پارینه‌سنگی زبرین

پارینه‌سنگی زبرین یا عصر سنگ پسین(Upper Paleolithic یا Late Stone Age) سومین بخش از عصر پارینه‌سنگی است که از حدود ۵۰ هزار سال تا ۱۰ هزار سال پیش رخ داده‌است. پایان پارینه‌سنگی زبرین هم‌زمان با تغییرات زمین شناختی خاتمه پلیستوسن و آغاز هولوسن است. این دوره تقریباً دربردارنده عصر تجدد رفتاری (Behavioral modernity) انسان خردمند است. در این دروه انسان خردمند در سراسر اوراسیا و استرالیا گسترش می‌یابد و همزمان انقراض نئاندرتال‌ها رخ می‌دهد. در اواخر این دوره، انسان وارد قاره آمریکا می‌شود.

در دیرین‌مردم‌شناسی و باستان‌شناسی دوره‌ای است که از تقریباً ۴۰۰۰۰ سال پیش آغاز می‌شود و طی آن ابزارهای سنگی و چوبی تخصصی‌تر و پیچیده‌تری ساخته و فرهنگ‌های گوناگونی ایجاد می‌گردد.[۱] این دوره تا پایان آخرین عصر یخبندان در حدود ۱۰ هزار سال پیش ادامه می‌یابد.[۲] تحول فرهنگی این دوره را به گسترش انسان خردمند در اوراسیا نسبت می‌دهند. این تحول انسان شناختی بین ۵۰ هزار تا ۴۰ هزار سال پیش رخ داده‌است. پراکندگی وسیع انسان خردمند، مستقیم یا غیرمستقیم، بر افول فرهنگ دیرپای نئاندرتال‌ها مؤثر بوده‌است. وضعیت انسان خردمند در منطقه زاگرس در ایران در توضیح این گذار از پارینه‌سنگی میانی به پسین در آسیای جنوب‌غربی اهمیت مطالعاتی زیادی دارد.[۳]

در آفریقا، توسعه ابزارهای تیغه‌ای چند هزاره زودتر رخ داده بود و مرز پارینه‌سنگی میانی و پارینه‌سنگی پسین واضح نیست. پارینه‌سنگی پسین، به‌طور خاص، محدود به اروپا و تا حدی غرب آسیا و شمال شرق آفریقا می‌شود. طی این تحول ساخت تیغه‌ها (blade) و (burin) سنگی و استخوانی جایگزین تراشه‌های سنگی موستری شد. همچنین زمان‌بندی در بهره‌برداری از منابع و احتمالاً فرایند ذخیره‌سازی گوشت پدیدار شد. همچنین، اشیا و نگاره‌های تزیینی ایجاد شد و مواد خام همچون سنگ و عاج در مسافت‌های طولانی تجارت می‌شد که نشان دهنده پیدایش جوامعی با سازماندهی پیچیده‌تر بود. ساخت مجسمه، نقاشی، حجاری و دیگر شیوه‌های ابداع نمادها آغاز شد. بعد از ۲۰ هزار سال پیش، در خاتمه این دوره ساخت ابزارهای ریزتراشه ای(microlithic) توسعه یافت و تمرکز بر منابع در ابعاد کوچک شکل گرفت.[۴]

تقسیم‌بندی سه‌گانه اعصار
عصر تاریخی
دوره لاتن   نیاتاریخی
دوره هالشتات
عصر آهن
  پسین  
میانه
پیشین
عصر برنز
دوران نوسنگی عصر مس  
نوسنگی با سفال پیشاتاریخ
نوسنگی پیش از سفال ب
نوسنگی پیش از سفال آ
میان‌سنگی میان‌سنگی
پارینه‌سنگی پسین
میانه
پیشین
عصر سنگ

منابع

  1. Paleolithic Period by Britannica
  2. Upper Paleolithic Period by Britannica
  3. Nishiaki, “The Middle and Upper Paleolithic Archeology of the Levant and Beyond”, 133.
  4. Delson, “Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory: Second Edition”, 1061-1062.
ابزار سنگی

ابزار سنگی، به معنای عمومی آن، به هر ابزاری که تمام یا قسمتی از آن از سنگ ساخته شده باشد، گفته می‌شود. هرچند که امروز جوامع و فرهنگ‌های وابسته به ابزار سنگی هنوز هم وجود دارند، بیشتر ابزارهای سنگی، اشاره و در رابطه با فرهنگ‌های دوران پیشاتاریخ و به ویژه در دوره‌های عصر سنگ است که امروز منقرض شده‌اند. باستان‌شناسان در مطالعهٔ جوامع پیش از تاریخ به مطالعهٔ ابزار سنگی به عنوان تجزیه و تحلیل خطی (Lithic analysis) اشاره می‌کنند. باستان‌مردم‌شناسی جستار و زمینهٔ تحقیق ارزشمندی در مسیر پیشبرد درک مفهوم سنت‌های فرهنگی ساخت و استفاده از ابزار سنگی بوده‌است.از سنگ برای استفاده در طیف وسیعی از ابزارهای مختلفی در طول تاریخ از جمله سر پرتابه‌ها، سرنیزهٔ سنگی و آسیاب سنگی استفاده شده‌است. ابزارهای سنگی ممکن است از سنگ ساییده شده، تراشه سنگی یا «سنگ لپه» (پریده) ساخته شده باشند و فردی که ابزاری را با به‌کارگیری سنگ لپه‌ها (تیغه‌های سنگی) ایجاد می‌کند، به عنوان یک «سنگ‌پیرا» شناخته می‌شود).

انسان کرومانیون

آدمیان کرومانیون مردمانی بودند که در عصر پارینه‌سنگی زبرین در اروپا می‌زیستند. آنها حدود چهل هزار سال پیش - همزمان با پایان عصر یخبندان - از آفریقا به اروپا مهاجرت کردند و با آدمیان نئاندرتال زیستگاه مشترک یافتند.کرومانیون‌ها در ابزارسازی و فن شکار از هم‌قاره‌ای‌های نئاندرتال خود برتر بودند و مهارت‌های زبانی و فرهنگ پیشرفته‌تری داشتند. گمان می‌رود که مسبب اصلی نابودی نسل نئاندرتال‌ها هم ایشان بوده‌اند.آدمیان کرومانیون از نظر ظاهر و ریخت بسیار همانند مردم امروز بودند؛ از این رو دانشمندان ترجیح می‌دهند آنها را انسان امروزین اولیه بنامند.

انقلاب نوسنگی

انقلاب نوسنگی دورانی از عصر سنگ را می‌گویند که تغییراتی در بکارگیری از ابزار و وسایل در میان دسته‌های بشر به وجود آمد.

انقلاب نوسنگی اصطلاحی است که گوردون چایلد برای توصیف منشأ و پیامدهای تولید غذا و کشاورزی و دامپروری و اهلی کردن گیاهان و چارپایان وضع کرد؛ این انقلاب به پیدایش و گسترش زندگی یکجانشینی روستایی در آسیای غربی در فاصلهٔ سال‌های ۹۰۰۰ تا ۶۰۰۰ ق.م. منجر شد.

انقلاب نوسنگی دوره‌ای است که در آن بشر الگوی تهیه غذای خود را تغییر داد و از حالت آذوقه جویی خارج شد. این مرحله به تناوب و با تفاوت زمانی در آمریکای باستان، جنوب غربی آسیا، اروپا و آفریقای مرکزی واقع شد. انقلاب نوسنگی به اهلی نمودن چارپایان و استفاده ابزاری از آنان نیز منجر گردید.

در مورد سببِ وقوعِ انقلاب نوسنگی بین محققان اتفاق نظری وجود ندارد،

ولی بیشتر آرای مربوط به آن را می‌توان در دو مدل کلیِ دافعه (اینکه شکارچی-گردآورنده‌ها به واسطه تغییرات آب‌وهوایی یا فشارِ جمعیت مجبور به یکجانشینی شده‌اند) یا جاذبه (یکجانشینی به دلیل منافعِ اقتصادی کشاورزی و میل به کاهش ریسک و افزایش ثروت صورت گرفته‌است) رده‌بندی کرد. برخی محققان نیز بر این باورند که مهم‌ترین عامل انقلاب نوسنگی تغییر در فرهنگ مادی به ویژه فناوری برش سنگ است.

وجود شواهدی مبنی بر شکل‌گیری روستاها پیش از انقلاب نوسنگی به ویژه در خاور نزدیک، این نظریه را که یکجانشینی پیش از دوران نوسنگی به وجود آمده میسر ساخته‌است. به گفتهٔ فلانری، کشاورزی و یکجانشینی احتمالاً مستقل از هم به وجود آمده‌اند و امکان دارد با هم ارتباط چندانی نداشته باشند.به هر رو، معمولاً تفاوت مهم دوران میان‌سنگی و دوران نوسنگی در وجود «محیط مصنوع معمارانه» دانسته می‌شود. تغییر سرپناه آدمی از محیط طبیعی به محیط مصنوع خود موجب پدید آمدن روشی بکر از زندگی شد. به گفته هلمز، یکجانشینی بخشی از تغییر نگرشی بزرگتر به شناخت افراد از دیگران (از جمله حیوانات، خویشان، و غریبه‌ها) بوده‌است. یکجانشینی، که بین ده تا بیست هزار سال پیش شروع شد، امری نسبتاً جدید در تاریخ بیش از یک میلیون سالهٔ زندگی بشری است.کشاورزی نیز در این میان نقش داشته‌است، چرا که در زندگی کشاورزی زمان—که برای کاشت‌وبرداشت امری ضروری است—و به تبع آن تاریخ نقشی مهم‌تر در زندگی بازی می‌کنند. در جوامع کشاورزی مردگان به موضوعی برای معناسازی‌های نمادین تبدیل می‌شوند و به آن‌ها نقش نیاکانی داده می‌شود که می‌توان برای به خاطرسپاری آن‌ها سازه‌های یادمانی ساخت. به گفته واتکیز محیط زندگی درین دوران به «انبار نمادها» تبدیل می‌شود. محوطه‌های آیینی اطلاعاتی در مورد رفتارهای مطلوب در خود داشتند—امری که در دوران بعدی بر عهده نوشتن بود—و مکان‌های مقدس از اماکن مربوط به زندگی روزمره تفکیک شدند. برخی انقلاب نوسنگی را انقلاب تولید غذا نیز خوانده‌اند.

اهلی کردن

اهلی کردن فرایندی است که در آن گروهی از جانوران یا گیاهان به زندگی زیر نظر و تحت حمایت انسانها خو می‌گیرند. انسان‌ها به دلایل مختلف بسیاری از حیوانات را در طول تاریخ اهلی کرده‌اند. مهمترین این دلایل شامل؛ تهیهٔ مواد غذایی و کالاهای ارزشمند دیگر (مانند پشم، پنبه و ابریشم)، کمک در انجام برخی فعالیت‌ها (مانند حمل و نقل، شخم زدن زمین و شکار)، محافظت از خود و دام، لذت و تفریح به عنوان حیوان مونس یا گیاه تزئینی و برای تحقیقات علمی مانند یافتن درمان بیماری‌ها می‌شوند.

خاستگاه اخیر آفریقایی انسان امروزی

در دیرین‌مردم‌شناسی، خاستگاه اخیر آفریقاییِ انسان امروزی مقبول‌ترین مدلی است که برای توصیف خاستگاه و مهاجرت انسان‌های اولیه (انسان‌های دارای کالبد امروزی) در حال حاضر در دست است. این تئوری مدل «خروج (اخیر) از آفریقا» در منابع عامه، و «فرضیهٔ منشأ واحد اخیر»، «فرضیهٔ جایگزینی»، و مدل «خاستگاه اخیر آفریقایی» در متون علمی نامیده می‌شود. این فرضیه که انسان‌ها منشأ واحد دارند (تک‌پیدایش) در سال ۱۸۷۱ توسط چارلز داروین در کتاب نیای انسان منتشر شده‌است. تا دههٔ ۱۹۸۰ میلادی این تئوری بیشتر جنبه حدسی داشت تا اینکه شواهد به‌دست‌آمده از دی‌ان‌ای میتوکندری مردمان امروزی، به همراه شواهد مربوط به مردم‌شناسی کالبدی گونه‌های کهن (به‌دست‌آمده از فسیلها) پشتوانهٔ محکم‌تری برای این فرضیه ایجاد کردند. با توجه به شواهد ژنتیکی و فسیلی، «انسان خردمند» ی کهن منحصراً در آفریقا بین ۲۰۰٬۰۰۰ و ۱۰۰٬۰۰۰ سال پیش به انسان مدرن کالبد تکامل یافته‌است. متعاقباً اعضای یکی از شاخه‌های این‌گونه آفریقا را قبل از ۶۰٬۰۰۰ سال پیش ترک کرده و جایگزین جمعیت‌های انسان‌نمای قدیمی‌تر مانند نئاندرتال‌ها و «انسان راست‌قامت» شدند.

جامعهٔ علمی دربارهٔ نظریهٔ منشأ واحد اخیر انسان امروزی از شرق آفریقا به اجماع نزدیک شده‌اند.فرضیهٔ رقیب خاستگاه چندمنطقه‌ای انسان امروزی است. برخی از معتقدان به این نظریه اولین «خروج از آفریقا را (در این مورد توسط «انسان راست‌قامت» و نه «انسان خردمند») تا دومیلیون سال پیش می‌دانند.

دوران نوسنگی

دوران نوسنگی یا عصر حجر متأخر دوره‌ای از عصر سنگ است که با انقلاب نوسنگی آغاز و به دو دوره تقسیم می‌شود:

نوسنگی پیش‌ازسفال (که خود به نوسنگی پیش از سفال آ و نوسنگی پیش از سفال ب تقسیم می‌شود)

نوسنگی با سفالانقلاب نوسنگی نامی که بر اتخاذ «یک‌جانشینی» و «اهلی کردن» (کشاورزی و دامداری) از سوی جوامعی که پیش از آن شکارچی-گردآورنده بودند گذارده می‌شود. در این دوران، در برخی نواحی جنوب غرب آسیا (خاورمیانه)، انسان از مرحلهٔ جمع‌آوری و شکار به مرحلهٔ کشت و اهلی کردن برخی حیوانات مثل بز و گوسفند و همچنین سگ، انتقال یافت. باستان‌شناسان آغاز این دوره را در حدود ۱۱٬۰۰۰ سال پیش در سرزمین شام دانسته‌اند. دوران نوسنگی با آغاز دوران مس‌سنگی (آخرین دورهٔ عصر حجر) در حدود ۴۵۰۰ پ.م. (۶٫۵۰۰ سال پیش) به پایان رسید.

سفالگری

سُفالگری ساختن ظروف با گل است و به ظرف ساخته شده از این طریق سفال می‌گویند.

از مشهورترین سفالینه‌ها می‌توان به کوزه و پیاله سفالین اشاره کرد.

پیش از رواج شیشه سفالینه‌ها رایج‌ترین مظروفات بشر بودند.

مرغوب‌ترین خاک در صنعت سفالگری خاک رس می‌باشد که به دلیل وجود مقادیر بالای آهن در آن، به رنگ سرخ است.

سفالگری از نخستین صنایع بشر می‌باشد. خاستگاه آن را گر چه به درستی آشکار نیست ولی از روی یافته‌های کهن سرزمین باستانی سومر می‌دانند و البته به تازگی کشف تمدن جیرفت تردیدهایی در مورد این نظریه ایجاد کرده‌است/تمدن معروف به کنار صندل که طبق آخرین کاوش‌ها قدمت ان به شش هزار سال پیش می‌دانند و لوحی که در جیرفت کشف شد برای مطالعه به آمریکا و فرانسه فرستاده شد که توسط استادان شیکاگو و پاریس رمزگشایی شد که نتایج نشان داد این منطقه ۳۰۰ سال از خط نوشتاری تمدن شوش قدیمی تر است.

ظرف‌های سفالی، شاید یکی از قدیمی‌ترین ساخته‌های آدمی است.

انسان‌های اولیه از آن زمان که به فکر ذخیرهٔ آب و غذا افتادند و به خاصیت چسبندگی و شکل‌گیری گل رس پی بردند ظرف‌های سفالی را به شکل‌های گوناگون ساختند.

با گذشت زمان و گسترش زندگی، سفالگری هم تکامل یافت. انسان‌های آفریننده با دست‌هایشان بر ظرف‌های گلی نقش و نگارهایی کشیدند و آن‌ها را با رنگ‌های گوناگون آراستند. هم اینک در نقاطی از ایران از جمله در: مند گناباد، لالجین همدان، میبد یزد، شهرضای اصفهان، زنوز آذربایجان، کوزه کنان آذربایجان،

کلپورگان سیستان و بلوچستان، جویبار مازندران و سیاهکل گیلان ظروف سفالین تهیه می‌شود .

تولید وسایل و محصولات سفال و سرامیک در هر یک از نقاط نامبرده با اختلافی اندک در نوع مواد اولیه، رنگ و طرح تهیه می‌شود و به همین دلیل محصولات هر ناحیه به خوبی قابل تشخیص از فراورده‌های سایر نقاط است.

سفید آب

سفید آب یک محوطه تاریخی و باستان‌شناسی در مرکز ایران است که نخستین شواهد شناخته‌شده دوران پارینه‌سنگی زبرین در منطقه در آن یافت شده است.

در محدوده سفید آب چشمه‌ای قدیمی وجود دارد که در پارینه‌سنگی بالایی منبع مهم آب در منطقه خشک کاشان طی پلیستوسن بوده است. ابزارهای سنگی یافت‌شده دارای ویژگی‌های فرهنگ برادوستی بوده و با ابزارهای دوران پارینه‌سنگی زبرین در منطقه زاگرس شباهت دارد.

فراپارینه‌سنگی

فراپارینه‌سنگی (به انگلیسی: Epipaleolithic) آخرین مرحله در پیشرفت صنایع پارینه‌سنگی زبرین است که در پایان آخرین عصر یخ‌بندان پدید آمد و ادامهٔ فرهنگ‌های پارینه‌سنگی پس از آخرین عصر یخ‌بندان، درست پیش از آغاز دوران نوسنگی (حدود ۲۰ تا ۱۰هزار سال پیش) بود.

به فرهنگی باستان‌شناختی از بقایای صنایع پارینه‌سنگی جدید که در مرحلهٔ پایانی آخرین دورهٔ یخ‌بندان در خاور نزدیک ظاهر شده است فرهنگ فراپارینه‌سنگی گفته می‌شود.

در رژیم غذایی دوره فراپارینه‌سنگی شاهد اضافه شدن حیوانات کوچک به فهرست غذایی انسان‌ها هستیم. در واقع یکی از نظراتی که دربارهٔ ظهور دوره فراپارینه سنگی و پس از آن نوسنگی وجود دارد این است که در پایان عصر یخبندان در ۱۲۰۰۰ سال قبل به دلیل عقب‌نشینی یخبندان‌ها به سمت شمال کره زمین حیوانات عظیم‌الجثه در منطقه خاور نزدیک از بین رفتند و از رژیم غذایی انسان‌ها حذف شدند، در نتیجه انسان‌ها به شکار حیوانات کوچک‌تر و گردآوری غلات وحشی و ماهیگیری روی آوردند. این تغییر در رژیم غذایی مهم‌ترین عامل تغییرات بعدی است که منجر به دوره فراپارینه‌سنگی و نهایتاً نوسنگی شد.

فرهنگ ناتوفی

از مهم‌ترین فرهنگ‌های معرف دوره فراپارینه سنگی در خاور نزدیک «ناتوفیان» است که به عنوان فرهنگ بلافاصله قبل از کشاورزی در منطقه مناطق شرقی دریای مدیترانه شناخته شده‌است. این فرهنگ را برخاسته از فلسطین می‌دانند. در این فرهنگ سازه‌های استقراری به صورت سازه‌های خشتی و چینه نبوده، بلکه یا سازه‌های سنگ چین هستند یا استقرار در غارها بوده‌است.

در این فرهنگ حیوانات اهلی نداریم، غلات به صورت وحشی درو می‌شوند، مواد غذایی در انبارک‌ها ذخیره می‌شوند، ماهیگیری جزء راه‌های امرار معاش مردمان است و در میان آثار آن‌ها به اشیاء هنری و تزئینی بر می‌خوریم. نمونه‌های این فرهنگ در لایه III عین ملاحه، تحتانی‌ترین لایه جریکو، غارهای عرق الاحمر و شقبا و تراس‌های وادی فلاح دیده می‌شود. لازم به ذکر است که عده‌ای از جمله جیمز ملارت فرهنگ ناتوفیان را متعلق به دوران آغاز نوسنگی (Proto-neolithic) می‌دانند.

مدرنیته رفتاری

مدرنیته رفتاری یا جهش بزرگ رو به جلو فرضیه‌ای در باستان شناسی و انسان شناسی که بر اساس آن حدود 40 هزار تا 50 هزار سال پیش، در ابتدای دوره پارینه‌سنگی پسین ، انسان خردمند کنونی از انسان خردمند باستانی و دیگر انسان‌تباران به جهت رفتاری متمایز شد. هرچند درستی این ایده مورد بحث می‌باشد، اما اغلب دانشمندان معتقدند که مدرنیته رفتاری شامل ویژگی‌هایی نظیر تفکر انتزاعی، نمادسازی، هنر، برنامه‌ریزی، بازی و ساخت تیغه‌های سنگی و استخوانی بوده‌است.

مردم لر

لُر قومی ایرانی است که در غرب و جنوب باختری ایران زندگی می‌کنند. زبان لری خویشاوند نزدیک زبان فارسی و به همراه فارسی از دسته باختری زبان‌های ایرانی است. ویژگی‌های زبان لری نشان می‌دهد که چیرگی زبان‌های ایرانی در منطقه کنونی لرستان در دیرینه‌شناسی باستان بیشتر از سوی ناحیه پارس صورت گرفته نه از سوی ناحیه ماد. گویش‌های زبان لری نزدیک‌ترین گویش‌های ایرانی به زبان فارسی هستند. زبان لری همانند زبان فارسی نواده‌ای از زبان پارسی میانه است و واژه‌های آن همانندی بسیاری با فارسی دارد. ریشه زبان‌های ایرانی لری (بختیاری، خرم‌آبادی) مانند زبان فارسی به پارسی میانه (زبان ساسانیان) و از طریق پارسی میانه به پارسی باستان (زبان هخامنشیان) برمی‌گردد. برخی اقوام لر کوچک در قرن دوازدهم هجری شمسی از نواحی کردنشین عراق کوچ کرده و در لرستان ساکن شدند. برخی گویش‌های زبان لری مانند لری خرم‌آبادی نیز تحت تأثیر زبان کردی قرار گرفته‌اند. اما لرها مردمانی هستند که از نظر قومی جزئی از مردم کرد به‌شمار نمی‌آیند و خویشاوندی لرها با مردمان کردتبار تنها در ایرانی بودنشان است.

میان‌سنگی

دوران میان‌سنگی دوره‌ای از عصر سنگ فناوری بشری و میان دوره‌های پارینه‌سنگی و نوسنگی است. آغاز آن وابسته به موقعیت جغرافیایی میان ۲۰٬۰۰۰ تا ۸٬۰۰۰ پیش از میلاد متغیر است. به این دوران عصر سنگ میانی نیز گفته شده‌است.

اصطلاح میان‌سنگی را معمولاً منحصراً در مورد اروپای پیش‌ازتاریخ به‌کار می‌برند و مربوط به زمانی می‌دانند که با عقب‌نشینی یخچال‌های عصر یخ‌بندان و تغییرات اقلیمی ناشی از آن در حدود ۱۰ هزار سال پیش آغاز می‌شود. برای اشاره به دوران میان‌سنگی مناطق بیرون از اروپا به ویژه برای اشاره به خاور نزدیک در این دوران اصطلاح فراپارینه‌سنگی (Epipaleolithic) به‌کار می‌رود.

شکار، ماهیگیری و گردآوری شیوه‌های گذران زندگی مردم در فرهنگ‌های میان‌سنگی بود. ایجاد سکونتگاه در این دوران کم پیش آمده و موقتی بوده‌است. یافته‌های این دوران نشان می‌دهد که فنون ابزارسازی سنگی نسبت به پارینه‌سنگی پیشرفت داشته و بسامد پرداختن به آیین‌های دینی و جادوباوری بیشتر شده‌است. شبیه‌سازی از انسان در این عصر یعنی میان سنگی میان جوامع بشری آغاز شد.

در دوره میان‌سنگی انسان با امکان ذخیره مواد غذایی گیاهی و جانوری آشنا می‌شود. در این دوره، کنترل مواد غذایی جانوری با شکار نکردن بچه حیوانات و ماده‌های آبستن آغاز می‌شود. سپس محافظت از آن حیوانات از بیم فرار نکردن، موجب آغاز روند اهلی شدن حیوانات می‌گردد.

مهم‌ترین ویژگی سنگ‌ابزارهای دوره میان‌سنگی ترکیبی بودن آنهاست که ظهور این ویژگی به بارزترین وجه در اختراع داس با استفاده از ریزتیغه‌ها دیده می‌شود که در دسته‌های استخوانی جاسازی می‌شوند (اشاره به داس نشانگر کشت غلات در این دوره نیست، بلکه از داس برای بریدن گیاهان وحشی استفاده می‌شود). تعداد زیاد سنگ‌ساب‌های پیدا شده، از رسیدن انسان مرحله آماده‌سازی غذا آگاهی می‌دهند. سه عامل: اهلی کردن حیوانات، آغاز کشاورزی و آماده‌سازی غذا، موجب می‌شود تا انسان به زمین و سرزمین وابستگی و تعلق خاطر پیدا کند و به مرحله یکجانشینی برسد.

نیزه‌انداز

نیزه‌انداز یا آتلاتل (atlatl) ابزاری است که در قدیم در بخش‌های بزرگی از جهان برای افزودن بر نیروی پرتاب نیزه‌ها استفاده می‌شد. این ابزار امروزه تنها در برخی اقوام نظیر بومیان استرالیا و اسکیموها استفاده دارد. در بیشتر نقاط جهان، پس از ابداع تیر و کمان، نیزه‌انداز کاربرد خود را از دست داد.

برای استفاده از نیزه‌انداز، انتهای عقب نیزه را در زبانه نیزه‌انداز قرار می‌دهند و پس از پرتاب نیزه، با کشیدن نیزه‌انداز به جلو، این زبانه فشار دیگری بر نیزه وارد می‌آورد و موجب افزودن بر سرعت آن می‌شود. با این کار سرعت‌هایی در حدود ۱۵۰ کیلومتر بر ساعت هم ممکن شده است.

واژه آتلاتل از زبان آزتکی گرفته شده‌است. آزتک‌ها در سال ۱۵۱۹ که با اسپانیایی‌ها روبه‌رو شدند هنوز از این ابزار استفاده می‌کردند. آثاری از نیزه‌اندازها در اروپا مربوط به حدود ۲۰ هزار سال پیش یافته شده‌است.

امروزه در ایالات متحده گروه‌هایی به استفاده از نیزه‌انداز به عنوان ورزش روی آورده‌اند و در آن کشور تورنمنتهای نیزه‌اندازی نیز برگزار می‌شود.

پارینه‌سنگی

دوران پارینه‌سنگی یا پالئولیتیک (Paleolithic) قدیمی‌ترین دوران ماقبل تاریخ انسان و فرهنگ مادی انسانی و دورانی است که در آن انسان برای نخستین بار از ابزار سنگی دست‌ساز استفاده کرد. پارینه‌سنگی از حدود ۳٫۳ میلیون سال پیش تا زمان عقب‌نشینی یخچال‌ها از نیمکرهٔ شمالی در فاصلهٔ سال‌های ۱۰ هزار تا۸۵۰۰ ق.م. ادامه داشته‌است. به پارینه‌سنگی، عصر سنگ کهن و دیرینه‌سنگی هم گفته شده‌است.

دوران پارینه‌سنگی ابتدایی‌ترین و طولانی‌ترین مرحله زندگی انسان است (در واقع ۹۹٪ آن را پوشش می‌دهد). در این دوره روند فرگشت فکری، جسمی، فرهنگی و فناورانه انسان شکل می‌گیرد. اولین ابزارها به دست گونه‌های نخستین انسان به وسیله سنگ در این دوره ساخته می‌شود. مکان آن نیز شرق آفریقا در اتیوپی، کنیا، تانزانیا به ویژه ناحیه الدوایی و در آسیا و اندونزی است. در همین دوره بود که انسان از شکل شاخه‌های اولیه سرده انسانی نظیر انسان ماهر Homo habilis تحول یافته و به شکل انسان امروزی یعنی انسان خردمند Homo sapiens درآمد.

در دوران پارینه‌سنگی، انسان‌ها در گروه‌های نسبتاً کوچکی گرد هم آمده و به گردآوری گیاهان، ماهی‌گیری و شکار پرداخته‌اند. ساخت ابزار سنگی ویژگی اصلی این دوران است، اما انسان‌ها در سراسر پارینه‌سنگی از ابزارهای چوبی و استخوانی نیز بهره می‌گرفته‌اند. انسان‌ها در آن دوران از چرم و الیاف گیاهی نیز استفاده کرده‌اند. در اواخر دوران پارینه‌سنگی، انسان‌ها نخستین بار اقدام به آفرینش هنری کردند که شامل هنر صخره‌ای و ساخت اشیا و نقاشی درون غارها می‌شد. هم‌چنین آغاز رفتار مربوط به باورهای دینی هم‌چون برگزاری آیین‌ها و آیین خاکسپاری مربوط به اواخر پارینه‌سنگی است.آب‌وهوای پارینه‌سنگی متشکل از دوره‌های یخبندان و بین یخبندان بود و به‌طور متناوب دماهای سرد و گرمی را تجربه می‌کرد.

پارینه‌سنگی زیرین

پارینه‌سنگی زیرین (به انگلیسی:Lower Paleolithic) یا پارینه‌سنگی قدیم کهن‌ترین بخش پارینه‌سنگی است که از حدود ۳٫۳ میلیون سال پیش با نخستین استفاده‌ها از ابزارهای سنگی خام (الدوایی) و نخستین تلاش‌ها برای شکار و گردآوری خوراک آغاز شده و تا حدود ۳۰۰ هزار سال پیش ادامه داشته‌است.

نخستین شواهد در خصوص استفادهٔ انسان‌سایان از ابزارهای سنگی به دوران پارینه‌سنگی زیرین بر می‌گردد. در آن دوران انسان برای نخستین بار به استفاده از ابزارهایی مثل الدوایی Oldowan و آشولی Acheulean روی آورده‌است.

پارینه‌سنگی زیرین تا دورهٔ میان‌سنگی ادامه یافته‌است، یعنی زمانی که ابزارهای سنگی به مراتب پیچیده‌تر شده و انسان به استفاده از ابزارهایی مثل موستری روی می آورد. همچنین در قدیمی‌ترین دورهٔ تاریخ، استفاده از آتش توسط انسان بین دوره‌های پارینه‌سنگی زیرین و میان‌سنگی هنوز اختلافاتی وجود دارد.

در این دوره ابتدا گونهٔ انسانی جنوبی‌کپی Australopithecus در دو گونه آفریقایی و تناور پدیدار می‌شود. گونه آفریقایی با توجه به توانایی در ساخت ابزار انسان ماهر Homo habilis نیز نامیده می‌شود که در چاد، جنوب آفریقا و تانزانیا (گاروزی و اولدوای Olduvai) می‌زیسته‌است. ابزار که گونه آفریقایی ساخته‌است الدوایی نامیده می‌شود؛ چون نخستین بار از ناحیه اولدوای تانزانیا به دست آمده‌است و فقط تبرهای دستی بوده. دومین گونه انسانی که در این دوره پدیدار می‌شود؛ انسان راست‌قامت Homo erectus نام دارد. این گونه از یک و نیم میلیون تا پانصد هزار سال پیش می‌زیسته‌است، از آتش استفاده می‌کرده‌است و ابزارساز بوده و ابزارهایی که به کار برده‌است آشولی؛ و لوالوآزی Levalloasien نام دارد. انسان جاوه و انسان پکن از مشهورترین گونه‌های انسان راست‌قامت هستند.

پارینه‌سنگی میانی

پارینه‌سنگی میانی (به انگلیسی: Middle Paleolithic) دومین دوره از پارینه‌سنگی است که در قاره‌های آسیا، اروپا و آفریقا به وقوع پیوسته‌است. باستان‌شناسان بازه این دوره را از ۳۰۰ هزار سال تا ۳۰ هزار سال پیش می‌دانند. مهم‌ترین ویژگی‌های آن، پیشرفت و گوناگونی ابزارهای سنگی و همچنین نخستین کاربردهای نمادین دست‌ساخته‌هاست.

این دوران با تاریخ‌های مختلف در نقاط مختلف جهان رخ داده‌است. این دوران با ظهور دوران پارینه سنگی زبرین پایان می‌یابد.

در این دوران بود که انسان‌های نئاندرتال در حدود ۳۰۰٫۰۰۰ تا ۳۰٫۰۰۰ سال پیش در قارهٔ اروپا ظهور یافتند و قدیمی‌ترین آثار یافت شده از انسان در این دوران مربوط به ۱۹۵٫۰۰۰ سال پیش مربوط به همین دوران می‌شود. همچنین جدایی فیزیولوژیکی انسان نوین با تغییراتی در میتوکندری حوا تا ۱۵۰٫۰۰۰ سال پیش و ظهور انسان ایگرگ کروموزومی در حدود ۹۰٫۰۰۰ سال پیش از دیگر اتفاقات در این دوران بود. همچنین بنا بر منشاء آفریقایی انسان نوین، انسان‌های نوین در حدود ۷۰٫۰۰۰ تا ۱۰۰٫۰۰۰ سال پیش تصمیم به مهاجرت از آفریقا گرفتند و با گسترش قلمرو خود، جایگزینی انسان نوین با انسان‌های نئاندرتال و انسان راست‌قامت از دیگر رخ دادهای مهم در این دوران بود.

در حدود ۱۰۰٬۰۰۰ پیش از میلاد آثار بر جای مانده از غارنشینی در کوه‌های زاگرس در غرب ایران بیانگر سکونت انسان در این مناطق در دوره پارینه‌سنگی میانی (۳۰۰٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ سال پیش) است.

چیرگی انسان نخستین بر آتش

چیرگی انسان بر آتش، نقطهٔ عطفی در زندگی او است. چون با این توانایی توانست خوراکش را بپزد، گرم شود و از خود محافظت کند. همچنین فراهم آوری آتش اجازه داد تا فعالیت‌های انسان تا هنگامه‌های سردتر شب هم گسترش یابد و در برابر درندگان و حشره‌ها حفظ شود.نشانه‌های دستیابی همگانی به آتش و چیرگی بر آن به ۱۲۵٬۰۰۰ سال پیش و حتی پیش از آن، و نشانه‌های نخستین دستیابی‌های انسان راست‌قامت به چیرگی بر آتش به ۴۰۰٬۰۰۰ سال پیش باز می‌گردد. هرچند برخی ادعا می‌کنند که نشانه‌هایی دیرینه تر هم وجود دارد اما بیشتر این ادعاها محکم نیست.دستیابی یکی از اعضای گونهٔ انسان به این مهارت را می توان با پیشینه‌ای میان ۰٫۲ تا ۰٫۷ میلیون سال پپش برآورد کرد.

کانو

کانو (به انگلیسی: canoe) یا همان بلم گونه‌ای از قایق باریک و کوچک هستند که معمولاً با نیروی انسان پیش می‌روند ولی گاه موتور برقی یا بنزینی هم به آن‌ها وصل می‌شود.

کانو می‌تواند به صورت یک‌نفره یا دونفره به وسیله پارو حرکت کند.

مسابقات کانو آب‌های خروشان برای نخستین بار به‌طور رسمی در بازی‌های المپیک تابستانی ۱۹۷۲ مونیخ برگزار شد. این رشته در برنامه بازی‌های المپیک ۱۹۷۶ مونترال تا ۱۹۸۸ سئول قرار نگرفت اما در سال ۱۹۹۲ به برنامه المپیک بازگشت.

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.