کنیه

کُنیه (به عربی: الكنية) نامی برای تعریف شخصی از راهِ نامِ اولین پسر یا اولین دختر اوست. بعضی از کنیه‌ها لقب است، مانند ابوتراب برای علی ابن ابیطالب. کنیه در اصل بخشی از نام عربی است، با این حال در میانِ همه مسلمانان در دوره‌هایی رواج داشته‌است و امروزه نیز رواج دارد. بیشترین بحث‌ها دربارهٔ کنیه به علم حدیث پیوند دارد. در سده‌های رواج علم حدیث در جهان اسلام، برای اینکه میانِ افراد هم نام و هم کنیه آمیختگی و اشتباه نشود؛ کنیه در دستور زبان بسیار دقیق شد و مورد توجه زبان شناسان قرار گرفت. بیرون از دانش حدیث و ادبیات، مردم گاهی کنیه‌ها را برای کوچک شمردن/بزرگ دانستن/ بیان ویژگی خاص بکار می‌برند. ساده‌ترین راهِ تشخیصِ کنیه این است، که هر واژه که پیش از آن «ابو» «اُم» باشد، آن یک کنیه است.بیشتر کنیه‌ها در علمِ حدیث با نامِ مشخصی همراه است.

مثال

ابوالحسن و ام لیلا و ام کلثوم و ابن حاجب و بنت الکرم. مثلاً اولین امام شیعه نامش علی و لقبش امیرالمؤمنین و کنیه اش ابوالحسن است. وقتی کنیه کسی مثلاً ابوالفضل است معنایش این نیست که حتماً فرزندی به نام فضل دارد و این فرد پدر اوست. هر چند معمولاً چنین است، بلکه گاهی برای تفأل زدن و فال خیر کنیه‌ای بر کسی گذاشته می‌شود. مثلاً فردی که کنیه اش ابوالفضل می‌باشد، از همان کودکی این کنیه را بر او می گذارند و فال خیر می زنند که خداوند فرزندی به نام فضل به او عطا نماید یا صاحب فضل و احسان و کرم گردد.

ابوالحسن که کنیه علی بن ابی طالب است هر چند در روایات دستور به انتخاب کنیه برای کودک شده‌است و الزاماً کنیه نباید بر اساس نام فرزند باشد به همین جهت کنیه علی بن موسی الرضا ابا الحسن بوده در حالی که وی تنها فرزندشان محمد بن علی بوده‌است، لقب بر اساس اوصاف بارز شخص انتخاب و گذارده می‌شود، مانند امین و صادق، و تفاوت ان با کنیه در پیشوند اب و ام یا ابن است که در ابتدای کنیه وجود دارد، کنیه‌ها معمولاً از سوی خود شخص برای فرزندانشان انتخاب می شده‌است و در روایتی آمده‌است ما فرزندانمان را در کودکی برایشان کنیه انتخاب می کنیم لکن القاب آن‌ها بیشتر اوقات از سوی دیگران براساس اوصاف آنان گذارده می شده‌است. همچنین امین برای محمد یا سجاد برای امام چهارم شیعیان.

منابع

بیشتر

ابن رشد

کتاب فصل المقال فی‌مابین الحکمة والشریعة من الاتصال

محمد بن احمد بن رشد اندلسی (به عربی: أبو الولید محمد بن أحمد بن رشد) یا ابن رشد (زادهٔ ۱۱۲۶ در قرطبه (کوردوبای کنونی)، اندلس (اسپانیا) - درگذشتهٔ ۱۰ دسامبر ۱۱۹۸ در مراکش، مراکش) همه‌چیزدان و فیلسوف نامدار عربی اندلسی بود. در اکثر زبان‌های غربی او را با نام «اورئوس» (Averroes) می‌شناسند که به نوعی همان تلفّظ «ابن رشد» است.

ابوالعتاهیه

ابواسحاق اسماعیل بن قاسم بن سوید بن کیسان شناخته‌شده به ابوالعَتاهیه (زادهٔ ۱۳۰/۱۵۸ - مرگ ۲۱۱/۲۱۳ هجری قمری) برابر با ۷۴۸-۸۲۶ میلادی) شاعر عرب‌ روزگار عباسیان بود. پیشهٔ اصلی او کوزه‌گری بود و به پارسایی و دانایی در روزگار خود نامور بود. همچنین او را به زندیقی متهم می‌کردند. ابوالعتاهیه از پیروان شعوبیه بود.

ابوالعتاهیه از موالی شمرده می‌شد.

ابوبکر باقلانی

ابوبکر محمد بن طیب بن محمد باقلانی اشعری بصری از دانشمندان مسلمان اشعری در علم کلام و نحو سده چهارم هجری قمری در فارس زاده شد و در ۶۵ سالگی در مدینه درگذشت.

ابونخیله راجز

یَعمُر بن عَدَن شهرت‌یافته به ابونُخَیلهٔ راجز (؟ -۷۶۴م) شاعر عرب بود. ابن قتیبه در الشعر و الشعراء می‌گوید از آنجا مادرش او را نزدیکی نخلی زاد، به ابونُخَیله کنیه گرفت و شهرت یافت.

ابوهریره

ابوهریره (زادروز / ۲۰ سال پیش از هجرت) - وفات / ۵۹ (قمری) ۶۸۱ (میلادی)) از اصحاب محمد بن عبدالله پیامبر اسلام بود.

تال

احمد غزالی

مجدالدین ابوالفتح احمد بن محمد غزالی (۴۵۲–۵۲۰ ه‍. ق)، برادر کوچکتر ابو حامد محمد غزالی بود. کنیه وی ابوالفتوح، والقابش مجدالدین، زین الدین و حجت‌الاسلام بود. تاریخ و محل تولد او در منابع ذکر نشده، اما چون زندگی و تحصیلات این دو برادر به هم نزدیک بوده، براساس تاریخ و محل تولد محمد، احتمالاً احمد نیز در طابران طوس و دو سه سالی پس از برادرش محمد، در۴۵۲ یا ۴۵۳ به دنیا آمده‌است.

وی یکی از فقهای بزرگ سدهٔ پنجم هجری و زادهٔ شهر توس بود. او هم چنین از بزرگ‌ترین عارفان و صوفیان عصر خود بود و اثر بزرگ وی سوانح العشاق نیز در همین باب تألیف شده‌است. این کتاب بزرگانی چون عراقی و عبدالرحمان جامی را تحت تأثیر قرار داده‌است. احمد، مانند برادرش، تحصیلات مقدماتی خود را در فقه به پایان رساند و هنوز جوان بود که به تصوّف گرایید. احمد غزالی مرید شیخ ابوبکر نساج طوسی بود و نسّاج نیز با پنج واسطه مرید جنید بغدادی محسوب می‌شود. احتمالاً احمد تا سال ۴۸۷ ه‍.ق که ابوبکر نساج درگذشت، نزد وی بوده‌است. غزالی از سال ۴۸۸ تا ۴۹۸ هجری قمری در نظامیه بغداد به نیابت از برادرش (محمّد) -که به سفری دراز رفته بود- تدریس می‌کرد. دراویش سلسله نعمت‌اللهی احمد غزالی را هفتمین قطب این سلسه بعد از غیبت کبرای امام دوازدهم به‌شمار می‌آورند. شیخ احمد غزالی در سنهٔ ۵۲۰ در شهر قزوین وفات یافت. مدفن وی مسجد «احمدیه» در شهر قزوین است.

الأعلام

الأعلام فرهنگ زندگی‌نامه‌ای ۸ جزئی نوشتهٔ خیرالدین زرکلی است. نام کامل آن «قاموس تراجم لأشهرالرّجال و النِساء من‌العَرَب و المُستعرِبینَ و المُسِتشرقینْ» (به‌معنای: فرهنگ زندگی‌نامه‌ای پرآوازه‌ترین مردان و زنان عرب، مستعرب و شرق‌شناس) است؛ زرکلی با این عنوان، کتابش را شناسانده و در دیباچه نوشته زیرا گنجینهٔ کتابخانه‌های عربی، چنین کتابی را نداشت، تلاش کرد تا اثری بیافریند که این نام‌ها در آن ثبت شود.

زرکلی تلاش داشت تا کوتاه بنویسد (ذکرِ جامع) و به معاصرین اش نپرداخت. گزینش سرشناسان نزد او برپایهٔ: خلافت، امارت، وزارت، و قضاوت بوده که اثری از آنان به مانده، بزرگِ دین یا فن و هنری، در ادبیات جایگاهی داشته‌اند، نامی از آنان در کتابی نقل شده‌است، روایت بسیار از او آمده است، نسب‌نامه‌ای روشن داشته‌اند، مضرب مثل بودند. به‌طور کلی، آن چنان‌که در دیباچه می‌گوید، ملاک اصلی گزینشِ فرد آن است که نامش آوازه‌ای داشته‌است و به او ارجاع دهند. اعلام را نه برحسب شهرت/لقب/کنیه بلکه برپایهٔ نام کوچک مدخل داده است، این را یک نوآوری در زندگی‌نامه‌نویسی عربی در دوران نوین می‌دانند.

ام ایمن

ام ایمن (عربی:اُمِّ اَیمَن) با نام اصلی برکة بنت ثعلبه بن عمرو بن حصن بن مالک بن سلمة بن عمرو بن نعمان و با کنیه ام‌الظباء زنی اهل حبشه بود که قبل از اسلام کنیز آمنه بنت وهب مادر پیامبر اسلام و پس از مرگ او کنیز خود پیامبر بود تا آنکه محمد او را آزاد کرد.

ام‌سلمه

هند دختر ابی امیه مخزومی ملقب به ام سلمه یکی از زنان محمد و از دوست داران اهل بیت پیامبر اسلام بود.

سعد بن ابی‌وقاص

سعد بن ابی‌وقاص (مرگ در دوران خلافت معاویه) از صحابیون برجسته محمد و فرمانده لشکر مسلمانان در فتح عراق و جزو قبیله بنی زهره بن کلاب بود. کنیه وی ابو اسحاق است اما گاهی به نام سعد بن مالک نیز شناخته می‌شود. زیرا نام پدرش مالک بن وهیب (یا اهیب) بن عبد مناف بن زهره بود. دقیقاً علت نامگذاری کنیه پدرش به نام ابی وقاص مشخص نیست و خود سعد یک بار از محمد در مورد پدر خود سؤال کرد و محمد هم گفت که نام پدر سعد، مالک بن وهیب (یا اهیب) بن عبد مناف بن زهره‌است و هر که خلاف این را بگوید، لعنت خدا بر او باشد. مادر محمد از قبیله بنی زهره‌است و بنابراین محمد، سعد را به عنوان عموی مادرش مورد احترام قرار می‌داد.

طغان‌شاه

طُغان‌شاه از حاکمان سلجوقی خراسان بود.

طغان‌شاه پسر آلپ ارسلان، محمدبن چغری‌بیگ بن میکائیل. لقب وی شمس الدوله و کنیه اش ابوالفوارس است. در روزگار آلپ ارسلان حکومت خراسان را داشت، و مستقر وی هرات بود. ازرقی از مداحان اوست، و او غیر از طغانشاه بن مؤید آی ابه است که پس از سلطان سنجر بر خراسان استیلا یافت؛ و طغرل بیک، عم ّ پدر طغانشاه بن الب ارسلان است.

ازرقی هروی از مداحان خاص وی بود، و در قصاید خود تصریح به اسم و لقب و نسب و مقر حکومت وی می‌کند.

عبدالعظیم حسنی

عبدالعظیم حسنی یا شاهزاده عبدالعظیم از نوادگان پیشوای دوم شیعیان، حسن بن علی بن ابیطالب است که در شهر ری در آرامگاه شاه عبدالعظیم مدفون شده‌است. کنیه وی ابوالقاسم و ابوالفتح است.

عمادالدین طوسی

محمد بن علی بن حمزه، معروف به عمادالدین طوسی (نیمه اول قرن ششم ـ زنده در ۵۸۵ ق، درگذشته: کربلا، مدفن: نجف) از اکابر فقهای امامیه در قرن ششم هجری می‌باشد اهل خراسان است. کنیه اش ابوجعفر، شهرتش طوسی و به جهت انتساب به تألیفش، (الوسیله)، نام او را (صاحب الوسیله) نیز گفته‌اند از شاگردان شیخ طوسی بوده و چون زندگی او معاصر با شیخ طوسی یا پس از درگذشت او بوده‌است، با توجه به جنبه فقاهت، به او ابوجعفر ثانی یا ابوجعفر متأخر نیز گفته‌اند.

قطب‌الدین رازی

قطب الدین ابوعبدالله محمد بن محمد بویه‌ای رازی ورامینی از فقهای بزرگ شیعه که باالقاب گوناگونی مانند قطب الدین، علامه رازی، قطب تحتانی شناخته می‌شود. کنیه او را ابو جعفر رازی ذکر کرده‌اند نام کامل او به صورتی که ذکر شد مورد تأیید و اجماع دانشمندان و شرح حال نویسان است.

لوئی-شارل کنیه

لوئی-شارل کنیه (به فرانسوی: Louis-Charles Caigniez) نمایش‌نامه‌نویس قرن هجدهم میلادی اهل فرانسه است.

محمد بن ابوبکر

محمد بن ابوبکر پسر خلیفه اول ابوبکر بود «محمدبن ابی‌بکر» در ۲۵ ذیقعده سال ۱۰ هجری، زمانی که پیامبر اسلام، قصد انجام آخرین حج زندگی خویش را داشتند، متولد شد و «عایشه»، خواهر وی کنیه او را «اباالقاسم» گذاشت. «اسماء بنت عمیس»، مادر محمدبن ابی‌بکر، از زنان پاک روزگار خود بود. این بانو، نخست، همسر «جعفر بن ابی‌طالب» بود. پس از کشته‌شدن جعفر در جنگ موته، به عقد «ابوبکر بن ابی قحافه» درآمد. حاصل این ازدواج، محمدبن ابی‌بکر بود. اسماء بعد از مرگ ابوبکر، به عقد علی درآمد که حاصل این ازدواج «یحیی بن علی بن ابی‌طالب» بود.

نام عربی

نظام نام گذاری به زبان عربی در گذشته طولانی بوده:نامگذاری به زبان عربی زنجیره‌ای به این گونه بوده‌است:

نام شخص/نام پدر/نام خانوادگیاین نظام نامگذاری در کشورهای عربی در گذشته و بعضی در حال و سرزمین‌هایی که زبان عربی در آنجا رایج بوده معمول می‌باشد. با توجه به اهمیت زبان عربی در اسلام، اکثریت مسلمانان جهان از نام عربی (اسم) استفاده می‌کنند هرچند که از این نظام نامگذاری بهره نمی‌برند.

کتب اربعه

اصول اربعه یا کتب اربعه نام چهار مجموعه کتاب حدیثی است که از پراهمیت‌ترین کتاب‌های حدیثی نزد شیعه محسوب می‌شود.

به دلیل درهم‌آمیختگی احادیث صحیح و جعلی اسلامی، سه تن از بزرگان شیعه، اقدام به گردآوری و نوشتن چهار مجموعه کتاب روایی کردند که به کتب اربعه معروف هستند و مؤلفان آن‌ها را محمدین ثلاثه اول می‌نامند؛ زیرا اسامی هر سه محمد و کنیه هر سه ابوجعفر بوده‌است. این کتاب‌ها عبارت‌اند از:

۱. الکافی: گردآوری شده توسط محمد بن یعقوب کلینی (متوفای ۳۲۸ یا ۳۲۹ق)، و ۱۶۱۹۹ حدیث دارد.

۲. من لایحضره الفقیه: گردآوری شده توسط ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه قمی ملقب به شیخ صدوق (متوفای ۳۸۱ق) و ۵۹۶۳ حدیث دارد.

۳. تهذیب الاحکام: گردآوری شده توسط ابوجعفر محمد بن الحسن طوسی معروف به شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ق) و ۱۳۵۹۰ حدیث دارد.

۴. الاستبصار فِیمَا اختُلف مِن الاخبار: گردآوری شده توسط شیخ طوسی است و ۵۵۱۱ حدیث دارد.

کتب اربعه راجوامع حدیثی (اولیه) نیز می‌نامند.و

یعقوب بن اسحاق اهوازی

یَعْقوب بن اِسْحاق دورَقی اَهْوازی معروف به اِبْن سِکّیت (۱۸۶ق – ۲۴۴ق)(۸۰۲ - ۸۵۸م)، از بزرگان اهل لغت و ادب و از شیعیان ویاران امام جواد و امام هادی.

دلیل نام‌گذاری‌اش به ابن سکیت، سکوت‌های طولانی پدرش بوده است. او از عالمان مهم علم نحو و ادبیات عرب است و مهمترین اثرش اصلاح اصلاح المنطق نام دارد.

وقتی متوکل از او دربارهٔ مقایسه فرزندانش (المعتز بالله و المؤید بالله) با فرزندان علی سؤال کرد، او در پاسخ، گفت: قنبر غلام علی (ع) برتر از تو و فرزندانت است. همین امر باعث کشته شدن او به دستور متوکل شد.

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.