، قوس (۲۹ یا ۳۰روزه)، جدی (۲۹ یا ۳۰روزه)، دلو (۲۹ یا ۳۰روزه)، حوت (۲۹ یا ۳۰روزه).[۱۵]

گاه‌شماری رسمی ایران

گاه‌شماری هجری خورشیدی، بر اساس مبانی گاه‌شماری جلالی (ایجاد شده در ۴۷۱ قمری) و پس از تغییراتی در گاه‌شماری جلالی در قالب گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی در سال ۱۲۸۹ خورشیدی برای امور مالی کشور رسمیت یافت. با تغییراتی در عناوین ماه‌ها و تعدیل آن‌ها در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ هجری خورشیدی تقویم رسمی ایران اعلام شد.[۱۶]

در آخرین روزهای سال ۱۳۰۳ و اولین روزهای سال ۱۳۰۴ ش، نمایندگان پنجمین دوره مجلس شورای ملی گاه‌شماری هجری شمسی کنونی ایران را تصویب کردند. بر اساس این قانون استفاده از گاه‌شماری خَتا و اویغور (گاه‌شماری دوازده حیوانی) منسوخ شد (در حالی که استفاده از گاه‌شماری دوازده حیوانی همچنان در فرهنگ عمومی مردم ایران رواج دارد) و گاه‌شماری هجری شمسی با مبدأ هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه و با طول سال شمسی و با نام ماه‌های فارسی میانه مورد استفاده قرار گرفت. مبدأ این گاه‌شماری، اول فروردین سال اول هجرت پیامبر است؛ یعنی، ۱۱۹ روز پیش از مبدأ گاه‌شماری هجری قمری و ۱۷۹ روز پیش از هجرت. در عمل بین کبیسه‌های اعمال شده در این گاه‌شماری با گاه‌شماری جلالی اختلاف‌هایی وجود دارد. آنزمان برای رفع چنین اختلافاتی در گاه‌شماری هجری شمسی، هیئت اصلاح تقویم تشکیل شده. این هیئت همان روش کلی کبیسه‌گیری گاه‌شماری میلادی گرگوری را پیشنهاد کرد و علاوه بر آن آرایه جدیدی برای تعدیل کبیسه‌گیری عرضه نمود. امروزه روش سهل ممتنعی برای استخراج دوره‌های‌کبیسه در گاه‌شماری هجری شمسی ابداع شده‌است. طول ماه‌های آن در نیمه نخست سال ۳۱روزه و درنیمه دوم سال ۳۰روزه است که در سال‌های غیرکبیسه ماه آخر ۲۹روزه است. سال‌های عادی آن ۳۶۵روزه و هر چهار یا پنج سال یکبار کبیسه‌گیری ۳۶۶روزه می‌شود. تنها دریک وقفه زمانی بین ۲۴ اسفند ۱۳۵۴ تا ۵ شهریور ۱۳۵۷، تقویم شاهنشاهی تقویمی جدید با مبدأ تقریبی آغاز حکومت کوروش، فقط با مبدأ متفاوت (۱۱۸۰ سال افزوده) نسبت به تقویم هجری شمسی، بجای آن تقویم رسمی ایران اعلام شده بود.[۱۷]

کبیسه‌های تقویم هجری شمسی از طریق قاعده نوروز تحویلی محاسبه لحظه تحویل سال و مقایسه آن با لحظه ظهر حقیقی را برای نصف النهار رسمی ایران تعیین می‌شود. طول جغرافیایی نصف النهار رسمی ایران ۵۲/۵ درجه شرقی است. در اینجا یکی از دو حالت زیر ممکن است اتفاق بیفتد:

  1. اگر لحظه تحویل سال، بین بعد از ظهر سیصد و شصت و پنجمین و قبل از ظهر سیصد و شصت و ششمین روز سال واقع شود، سیصد و شصت و ششمین روز سال را نوروز، و سال تمام شده را عادی به حساب می‌آورند
  2. اگر لحظه تحویل سال، در بعد از ظهر سیصد و شصت و ششمین روز سال واقع شود، سیصد و شصت و هفتمین روز سال را نوروز، و سال تمام شده را کبیسه به حساب می‌آورند.[۱۶]

گاه‌شماری رسمی افغانستان

در ۱۳۴۰ هجری قمری/ ۱۳۰۱ ش، در پی اصلاحاتی که امان‌الله‌خان در جامعه افغانستان صورت داد و بر اساس یکی از نظامنامه‌هایی که دولت او صادر کرد، گاهشماری رسمی افغانستان هجری شمسی شد و برای نام ماه‌های سال نام‌های عربی برج‌های فلکی منطقه‌البروج در نظر گرفته شد. در سال ۱۳۳۷ خورشیدی مجلس ملی وقت افغانستان طول ماه‌های تعریف شده برای گاهشماری هجری خورشیدی ایران را ملاک قرار داد و آرایه طول ماه‌های سال در گاهشماری هجری شمسی افغانستان همانند گاهشماری هجری خورشیدی ایران تعیین شد. اما نام ماه‌های سال همچنان نام برج‌های فلکی منطقه البروج باقی ماند. پیش از آن دوره‌های کبیسه‌های گاهشماری هجری خورشیدی افغانستان بر اساس ۸ کبیسه در هر ۳۳ سال، به ترتیب یک کبیسه ۵ ساله و ۷ کبیسه ۴ساله تثبیت گردیده بود و طول ماه‌ها طبق توقف ظاهری خورشید در برج‌ها بین ۲۹ تا ۳۲ روز محاسبه می‌شد.[۱۸] پیش از رسمی شدن این گاهشماری، از آن در جوامع شهری افغانستان در کنار گاهشماری هجری قمری و گاهشماری میلادی استفاده می‌شده‌است. اکنون تقویم رسمی ایران و افغانستان فقط با تفاوت اسامی ماه‌ها از هر جهت گاهشماری یکسان به حساب می‌آیند.[۱۹]

گاه‌شماری هجری شمسی ام‌القری

گاه‌شماری اُم‌القُری، در اصل هجری قمری و گاه‌شماری رسمی کشور عربستان سعودی است که گاه‌شماری هجری شمسی ضمیمه آن است. این گاه‌شماری سال ۱۳۴۶ قمری آغاز شد و از سال ۱۴۰۰ قمری زیر نظر گروه نجومی استخراج می‌شد و از سال ۱۴۲۰ قمری، آغاز ماه‌های قمری آن براساس محاسبه نجومی تولد ماه (مقارنه ماه)، باتوجه به غروب خورشید قبل از افول ماه، طبق موقعیت و افق کعبه در شهر مکه محاسبه می‌شود. در گاه‌شماری هجری شمسی ضمیمه آن، ماه‌ها با عنوان عربی برج‌های دوازده‌گانه فلکی است.[۲۰]

گاه‌شماری هجری شمسی در دیگر جاها

در زمان حکومت اکبرشاه (حکومت: ۹۶۳ تا ۱۰۱۴ قمری)، سومین پادشاه امپراتوری بابری هند، در کنار دیگر گاه‌شماری‌های مرسوم، گاه‌شماری فصلی که گونه‌ای گاه‌شماری شمسی با مبدأ گاه‌شماری هجری بود. برخی مورخین در زمان او در کتب خود در کنار استفاده از گاه‌شماری هجری قمری، کلیه تاریخ‌های مورد نظر خود را، در محدوده زمانی ۸۵۰ تا ۹۸۴ هجری، با گاه‌شماری با مبدأ رحلت پیامبر نیز تاریخگذاری کرده‌اند.[۲۱]

در ۱۳۰۷ هجری قمری/ ۱۸۸۹ میلادی، (۱۲۶۸ خورشیدی) غازی احمدمختار پاشا، صدراعظم و محقق ترک، گونه‌ای از گاه‌شماری هجری شمسی را پیشنهاد نمود. ارکان این گاه‌شماری از نظر مبدأ و تطبیق نسبی آن با فصول، مانند گاه‌شماری هجری شمسی ایران است، با این تفاوت که در این گاه‌شماری پیشنهادی آرایه کبیسه‌ها همانند گاه‌شماری میلادی گرگوری می‌باشد. این گاه‌شماری پیشنهادی در دوره معاصر نیز در کنار گاه‌شماری‌های میلادی و مالی و هجری قمری، بر روی گاه‌شماری‌های سالانه چاپ ترکیه ذکر می‌شود.[۲۲]

گاه‌شماری حیوانی نیز گاه‌شماری شمسی - قمری، به نوعی با مبدأ هجری بوده‌است که پس از حمله مغول در ایران، افغانستان و بعضی سرزمین‌های تحت تصرف آن‌ها کاربرد داشت.[۲۳]

تطبیق

تطبیق روزهای گاهشماری هجری خورشیدی با گاهشماری میلادی

از آنجا که تقویم هجری خورشیدی (از جمله تقویم رسمی ایران و افغانستان) و تقویم میلادی هر دو گاهشماری خورشیدی هستند. صرف نظر از تفاضل سال‌ها و تفاوت سرآغاز ماه‌ها با هم، در روزها هماهنگی نسبی دارند و نوسان‌های محدود در این هماهنگی در نتیجه تمایز شیوه کبیسه‌گیری در دو گاهشماری است. میزان تطبیق روزهای دو گاهشماری در سده اخیر هجری خورشیدی از قرار زیر است (بر اساس الگوریتم هجری خورشیدی):

نوروز هجری خورشیدی در ۸۱درصد با ۲۱ مارس میلادی و ۱۲درصد با روز میلادی بعد و ۷درصد با روز میلادی قبل آن مطابق است. نسبت طولی این تطبیق تا ۹ اسفند یکسان است. پس از آن بعلت گسست کبیسه میلادی بیشترین تطبیق یکروز هجری خورشیدی با یکروز میلادی ۷۶درصد، ۲۲درصد با روز قبل و ۲درصد با روز میلادی بعد آن است. روز کبیسه اسفند ۶۰درصد با بیست مارس و ۴۰درصد با روز میلادی پس از آن مطابق است. در سال‌های متفاوت یک قرن هر روز هجری خورشیدی با سه روز متفاوت میلادی و استثنائاً روزهای نه و ده اسفند با چهار روز متفاوت میلادی و کبیسه اسفندماه با دو روز متفاوت میلادی هماهنگ می‌شوند.

جستارهای وابسته

پانویس‌ها و منابع

  1. «سال شمسی» [نجوم] هم‌ارزِ «solar year» مترادفِ: «سال اعتدالی» هم‌ارزِ واژهٔ بیگانه‌ای دیگر (tropical year)؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. «فارسی». در همان. دفتر دوم. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۶۴-۷۵۳۱-۳۷-۰ (ذیل سرواژهٔ سال شمسی)
  2. نوروز، هویت ملی و دینی ایرانیان، بی‌بی‌سی فارسی
  3. گاه‌شماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ اول (۱۳۸۰)، صفحهٔ ۷۵.
  4. بیرشک، احمد. گاهنامهٔ تطبیقی سه‌هزار ساله. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷. ص ۱۹۰.
  5. تطبیق روزها بصورت میانگین است.
  6. نام ماهها در تقویم هجری خورشیدی عریستان سعودی (تقویم ام‌القری) نیز چنین است.
  7. بر اساس داده‌های صفحهٔ ۲۳ این نوشتار: http://www.evertype.com/standards/af/af-locales.pdf
  8. در سال‌های عادی ۲۹ روز و در سال‌های کبیسه ۳۰ روزه است.
  9. گاه‌شماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ اول (۱۳۸۰)، صفحهٔ ۴۷.
  10. تاریخچه تقویم ایرانی، معنی اسم ماه‌ها نقد نیوز
  11. تقویم جلالی مرکز تقویم
  12. تقویم هجری شمسی - مرکز تقویم
  13. همه‌چیز در مورد تقویم هجری شمسی خبر آنلاین
  14. گاه‌شماری در ایران از قرن نهم هجری قمری تاکنون مرکز تقویم
  15. تقویم، تقویم هجری شمسی برجی هفت آسمان «دانشنامه ستاره‌شناسی»
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ گاه‌شماری هجری شمسی مرکز تقویم
  17. گاهشماری در ایران - گاهشماری هجری شمسی مرکز تقویم
  18. قاسملو، ف. 1385، مقایسه روشها و معادلات مختلف برای اعمال کبیسه‌های گاهشماری هجری خورشیدی در منابع مختلف، مجله تاریخ علم، شماره پنجم، ص 98
  19. گاهشماری در افغانستان مرکز تقویم
  20. سایت تقویم ام‌القری
  21. گاه‌شماری‌های اسلامی در شبه‌قاره هند مرکز تقویم
  22. گاه‌شماری در آسیای صغیر، ترکیه مرکز تقویم
  23. گاه‌شماری دوازده‌حیوانی مرکز تقویم
  • تاریخ‌شناسی، پایهٔ پیش‌دانشگاهی، رشتهٔ علوم انسانی، دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۸۵. (بازنگری شده)
  • تقویم سنتی استاد مصباح زاده
برج فلکی

بروج فلکی (برج‌های دوازده‌گانه)، از نظر نجومی تقسیمات دوازده‌گانه منطقةالبروج که هر قسمت یک برج فلکی نامیده می‌شود.

هر برج فلکی نواری به طول ۳۰درجه قوسی هم‌راستای دائرةالبروج (دایره مسیر حرکت ظاهری سالانه خورشید در آسمان) با عرض ۱۶درجه که دائرةالبروج دقیقاً مدار مبدأ و میانی آن است و هر برج تا ۸درجه شمال و ۸درجه جنوب آن پهنا دارد.

هر برج فلکی به‌طور متوسط نماینده ۳۰درجه حرکت خورشید بر دائرةالبروج است که به‌طور متوسط با یکماه خورشیدی در گاه‌شماری هجری خورشیدی هماهنگ است از این رو، برج به معنی ماه به عنوان یک دوازدهم سال نیز اطلاق می‌شود.

از حدود ۲۰۰۰ سال پیش، برای نامگذاری هر برج از نام صورت فلکی نسبتاً منطبق با آن در منطقةالبروج استفاده شده‌است و امروزه بعلت تقدیم محوری زمین (که دور تناوب آن ۲۶۰۰۰ سال است)، صورت‌های فلکی با برج‌های فلکی همنام خود منطبق نیستند و تقریباً به اندازه یک برج جابجا شده و تحویل هر برج در صورت ماقبل نسبت به دو هزار قبل می‌باشد. اما در تقویم اعتدالی بدون توجه به موقعیت واقعی صورت‌های فلکی، از لحظه اعتدال بهاری تا ۳۰ درجه بعد را برج حمل حمل می‌گیرند و همینطور الی آخر.

درخواست برای رسمیت گاهشماری خورشیدی در تاجیکستان

درخواست برای رسمیت یافتن گاهشماری هجری خورشیدی در تاجیکستان اشاره به این موضوع دارد که مردم تاجیکستان پس از استقلال این کشور خواهان بازگشت به هویت خودی‌شان بودند که یکی از مصادیق آن درخواست برای رسمیت یافتن گاهشماری هجری خورشیدی و انتخاب نوروز به عنوان آغاز سال جدید در تاجیکستان است به‌ویژه که تقویم رسمی دو کشور فارسی‌زبان ایران و افغانستان هم هجری شمسی است و تاجیکستان تنها کشور فارسی‌زبانی است که در آن تقویم میلادی رسمیت دارد.

این درخواست مردم تاکنون به دلیل نفوذ روسیه و مخالفت دولت تاجیکستان به دلایل اقتصادی، فرهنگی و سیاسی مانند ارتباط با روسیه و کشورهای دیگر مسکوت مانده است. اخیراً مردم تاجیک در اینترنت و رسانه‌های دیگر بر این درخواست خود پافشاری کرده‌اند.

عبدالفتاح واحداف مدیر بخش مونیتورینگ انجمن رسانه‌های مستقل در تاجیکستان اعتقاد دارد هیچ مشکلی برای عملی شدن این طرح وجود ندارد چرا که طرفداران زیادی دارد. تنها نگرانی او باز مشکلات اقتصادی دولت تاجیکستان است که ممکن است سد عملی‌شدن این طرح شود. وی در این‌باره می‌گوید:

«در جامعه‌ٔ امروز تاجیکستان اندیشه‌های مختلفی به دنبال عملی کردن این طرح است. ولی مشکلات دیگری در تاجیکستان موجود است که مانع عملی بر سر راه پیاده‌شدن این طرح ایجاد می‌کند. این کشور به جامعه‌ٔ سابق شوروی علاقه‌مند و پیوسته است. از ۹۰ سال پیش ما از سالشماری هجری شمسی به سالشماری میلادی گذر کرده‌ایم. امروز وابستگی تاجیکستان و جامعه‌ٔ کشورهای سابق شوروی به کشورهای دیگر اروپا که از طریق شوروی سابق رابطه‌ٔ نزدیکی با ما دارند مشکلاتی را در سر راه گذشتن از سالشماری میلادی به سالشماری شمی ایجاد می‌کند.»امامعلی رحمان در آستانهٔ نوروز ۱۳۹۰ چندین بار بر بر آغاز سال نو با نوروز تاکید کرد. این در حالی است که هنوز تقویم رسمی تاجیکستان، تقویم میلادی است و همچنان تحویل سال نو میلادی در دوشنبه رسمیت دارد. بنظر می‌آید تاجیکان به زودی تقویم خورشیدی را حداقل در کنار تقویم میلادی خود بپذیرند.

سال اعتدالی

سال اعتدالی (سال خورشیدی اعتدالی) فاصله زمانی دو عبور متوالی خورشید از نقطه اعتدال بهاری است که مبنای گاه‌شماری خورشیدی قرار می‌گیرد. سال اعتدالی به دو صورت سال اعتدالی متغیر یا حقیقی و سال اعتدالی متوسط یا میانگین می‌باشد. زمان هر سال اعتدالی بعلت برخی تأثیرات نجومی متغیر است (سال اعتدالی متغیر) که مبنای آغاز سال در گاه‌شماری هجری خورشیدی و میانگین آن (سال اعتدالی متوسط یا میانگین)، مبنای واحد سال تقویمی در همه گاه‌شماری‌های خورشیدی است.

سده ۱ (خورشیدی)

سده ۱ (خورشیدی) در گاهشماری هجری خورشیدی از ۱ فروردین سال ۱ تا ۲۹ اسفند سال ۱۰۰ هجری خورشیدی (برابر ۱۹ مارس ۶۲۲ تا ۱۷ مارس ۷۲۲ میلادی) است.

عبدالغفار نجم‌الدوله

میرزا عبدالغفار اصفهانی (۱۲۵۹-۱۳۲۶ ه. ق.) ملقب به نجم‌الدوله و نجم‌الملک از منجمان و مهندسان بسیار موفق زمان خود و استاد ریاضی مدرسه دارالفنون بود. وی در روزگار خود در حساب و هندسه و نجوم و نقشه‌برداری سرآمد بود. او ریاضیات جدید اروپایی را در ایران معرفی کرد و آن را با ریاضیات قدیم اسلامی تلفیق نمود. پدر او ملا علی مهندس اصفهانی (یا ملا علی محمد اصفهانی) ملقب به غیاث الدین جمشید ثانی بود.

پاییز

پاییز یا خَزان یکی از چهار فصل اقلیم متعدل است. در نیمکرهٔ شمالی با برج‌های میزان، عقرب و قوس؛ ماه‌های مهر، آبان و آذر برابر است.

پاییز از نظر ستاره‌شناختی بین دو نقطهٔ اعتدال پاییزی و انقلاب زمستانی است. از نظر گاهشماری هجری خورشیدی، در روز یکم مهر آغاز می‌شود و تا پایان آذر ادامه می‌یابد.

بر پایه تقویم میلادی فصل پاییز در اصل در نیمکره شمالی جهان در حدود ۲۳ سپتامبر (۱ مهر) و در نیمکره جنوبی پیرامون ۲۱ مارس (۱ فروردین) آغاز می‌شود. زمان پایان آن در نیمکره شمالی ۲۱ دسامبر (۳۰ آذر) و در نیمکره جنوبی ۲۱ ژوئن (۳۱ خرداد) است.

به هنگام پاییز بسیاری از انواع گیاهان برگ‌های خود را از دست می‌دهند و به‌اصطلاح خزان می‌کنند. دمای هوا نیز در فصل پاییز تا اندازه زیادی پایین‌تر از تابستان است.

در پاییز، روزها کوتاه‌تر و شب‌ها طولانی‌تر می‌شوند. در بخش‌هایی از جهان در این فصل میزان بارش زیاد تر می‌شود.

کلمه انگلیسی autumn (پاییز) از کلمه فرانسوی "automne" گرفته شده‌است و استفاده از آن برای نام این فصل از قرن شانزدهم میلادی رایج شد.

نام fall هم که در آمریکای شمالی برای این فصل استفاده می‌شود احتمالاً از عبارت fall of the leaves (برگ ریزان) گرفته و خلاصه شده‌است.

واژه پادیز (پادێز pādēz) در پارسی میانه به معنی پاییز بوده که آن را به زمستان یا خرمن مربوط دانسته‌اند. این واژه به چم گردآوری و جمع کردن است که اوستایی آن چنین است:

Paitidaeza. احتمالاً به این خاطر به معنای گردآوری و جمع کردن آمده‌است که واپسین فرصت اندوختن آذوقه پیش از فرارسیدن زمستان است یا اینکه واپسین فرصت جمع‌آوری خرمن است، چون آخرین خرمن‌های کشاورزان در پاییز گردآوری می‌شود.روز اعتدال پاییزی را در ایران از دیرباز جشن می‌گرفته‌اند. این جشن که در روز مهر از ماه مهر برگزار می‌شود جشن مهرگان نام دارد.

گاه‌شماری ارمنی

گاهشماری ارمنی تقویم مردم ارمنی است.ارمنستان نیز به منزلهٔ سرزمینی تاریخی و کهن از گذشته تا به امروز تقویم‌های متنوعی داشته‌است.

گاه‌شماری هجری خورشیدی از جمله تقویم‌هایی بوده که در دوره‌های مختلف در ارمنستان کاربردی ویژه داشته. از آنجا که خورشید جزء خدایان اصلی ارمنیان باستان محسوب می‌شده‌استفاده از این تقویم نیز توجیه‌پذیر است. در مورد گاه‌شماری قمری هنوز برای ما مشخص نیست که آیا این نوع تقویم نیز در ارمنستان کاربرد داشته‌است یا خیر.

ستاره‌شناسان زوراتس کارر از ۷٬۵۰۰ سال پیش به این موضوع پی برده بودند و می‌دانستند که برای داشتن تقویمی ثابت، که در آن تاریخ جشن‌ها تغییر نیابد و متناسب با حرکت خورشید باشد، می‌بایست هر ۴ سال یک بار ۱ روز به این تقویم بیفزایند. با این محاسبات تقویمی ثابت در رصدخانهٔ کاراهونج تدوین شد که مطابق آن روز اول سال از اعتدال بهاری (۲۱ مارس) و ساعت ۶ صبح یا بعد از ظهر شروع می‌شد. به این ترتیب، یک دورهٔ ۱۴۶۱ ساله یک دورهٔ ارمنی نامیده شد. ارمنیان طی ۵٬۰۰۰ سال (تا سده ۱۹ (میلادی)) به‌طور هم‌زمان از دو تقویم ثابت و متحرک استفاده می‌کردند و نحوهٔ استفاده از این تقویم را به ملل دیگر نیز آموخته بودند.

گاه‌شماری ساده و منظم، تقسیم‌بندی ۳۰ روزهٔ ماه‌ها، وجود ۵ روز اضافی در آخر سال، نام‌گذاری روزهای ماه، انتساب هر ماه و هر روز به ایزدی خاص، گرفتن جشن در روزهایی که نام آن روز با نام ماه یکی می‌شده، نام‌گذاری روز نوزدهم ماه نخست به نام همان ماه، نگه داشتن کبیسه مخصوصاً از سوی روحانیان و وجود دورهٔ ۱۴۶۱ ساله همگی تشابهاتی در گاه‌شماری‌های ارمنی، ایرانی و مصری هستند که نشان دهندهٔ نزدیکی و قرابت فرهنگی این ملل باستانی‌اند.

گاه‌شماری در ایران

استفاده از گاه‌شمار یا تقویم در ایران پیشینه‌ای بسیار کهن دارد. در گذر زمان گاه‌شماری ایرانی دگرگونی‌های زیادی کرده‌است. در ایران از روش‌های گاه‌شماری متفاوت مانند گاه‌شماری خورشیدی و گاه‌شماری قمری و با مبداهای متفاوت مانند تاج‌گذاری یزدگرد سوم یا هجرت پیامبر اسلام استفاده شده و می‌شود.

یکی از کوشش‌های همیشگی ایرانیان، تنظیم گاه‌شماری بوده‌است که با زمان طبیعی و دوره رویدادهای کیهانی، حداکثر انطباق را داشته‌باشد. این کوشش منجر به ایجاد و بهره‌برداری از نظام‌های گاه‌شماری بسیار متعدد و متنوعی شد که در نهایت با تدوین و تنظیم سالنامه اعتدالی ایرانی به حداکثر دقت ممکن برای تطبیق گاه‌شماری قراردادی با سال طبیعی دست یافته شد؛ و امروزه نیز این گاه‌شماری همچنان دقیق‌ترین گاه‌شماری تاریخ بشر شناخته می‌شود. گمان نمی‌رود که هیچ مردم و تمدنی به اندازه ایرانیان تا این اندازه به بررسی و پژوهش در گاه‌شماری پرداخته‌باشند. فهرست نسخه‌های خطی احمد منزوی، خود به تنهایی نشان‌دهنده بیش از دو هزار نسخه سالنامه خطی منتشرنشده به زبان فارسی است. بیشترین کتیبه‌های باستانی در زمینه نجوم و گاه‌شماری که در میان‌رودان بدست آمده‌اند، به دوران فرمانروایی کاسیان و هخامنشیان منسوب هستند. کوشش و پیگیری دانشمندان ایرانی، منجر به پیدایی دقیق‌ترین گاه‌شماری جهان در ایران شده‌است.

گاه‌شماری رسمی ایران

گاه‌شماری رسمی ایران بر طبق قانون اساسی هجری خورشیدی است و البته هجری قمری نیز معتبر است؛ تعطیل رسمی هفتگی نیز روز جمعه است.گاهشماری هجری خورشیدی در ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ (۱۹۲۵ میلادی) در مجلس شورای ملی تصویب شد و به موجب آن طول و نام ماه‌های سال اصلاح شد. طول ماه‌ها که در هر سال متغیر بود و از ۲۹ تا ۳۲ روز تغییر می‌کرد به شش ماه ۳۱ روزه، پنج ماه ۳۰ روزه و یک ماه ۲۹ روزه (که در سال‌های کبیسه ۳۰ روز می‌شود) دقیق شد و نام ماه‌ها از نام عربی برج‌های فلکی به نام‌های امروزی آن (فروردین تا اسفند) تغییر کرد. معیار شروع سال، ۱ فروردین و معیار لحظه تحویل سال اعتدال بهاری است.

بر طبق این گاه‌شماری، مانند گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی، بر مبنای طول و سرآغاز سال گاه‌شماری جلالی است ولی مبدأ آن برگرفته از تقویم برجی مذکور، نوروز سال هجرت محمد، پیامبر اسلام از مکه به مدینه در سال ۶۲۲ میلادی است و ماه‌های آن با تعدیل طول و تغییر نام ماه‌های تقویم برجی است.

گاه‌شماری هجری

گاهشماری هجری یا اسلامی تقویمی است که تمام مسلمانان جهان برای ذکر تاریخ از آن استفاده می‌کنند؛ که بر دو نوع است: هجری قمری و هجری شمسی. گاه‌شماری هجری ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:

گاه‌شماری هجری قمری :گاهشماری هجری قمری، براساس اندازه‌گیری حرکت ماه بدور زمین، و گاهشماری هجری شمسی براساس اندازه‌گیری حرکت زمین به دور خورشید تنظیم می‌شود.

گاه‌شماری هجری خورشیدی

گاه‌شماری هجری خورشیدی حسابی

گاه‌شماری هجری خورشیدی حسابی الگوریتمی است که برای محاسبه دقیق آغاز، تقسیمات و کبیسه‌گیری گاه‌شماری هجری خورشیدی یا گاه‌شماری جلالی تدوین می‌شود.

یکی از گاه‌شماری‌های حسابی توسط احمد بیرشک ارائه شده‌است و در کنار گاه‌شماری رسمی ایران مشهور بوده و بعلت خطی بودن کاربرد آن آسانتر است. این تقویم با توجه به زیردوره‌ها و دوره‌های میانی تقویم جلالی و تکمیل آن در قالب یکدوره بزرگتر ۲۸۲۰ ساله ایجاد شده‌است. دوره بزرگ مذکور ابتدا توسط ذبیح بهروز محاسبه، کشف و پیشنهاد داده شد آنگاه توسط احمد بیرشک دوره‌های میانی آن تعریف شد و مدون گردید.

دیگر گاهشماری حسابی که دقیقترین کبیسه بندی رایانه‌ای (ریاضی) را داراست گاهشماری حسابی رایانه‌ای است که توسط موسی اکرمی تدوین شده‌است و ادامه تقویم بیرشک و به مراتب از آن نجومی‌تر و ریاضی‌تر می‌باشد.

گاه‌شماری کردی

گاه‌شماری کردی یا کردی مادی، براساس گاه‌شماری هجری خورشیدی است و از آنجا که به‌طور معمول مبدأ آن، تأسیس حکومت مادها در ایران یا در بعضی مناطق، فتح نینوا بدست مادها، دانسته شده‌است به تقویم مادی نیز مشهور است.

۱۲ آذر

۱۲ آذر - از آغاز سال در گاهشماری هجری خورشیدی ۲۵۸ روز گذشته و به پایان آن ۱۰۷ روز (در سال عادی) یا ۱۰۸ روز (در سال کبیسه) مانده‌است.

۱۲۶۸ (خورشیدی)

سال ۱۲۶۸ در گاهشماری هجری خورشیدی

۱۳۶۵ (خورشیدی)

سال ۱۳۶۵ در گاه‌شماری هجری خورشیدی سالی عادی بود که در روز جمعه ۱ فروردین و در ساعت ساعت ۱ و ۳۲ دقیقه و ۵۶ ثانیه برابر با ۲۱ مارس ۱۹۸۶ (میلادی) آغاز شد و مطابق سال ۱۹۸۷ (میلادی)-۱۹۸۶ (میلادی) در تقویم گریگوری است. این سال در طالع بینی ایرانی سال ببر است.

۲۷ تیر

۲۷ تیر - از آغاز سال در گاهشماری هجری خورشیدی ۱۲۰ روز گذشته و به پایان آن ۲۴۵ روز (در سال عادی) یا ۲۴۶ روز (در سال کبیسه) مانده‌است.

۲۸ اکتبر

۲۸ اکتبر در تقویم گرگوری، سیصد و یکمین (در سال‌های کبیسه سیصد و دومین) روز سال است. ۶۴ روز تا پایان سال باقی است. این روز برابر است با 6 آبان ماه در گاهشماری هجری خورشیدی.

۳ آذر

۳ آذر - از آغاز سال در گاهشماری هجری خورشیدی ۲۴۹ روز گذشته و به پایان آن ۱۱۶ روز (در سال عادی) یا ۱۱۷ روز (در سال کبیسه) مانده‌است.

پیش از هخامنشیان
در زمان هخامنشیان
در زمان سلوکیان
در زمان ساسانیان
پس از اسلام
گاه‌شماری‌های محلی
موضوعهای مرتبط
ایران موضوع‌های مرتبط با ایران
تاریخ
سیاست
مردم
زبان‌ها
جغرافیا
اقتصاد
جامعه
هنر
خبرگزاری‌ها
مرتبط
اقسام کلی
پرکاربرد
مورد استفاده
استفاده ویژه
تاریخی
وابسته
نشان‌ها
سرودها
فرهنگ
وابسته
مفاهیم کلیدی
سنجش‌ها و زمان استاندارد
ساعت
مذهب و اسطوره‌شناسی
فلسفه فضا و زمان
فیزیک
زیست‌شناسی / روان‌شناسی /
جامعه‌شناسی / اقتصاد /
حسابداری / مدیریت
نوشتارهای وابسته

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.