کرتاسه

دوره کرتاسه بعد از تریاس و ژوراسیک سومین دوره دوران میانه‌زیستی است که در ۱۴۵٫۵ تا ۶۵ میلیون سال پیش بود و در واقع هفتاد میلیون سال به طول انجامید و از این لحاظ طولانی‌ترین دوره در میانه‌زیستی است. نام این دوران اولین بار در سال ۱۸۲۲ (میلادی) توسط امالیوس دالوا به رسوبات کربناته گل سفیدی در جنوب انگلستان گرفته شد. کرتاسه به دو دوره کرتاسه پیشین و کرتاسه پسین تقسیم می‌شود. در دوره کرتاسه آب و هوا گرم و معتدل بوده و گیاهان پرگل و گیاهان نهان‌دانه در سطح زمین پراکنده شدند.بی‌مهرگانی همچون شاخ‌قوچی‌ها ammonite و فشنگچه‌ها belemnite نیز در این دوران وجود داشتند.

Tyrannosaurus BW
تیرانازور از بزرگترین شکارچیانی بود که در دوره کرتاسه پسین می‌زیست

در اواخر دوره کرتاسه برخی پستانداران کوچک به وجود آمدند و همچنین دراین دوره دایناسورها و آمونیت‌ها منقرض شدند. قاره‌ها در دوره‌های قبلی از یکدیگر جدا شده بودند و تنها قاره آفریقا از آمریکای جنوبی در دوره کرتاسه پیشین از هم جدا شدند. همچنین دانشمندان به این نتیجه رسیدند که در این دوره و در ۹۱ الی ۹۲ میلیون سال قبل به مدت دویست هزار سال هوای زمین به حدی گرم بوده که تنها ۵۰-۶۰٪ قاره قطب جنوب پوشیده از یخ بوده.[۱]

زمان‌بندی زمین‌شناسی
 پیدازیستی (فانروزوئیک)   نوزیستی (سنوزوئیک)  کواترنری
نئوژن
پالئوژن
 میانه‌زیستی (مزوزوئیک)  کرتاسه
ژوراسیک
تریاس
 دیرینه‌زیستی (پالئوزوئیک)  پرمین
کربونیفر
دوونین
سیلورین
اردویسین
کامبرین
 نهان‌زیستی  (پرکامبرین) پیشین‌زیستی (پروتروزوئیک)
نخست‌زیستی (آرکئن)
پیشازیستی (هادئن)

کرتاسه در ایران

سامانه ردیف اشکوب سن (میلیون سال)
پالئوژن پالئوسن دانین → پس از آن
کرتاسه
پسین
ماستریختین ۶۶–۷۲,۱
کامپانین ۷۲,۱–۸۳,۶
سانتونین ۸۳,۶–۸۶,۳
کنیاسین ۸۶,۳–۸۹,۸
تورونین ۸۹,۸–۹۳,۹
سنومانین ۹۳,۹–۱۰۰,۵

پیشین
آلبین ۱۰۰,۵–~۱۱۳
آپتین ~۱۱۳–~۱۲۵
بارمین ~۱۲۵–~۱۲۹,۴
هاتریوین ~۱۲۹,۴–~۱۳۲,۹
والانجینین ~۱۳۲,۹–~۱۳۹,۸
بریاسین ~۱۳۹,۸–~۱۴۵
ژوراسیک پسین تیتونین → پیش از آن

در ایران، مرز بین ژوراسیک و کرتاسه به خوبی توصیف نشده و باور همگان بر آن است که این مرز با رخداد زمین‌ساختی سیمرین پسین مشخص می‌شود که از نوع کوهزایی است. ولی یافته‌های نوین نشان می‌دهند که بر خلاف پندارهای موجود، در بسیاری از نقاط ایران، مرز اشکوب‌های تیتونین (ژوراسیک پایانی)و بریازین (کرتاسه آ‌غازی) تدریجی و از نوع محیط‌های ژرف است. به سخن دیگر، رویداد نامگذاری شده به سیمرین پسین، در اوایل کرتاسه پیشین و پس از اشکوب بریازین و به احتمال قوی در زمان نئوکومین (پیش از بارمین) رویداده که موجب خروج گسترده زمین از آب و برقراری شرایط قاره‌ای شده‌است. به همین‌رو است که به جز زاگرس، حوضه فلیشی خاور ایران و مکران، نهشته‌های پس از رخداد سیمرین پسین انباشته‌های آواری سرخ رنگ است که با یک گذر تدریجی به ردیف‌های کربناتی اُربیتولین‌دار بارمین – آپتین می‌رسد.

نگارخانه

Velociraptor dinoguy2
Triceratops BW
Eomaia NT
Coloborhynchus piscator jconway

منابع

سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی ایران

  1. فرضیه عصر گرمای زمین در دوره کرتاسه تائید شد
دوره کرتاسه
پیشین پسین
بریاسین | والانجینین | هاتریوین
بارمین| آپتین | آلبین
سنومانین | تورونین | کنیاسین
سانتونین |کامپانین | ماستریختین
اندیس آبسرد (دوران کرتاسه بالایی)

آبسرد* یک اندیس فلزی است که در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، منگنز است.سنگ میزبان این اندیس پریدوتیت آلتره وتکتونیزه است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه بالایی می‌رسد.

اندیس بنگرو

بنگرو یک اندیس فلزی است که در حوالی شهر آورتین استان کرمان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، مس است.سنگ میزبان این اندیس شیل است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه بالایی می‌رسد. در این اندیس، پاراژنز‌های لیمونیت یافت می‌شوند.

اندیس حصارویه (دوران کرتاسه بالایی)

حصارویه* یک اندیس فلزی است که در حوالی شهر حاجی آباد استان سیستان و بلوچستان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، مس است.سنگ میزبان این اندیس کالردملانژ است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه بالایی می‌رسد.

اندیس سرخ دره

سرخ دره یک اندیس فلزی است که در حوالی شهر شامکان استان خراسان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، مس است.سنگ میزبان این اندیس آندزیت/آهک است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه بالایی می‌رسد.

اندیس غرب استند

غرب استند یک اندیس فلزی است که در حوالی شهر خونیک استان خراسان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، مس است.سنگ میزبان این اندیس کالرملانژ است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه می‌رسد. در این اندیس، پاراژنز‌های لیمونیت یافت می‌شوند.

اندیس فسون

فسون یک اندیس فلزی است که در حوالی شهر سر چاه شور استان خراسان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، مس است.سنگ میزبان این اندیس کالرملانژ است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه بالایی می‌رسد. در این اندیس، پاراژنز‌های مالاکیت یافت می‌شوند.

اندیس مس شیخ احمد

مس شیخ احمد یک اندیس فلزی است که در حوالی شهر زیروکی استان سیستان و بلوچستان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، مس است.سنگ میزبان این اندیس فلیش های رسوبی وآهکهای کرتاسه است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه بالایی-ائوسن می‌رسد.

اندیس نصرت آباد

نصرت آباد یک اندیس فلزی است که در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، کرومیت است.سنگ میزبان این اندیس پریدوتیت تکتونیزه است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه بالایی می‌رسد.

اندیس نوکند

نوکند یک اندیس فلزی است که در حوالی شهر بیرجند استان خراسان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، مس است.سنگ میزبان این اندیس سنگهای بازیک و الترا بازیک ، سرپانتیتنیت است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه فوقانی می‌رسد. در این اندیس، پاراژنز‌های کریزوکول یافت می‌شوند.

اندیس پورنگ

پورنگ یک اندیس فلزی است که در حوالی شهر پرنگ استان خراسان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، مس است.سنگ میزبان این اندیس ماسه سنگ ، کالک شسیت است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه بالایی می‌رسد. در این اندیس، پاراژنز‌های پیریت یافت می‌شوند.

اندیس گشت (دوران کرتاسه بالایی)

گشت* یک اندیس مصالح ساختمانی است که در حوالی شهر گشت استان سیستان و بلوچستان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، گرانیت است.سنگ میزبان این اندیس گرانیت است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه بالایی می‌رسد.

اندیس گورناک (دوران کرتاسه بالایی)

گورناک* یک اندیس فلزی است که در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد و مادهٔ معدنی موجود در آن، منگنز است.سنگ میزبان این اندیس کالرملانژ است و دیرینگی آن به دوران کرتاسه بالایی می‌رسد.

بریاسین

بریاسین (انگلیسی: Berriasian) در مقیاس زمانی زمین‌شناسی، اشکوب زیرین یا نخستین عصر از دوره کرتاسه به‌شمار می‌رود. بریاسین در ستون چینه‌شناسی پس از اشکوب تیتونین (در دوره ژوراسیک) و پیش از والانجین جای می‌گیرد. عصر بریاسین از حدود ۴ ± ۱۴۵ میلیون سال پیش آغاز شده و تا حدود ۳ ± ۱۳۹٫۸ میلیون سال پیش ادامه یافت.

سنومانین

سنومانین (انگلیسی: Cenomanian) در مقیاس زمانی زمین‌شناسی کمیسیون بین‌المللی چینه‌شناسی قدیمی‌ترین و نخستین عصر از دور کرتاسه پسین یا پایین‌ترین اشکوب از ردیف کرتاسه بالایی است.

سنومانین بازه زمانی از ۱۰۰٫۵ تا ۹۳٫۹ میلیون سال پیش را پوشش می‌دهد. بر پایه مقیاس زمانی زمین‌شناسی، سنومانین پس از آلبین و پیش از تورونین روی داده است.

در پایان سنومانین یک مرحله کمبود اکسیژن روی داد که باعث رویداد کوچکی از انقراض گونه‌های دریایی شد.

پالئوژن

پالئوژن (به انگلیسی: Paleogene یا Palaeogene) یا ترشیاری زیرین دوره‌ای زمین‌شناسانه است که از ۶۶ میلیون سال پیش آغاز شد و در ۲۳،۰۳ میلیون سال پیش به پایان رسید و نخستین بخش دوران نوزیستی را تشکیل داد. این دوره که برای نزدیک به ۴۳ میلیون سال ادامه پیدا کرد به خاطر آن مهم و شناخته‌شده است که در طی آن پستانداران در پی انقراض بزرگ کرتاسه-پالئوژن که پایان دوره پیشین، کرتاسه، را رقم می‌زد، از شکل‌هایی ساده و کوچک به گروه‌های متنوع و بزرگ فرگشت پیدا کردند. پرندگان نیز به شکل قابل توجهی در این دوره فرگشت یافتند و تقریباً شکل نوین کنونی خود را پیدا کردند.

این دوره شامل دورهای پالئوسن، ائوسن، و اولیگوسن می‌شود. پایان پالئوسن در نزدیک ۵۵ میلیون سال پیش شاهد یکی از بزرگترین دوران‌های دگرگونی جهانی در طی نوزیستی بود؛ دمای بیشینه پالئوسن-ائوسن که چرخه‌های اقیانوسی و جوی را کند کرد و باعث انقراض تعداد بسیاری از روزن‌داران اعماق دریاها شد و تاثیرات شدیدی بر پستانداران گذاشت. پالئوژن پس از کرتاسه رخ داد و پس از آن دور میوسن از دوران نوزیستی بر زمین حکمفرما شد.

پرنده‌پوزگان

پرنده‌پوزگان (نام علمی: Averostra) نام یک کلاد از کلاد نوددپایان است که حدود ۲۰۱ میلیون سال پیش ظاهر شدند پرنده پوزگان به دو بالاخانواده اصلی یعنی شاخ خزنده سانان که بیشتر در قاره های جنوبی شامل (آمریکای جنوبی ، آفریقا ، استرالیا ، قطب جنوب ، هند و ماداگاسکار ) پراکنده بودند و سخت دنبان که بیشتر در قاره های شمالی شامل ( آمریکای شمالی ، اروپا و آسیا ) پراکنده بودند تقسیم می شوند هر دو گروه شامل انواع متنوعی از دایناسورهای گوشت خوار و حتی گیاهخوار می شدند با این وجود سخت دنبان نسبت به شاخ خزنده سانان از تنوع و موفقیت بیشتری برخوردار بودند پرندگان امروزی از نسل سخت دنبان و تنها بازماندگان آن ها هستند.

پرنده‌کفلان

پرنده‌کَفَلان (نام علمی: Ornithischia) راسته‌ای از دایناسورهای منقاردار گیاهخوار بودند. از آنجا که استخوان نشیمنگاهی (کفل) در این راسته به پرندگان شباهت دارد آنها را به این نام، می‌نامند.

کرتاسه پسین

کرتاسه پسین (۱۰۰٫۵–۶۶ میلیون سال پیش) جوان‌ترین دور از دو دوره کرتاسه، در مقیاس زمانی زمین‌شناسی است. لایه‌های سنگی باقی‌مانده از این دوران ردیف‌های کرتاسه بالایی را تشکیل می‌دهند. نام کرتاسه از سنگ آهک سفید گچی‌رنگ که به فراوانی در شمال فرانسه یافت می‌شود و مربوط به این دوران می‌باشد، گرفته شده است.

در هنگام کرتاسه پسین، خشکی‌ها و دریاها به حرکت و جابجایی خود ادامه دادند. دمای زمین در این زمان به سوی خنک‌تر شدن و آب و هوای فصلی میل کرد. این هنگامی بود که جانوران و گیاهان نوینی پا بر زمین گذاشتند و مجموعه شگفت‌آوری از دایناسورها پدید آمدند. بعضی از این دایناسورها به نسبت پیشرفته بودند و از فرزندان خود مراقبت می‌کردند. با پایان دوره کرتاسه، دایناسورها نیز برای همیشه از روی زمین ناپدید شدند.

کرتاسه پیشین

کرتاسه پیشین (انگلیسی: Early Cretaceous) (نام زمین‌گاه‌شناختی) یا کرتاسه زیرین (انگلیسی: Lower Cretaceous) (نام گاه‌چینه‌شناختی) به دوره نخست و پایینی از دو بخش کرتاسه گفته می‌شود که معمولاً بین ۱۴۰ تا ۱۰۰ میلیون سال پیش را در بر می‌گیرد.

در طول این زمان گونه‌های جدیدی از دایناسورها مانند سیتاکوسور، تیغه‌پشتان، تیزدندان‌خزندگان و تهی‌دم‌خزندگان پدیدار شدند و گونه‌های باقی‌مانده از ژوراسیک پسین به حیات خود ادامه دادند.

در دریاها شمار ماهی‌خزنده‌سانان کاهش یافته و سرانجام در آغار کرتاسه پسین از بین رفتند. گیاهان گلدار نیز برای نخستین بار در کرتاسه پیشین پدیدار گشتند.

دوره کرتاسه
دوره ژوراسیک
روند تکاملی کیسه‌داران در دوره‌های زمین‌شناسی
پیدازیستی

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.