پارینه‌سنگی

دوران پارینه‌سنگی یا پالئولیتیک[۱] (Paleolithic) قدیمی‌ترین دوران ماقبل تاریخ انسان و فرهنگ مادی انسانی و دورانی است که در آن انسان برای نخستین بار از ابزار سنگی دست‌ساز استفاده کرد. پارینه‌سنگی از حدود ۳٫۳ میلیون سال پیش تا زمان عقب‌نشینی یخچال‌ها از نیمکرهٔ شمالی در فاصلهٔ سال‌های ۱۰ هزار تا۸۵۰۰ ق.م. ادامه داشته‌است. به پارینه‌سنگی، عصر سنگ کهن و دیرینه‌سنگی هم گفته شده‌است.

دوران پارینه‌سنگی ابتدایی‌ترین و طولانی‌ترین مرحله زندگی انسان است (در واقع ۹۹٪ آن را پوشش می‌دهد). در این دوره روند فرگشت فکری، جسمی، فرهنگی و فناورانه انسان شکل می‌گیرد. اولین ابزارها به دست گونه‌های نخستین انسان به وسیله سنگ در این دوره ساخته می‌شود. مکان آن نیز شرق آفریقا در اتیوپی، کنیا، تانزانیا به ویژه ناحیه الدوایی و در آسیا و اندونزی است. در همین دوره بود که انسان از شکل شاخه‌های اولیه سرده انسانی نظیر انسان ماهر Homo habilis تحول یافته و به شکل انسان امروزی یعنی انسان خردمند Homo sapiens درآمد.

در دوران پارینه‌سنگی، انسان‌ها در گروه‌های نسبتاً کوچکی گرد هم آمده و به گردآوری گیاهان، ماهی‌گیری و شکار پرداخته‌اند. ساخت ابزار سنگی ویژگی اصلی این دوران است، اما انسان‌ها در سراسر پارینه‌سنگی از ابزارهای چوبی و استخوانی نیز بهره می‌گرفته‌اند. انسان‌ها در آن دوران از چرم و الیاف گیاهی نیز استفاده کرده‌اند. در اواخر دوران پارینه‌سنگی، انسان‌ها نخستین بار اقدام به آفرینش هنری کردند که شامل هنر صخره‌ای و ساخت اشیا و نقاشی درون غارها می‌شد. هم‌چنین آغاز رفتار مربوط به باورهای دینی هم‌چون برگزاری آیین‌ها و آیین خاکسپاری مربوط به اواخر پارینه‌سنگی است.[۲]

آب‌وهوای پارینه‌سنگی متشکل از دوره‌های یخبندان و بین یخبندان بود و به‌طور متناوب دماهای سرد و گرمی را تجربه می‌کرد.

تقسیم‌بندی سه‌گانه اعصار
عصر تاریخی
دوره لاتن   نیاتاریخی
دوره هالشتات
عصر آهن
  پسین  
میانه
پیشین
عصر برنز
دوران نوسنگی عصر مس  
نوسنگی با سفال پیشاتاریخ
نوسنگی پیش از سفال ب
نوسنگی پیش از سفال آ
میان‌سنگی میان‌سنگی
پارینه‌سنگی پسین
میانه
پیشین
عصر سنگ
Bifaz de Atapuerca (TG10)
عکس از دو تیشه مشتی متعلق به عصر پارینه‌سنگی
Bola-Sidi-Abderrahman
توپ پرتابی از دوره پارینه‌سنگی

بخش‌بندی

انسان‌شناسان با پژوهش بر روی آثار باقی‌مانده از دوران جمع‌آوری غذا (دوران پارینه‌سنگی) و نیز از طریق ابزارهای سنگی خاص هر دوره، آن را سه بخش تقسیم کرده‌اند که عبارتند از پارینه‌سنگی زیرین، پارینه‌سنگی میانی و پارینه سنگی جدید.

  • دوران پارینه‌سنگی زیرین یا پارینه‌سنگی قدیم، که کهن‌ترین بخش پارینه‌سنگی است. پارینه‌سنگی زیرین از حدود ۳٫۳ میلیون سال پیش با نخستین استفاده‌ها از ابزارهای سنگی خام (الدوایی) و نخستین تلاش‌ها برای شکار و گردآوری خوراک آغاز شده و تا ۳۰۰ هزار سال پیش ادامه یافته‌است. آثار باقی‌مانده از انسان‌های آن دوران عبارتند از فسیل قسمت‌هایی از استخوان بدن و دست‌افزارهایی که از سنگ ساخته شده‌اند. قدیمی‌ترین آثاری که از انسان باقی مانده‌است، متعلق به همین دوران است.
  • دوران پارینه‌سنگی میانی: که باستان‌شناسان معتقدند که این دوران از حدود ۳۰۰ هزار سال پیش آغاز شده و تا حدود ۳۰ هزار سال پیش ادامه یافته‌است. مهم‌ترین ویژگی‌های آن دوران، پیشرفت و گوناگونی ابزارهای سنگی و همچنین نخستین کاربردهای نمادین دست‌ساخته‌های بشری است.
  • دوران پارینه سنگی جدید: که باستان‌شناسان معتقدند از حدود ۴۰ هزار سال پیش آغاز و در حدود ۱۲ هزار سال پیش پایان یافته‌است. در این دوران انسان نئاندرتال از بین می‌رود و انسان خردمند که به انسان کرومانیون نیز مشهور است پدیدار می‌گردد. ابزارها شکل تکامل یافته‌تری پیدا می‌کنند و تخصصی‌تر می‌شود و سنت ابزارسازی تیغه‌ای یا خُرده‌سنگی آغاز می‌شود.

پس از پایان یافتن دوره پارینه‌سنگی، دوره میان‌سنگی شروع می‌شود که دوره فراپارینه‌سنگی نیز نامیده شده‌است. دوره فراپارینه‌سنگی از حدود ۱۲ هزار سال پیش آغاز و تا ۱۰ هزار سال پیش ادامه داشته‌است.

تقسیم‌بندی ارائه شده برای هر کدام از این دوره‌ها بر اساس پیشرفت‌هایی است که در نوع ساخت ابزارهای سنگی به وجود آمده‌است.

ایران

ایران در دوران پارینه‌سنگی مورد سکونت جمع آورندگان غذا و شکارورزان بوده‌است.

  • آثار دوران پارینه‌سنگی قدیم در ایران در مناطق زیر شناسایی شده‌اند که عبارتند از:
  1. در شمال شرق ایران در چند نقطه در حاشیه بستر خشک رودخانه کشف‌رود خراسان.
  2. در غرب البرز در غار دربند رشی.[۳]
  3. شمال غرب ایران در منطقه‌ای واقع در بین تبریز، مراغه و میانه در آذربایجان.
  4. جنوب شرق ایران در منطقه‌ای واقع در ناحیه لادیز بلوچستان.
  5. جنوب دریاچه ارومیه در مکانی بنام شیوه تو در نزدیکی مهاباد[۴]
  6. در غرب ایران در مکانهای گاکیه در شرق کرمانشاه، هلیلان، مهران و دهلران در استان ایلام
  7. در اطراف رودخانه های کارین و کارگر در شمال شرق میناب در هرمزگان
Neanderthal Child-Museum
مدل یک کودک نئاندرتال در موزه مردمشناسی خلیج فارس، بندر عباس
  • آثار دوره پارینه‌سنگی میانی در اغلب نقاط ایران کشف شده است. از مهمترین غارهای این دوره که کاوش شده‌اند غارهای اطراف کرمانشاه و بیستون، غارهای هورامان کردستان، غارهای اطراف حرم آباد، غارهای ارسنجان و مرودشت فارس، غار کیارام در گلستان و غار قلعه کرد در قزوین نام برد

اکثر ابزارهای سنگی دوره میانی در ایران از نوع موستری هستند.خراشنده های جانبی و تیزه و استفاده از شیوه تراش لوالوا از شاخصه های موستری در ایران هستند. بیشتر آثار دوره پارینه‌سنگی میانی در ایران، در منطقه زاگرس یافت شده‌اند. در این دوره آیین تدفین وجود داشته‌است. تنها بقایای سنگواره انسانهای این دوره که نئاندرتال هستند در غار شکارچیان بیستون و غار وزمه در غرب ایران کشف شده اند.

  • آثار دوره پارینه‌سنگی جدید و فراپارینه سنگی اغلب در زاگرس و البرز یافت شده است. از مهترین غارهای کاوش شده این دو دوره می توان به غار یافته و کلدر در لرستان، ورواسی، غارخر و ملاورد در کرمانشاه، غار کناچه در کردستان، غار بوف و اشکفت گاوی در فارس، گرم رود، هوتو، کمربند، التپه و کمیشان در مازندران نام برد.

منابع

  1. واژه پالئولیتیک ریشهٔ یونانی دارد و از (Paleo) به معنی پارینه یا قدیمی و (Litoth) به معنی سنگ گرفته شده‌است.
  2. Phillip Lieberman (1991). Uniquely Human. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. ISBN 0-674-92183-6.
  3. Biglari, F. , V. Jahani 2011 The Pleistocene Human Settlement in Gilan, Southwest Caspian Sea: Recent Research, Eurasian 8 (1-Prehistory 8 (1-2): 3-28. Biglari, F. and Shidrang, S 2006 The Lower Paleolithic Occupation of Iran, Near Eastern Archaeology 69(3–4): 160-168
  4. Biglari, F. and Shidrang, S 2006 The Lower Paleolithic Occupation of Iran, Near Eastern Archaeology 69(3–4): 160-168
  • Clark, Grahame. World Prehistory in New Perspective, Cambridge University Press, 1977.
  • Haviland, William. Anthropology, New York; Rinehard and Winston Press, 1985.
  • عسکری خانقاه، اصفر و محمد شریف کمالی. انسان‌شناسی عمومی، تهران؛ انتشارات سمت، ۱۳۷۸.
  • ویکی‌پدیای انگلیسی.
  • دکتر صادق ملک شهمیرزادی، ایران در پیش از تاریخ ایران، تهران؛ انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۹۱
آشولی

آشولی یکی از فرهنگ‌های دوران پارینه‌سنگی یا صنعت ساخت ابزار سنگی است. صنعت آشولی از ۱٫۶ میلیون‌سال پیش — یعنی پایان دورهٔ الدوایی به معنی اخص — تا ۳۰۰ هزار سال پیش در آفریقا و بخش‌هایی از اوراسیا رواج داشته‌است. ویژگی ابزارهای این صنعت، تراشیدن دو روی سنگ‌ها برای ساخت ابزار است. معروف‌ترین ابزار آشولی تیشه مشتی است.

اروپای دوران پارینه‌سنگی

در اروپا دوران پارینه‌سنگی مقارن است با اولین اشغال اروپا توسط موجودات انسان نما که از حدود ۷۰۰ هزار سال پیش ظهور کرده بودند. البته تمام سرزمینهای اروپا توسط موجودات شبه انسان تصرف نشده بود. اسناد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که به دلیل شرایط آب و هوا و منابع طبیعی این سرزمین‌ها شاهد تخلیه شبه انسانها یا استقرار مجدد آن‌ها بوده‌است.

اوریگنیشن

فرهنگ اوریگنیشن یا اورین‌ییشن (به انگلیسی: Aurignacian) فرهنگی باستان‌شناسانه از دوره پارینه‌سنگی نوین بود که در اروپا و جنوب غربی آسیا یافت می‌شد. این فرهنگ برای دوره طولانی میان ۴۵٬۰۰۰ تا ۳۵٬۰۰۰ سال پیش (بر پایه تازه‌ترین زمان‌سنجی‌های کربنی این زمان میان ۴۷٬۰۰۰ تا ۴۱٬۰۰۰ سال پیش بوده) وجود داشته‌است. نام «اوریگنیشن» برگرفته از نام شهرک اورینیاک (Aurignac) در منطقه اوت-گارون فرانسه است.

قدیمی‌ترین هنر ماقبل تاریخ به صورت فیگوراتیو با نام ونوس هول فلس از این فرهنگ به دست آمده. این تندیس در سال ۲۰۰۸ در غاری در شلکلینگن، ایالت بادن-وورتمبرگ آلمان پیدا شد.

بیروت

بِیْروت (عربی: بيروت‎؛ آوایش: بَیْروت، فرانسوی: Beyrouth) بزرگترین شهر و پایتخت لبنان، از بندرهای برجستهٔ شرق دریای مدیترانه است که در شبه جزیره‌ای از کوه‌پایه‌های لبنان در میانگاه کشور جای گرفته. بیروت از مراکز مهم فرهنگی در شرق جهان عربی است، شهری کهن و باستانی است که نامش در لوحه‌های عمارنه یاد شده و از سدهٔ پنجم پیش از میلاد سکونت‌پذیر است.

بیروت، مرکز بازرگانی برجستهٔ فینیقی‌ها بوده‌است. در دوران باستان، در عصر امپراتوری‌های سلوکیان، رومیان و بیزانس شکوفا شد و رشد یافت. ۶۲۵ فتح اسلامی به آن درآمد، در ۱۱۱۰ در جنگ‌های صلیبی سقوط کرد و به سال ۱۲۹۱ در گسترهٔ پادشاهی اورشلیم جای گرفت. در هنگام فرمانروایی عثمانی، دُروزی‌ها بر آن چیره بودند. از ۱۸۳۲ تا ۱۸۴۱ در فرمان خاندان محمد علی (محمدعلی و ابراهیم پاشا) بود و بازسازی شد. از ۱۹۱۸ تا ۱۹۴۴، زیر سرپرستی فرانسه اداره می‌شد و پس از پایان جنگ جهانی دوم و استقلال لبنان، برنامه‌های نوسازی و آبادانی بیروت انجام گرفت. در پی جنگ داخلی لبنان (۱۹۷۵-۱۹۹۰) بسیاری از زیرساخت‌ها و سازه‌های آن ویران گشت و از برجستگی‌اش در شاخه‌های گوناگون کاسته شد. در۱۹۸۲ به محاصرهٔ اسرائیل درآمد. در سال ۱۹۹۰ درگیری‌ها در بیروت پایان یافت و بخش‌بندی شهر به شرقی-غربی برچیده گشت. در دهه ۱۹۹۰، برنامه‌های بازسازی و نوین‌سازی بیروت از سوی دولت رفیق حریری انجام پذیرفت و در سال ۲۰۰۵، نیروهای سوریه از چیرگی بر لبنان و بیروت درآمدند.منطقهٔ کلان بیروت، دربرگیرندهٔ شهر و حومهٔ آن در سال ۲۰۱۲، ۲٬۰۶۳٬۳۶۳ نفر جمعیّت داشت. نخستین اشاراتِ تاریخی به این منطقه، در نامه‌های تل العمارنه از مصر باستان پیدا شده که مربوط به سدهٔ ۱۵ پیش از میلاد است. از آن تاریخ، بیروت سکونت پذیر بوده‌است و از فرهنگ‌های گوناگون اثرهای مهم بر جای دارد.

تپه دلازیان

تپه دلازیان مربوط به دوران پارینه‌سنگی است و در جنوب سمنان معروف به هفت تپه با شماره ۱۷۰۲ در آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، در یکی از تپه‌های موجود در دلازیان آثار معماری خشتی سنگی مربوط به دوره ماد (نوشیجانی) مشاهده شده است.

بر اساس پژوهش‌های انجام شده این احتمال قوت می‌یابد که منطقه میرک سمنان بزرگ‌ترین و منحصر به فردترین منطقه میراثی ایران و حتی خاورمیانه در دوره پارینه‌سنگی میانی است.

منطقه میرک، محوطه ۴۰ هکتاری روبازی را شامل می‌شود که بین تپه‌های موسوم به دلازیان و تپه میرک در جنوب سمنان قرار دارد.

دوران پارینه‌سنگی ژاپن

آغاز دوران پارینه سنگی (به ژاپنی: 旧石器時代, kyūsekki jidai) در ژاپن را بین ۵۰,۰۰۰ تا ۳۰,۰۰۰ سال پیش از میلاد در نظر گرفته‌اند. اما در میان صاحب‌نظران، نقطه شروع ۳۵,۰۰۰ سال پیش از میلاد، بیش از دیگر تاریخ‌ها مورد تایید قرار گرفته است.

هر گونه ادعای حضور انسان قبل از این تاریخ مناقشه‌برانگیز قلمداد می‌شود.قدیمی‌ترین استخوان‌هایی که از انسان یافت شده، متعلق به ۱۴,۰۰۰ تا ۱۸,۰۰۰ سال قبل است. محل این کشف در هاماماتسو در شیزواوکا بوده است.

این دوره همزمان با به انتها رسیدن آخرین عصر یخبندان به پایان رسید. آب شدن یخ‌ها باعث جدا شدن جزیره‌های ژاپن از خشکی‌های قاره اوراسیا شد. ویژگی خاص دوران پارینه سنگی ژاپن در این است که اولین سنگ‌های صیقل‌خورده و قدیمی‌ترین سنگ‌های آسیاب جهان در این منطقه یافت شده است.

مطالعه دوران پارینه سنگی ژاپن تا بعد از جنگ جهانی دوم آغاز نشده بود. از آنجا که فرض می‌شد بشر تا پیش از دوره جومون به ژاپن پا نگذاشته است، حفاری چینه‌های زمین در همین حدود متوقف می‌شد.

عصر سنگ

عصر سنگ یا عصر حجر دوره‌ای است که در آن فناوری در راستای فرگشت انسانی گسترده شده و زندگی انسانی از شرق آفریقا به سراسر جهان پراکنده شد. این دوره با پیشرفت کشاورزی، رام کردن دام‌ها، و گداختن سنگ مس و فلزکاری به‌پایان رسید. ازآنجاکه نوشتن را آغازِ تاریخ می‌دانند، عصر سنگ در دورهٔ پیش از تاریخ جای می‌گیرد.

غار خونیک

غار خونیک یکی از غارهای شهرستان قائنات در استان خراسان جنوبی واقع شده‌است. این غار در تاریخ ۲۷ مرداد ۱۳۸۲ با شماره ثبت ۹۵۹۲ در فهرست آثار ملی قرار گرفته‌است.

غار دواشکفت

غار دواَشکَفت در شمال شهر کرمانشاه، در دامنهٔ کوه میوله و مشرف به پارک کوهستان قرار دارد و کهنترین بقایای سکونت انسان در شهر کرمانشاه در آن پیدا شده است. با توجه به مطالعات باستان‌شناسی انجام شده، این غار در دوران پارینه سنگی میانی (بین ۱۲۰ تا ۴۰ هزار سال پیش) محل سکونت انسان (احتمالاً نئاندرتال) بوده‌است. ارتفاع این غار در حدود ۱۶۰۰ متر از سطح دریاست.

یکی از کهن‌ترین سکونتگاه‌های بشر در منطقهٔ کرمانشاه غار دواشکفت در نزدیکی تاق بستان است. این مکان باستانی، شامل دو غار مجاور هم، در دامنهٔ جنوبی کوه میوله، در ارتفاع حدود سیصدمتری از دشت و مشرف بر پارک کوهستان قرار دارد. نخستین بار در سال ۱۹۹۹ به وسیلهٔ باستان‌شناسان کرمانشاهی، فریدون بیگلری و سامان حیدری، شناسایی و مطالعه شد. طبق یافته‌های باستان‌شناسی، این غار در دورهٔ پارینه‌سنگی میانی مسکن انسان‌های شکارگر بوده‌است. با توجه به مطالعات باستان‌شناسی انجام‌یافته، یکی از این دو غار (غار شرقی)، در دورهٔ پارینه‌سنگیِ میانی محل سکونت موقت یا فصلیِ گروه‌های شکارورز ساکن منطقه بود.

غار شکارچیان

۳۴°۲۳′۲۶″ شمالی ۴۷°۲۶′۱۳″ شرقی

غار شکار چیان یک غار متعلق به دوران پارینه‌سنگی است که در دامنه کوه بیستون در شهر بیستون استان کرمانشاه جای گرفته است. این اثر در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۸۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

فرهنگ برادوستی

فرهنگ برادوستی یا اوریگنیشن زاگرسی قدیمی‌ترین فرهنگ دورهٔ پارینه‌سنگی پسین در ناحیه زاگرس است، که بین ۱۹۰۰۰ تا ۳۸۰۰۰ سال پیش در این سرزمین رواج داشته‌است. حوزهٔ آن عمدتاً در زاگرس مرکزی در اطراف کرمانشاه، لرستان، کردستان عراق و نیز در زاگرس جنوبی در کهگیلویه و بویر احمد، خوزستان و فارس و در حاشیهٔ دریاچه طشک و دریاچه مهارلو و مرودشت گسترش داشته‌است. همچنین در دههٔ اخیر آثاری از این فرهنگ در البرز مرکزی کشف شده‌است. ابزارهای سنگی در این فرهنگ نسبت به فرهنگ موستری، که در دورهٔ پارینه‌سنگی میانی در این ناحیه رایج بوده‌است، تنوع بیشتری دارد و تخصصی‌تر شده‌است. این فرهنگ به دو دورهٔ قدیم و جدید تقسیم می‌شود و نهایتاً، متعاقب آخرین بیشینه یخچالی به فرهنگ زرزی تحول می‌یابد.

مطالعهٔ فرهنگ برادوستی از حیث چگونگی‌گذار از دورهٔ پارینه‌سنگی میانی به پسین در آسیای جنوب غربی، گسترش مدرنیته رفتاری در اوراسیا و انقراض نئاندرتال‌ها، نحوهٔ ارتباط با فرهنگ اوریگنیشن در شام و اروپا و ظهور ابزارهای تراشهٔ سنگی نوین اهمیت دارد. هرچند مطالعات در این خصوص هنوز به نتیجهٔ قطعی و دقیقی نرسیده‌است.

مدرنیته رفتاری

مدرنیته رفتاری یا جهش بزرگ رو به جلو فرضیه‌ای در باستان شناسی و انسان شناسی که بر اساس آن حدود 40 هزار تا 50 هزار سال پیش، در ابتدای دوره پارینه‌سنگی پسین ، انسان خردمند کنونی از انسان خردمند باستانی و دیگر انسان‌تباران به جهت رفتاری متمایز شد. هرچند درستی این ایده مورد بحث می‌باشد، اما اغلب دانشمندان معتقدند که مدرنیته رفتاری شامل ویژگی‌هایی نظیر تفکر انتزاعی، نمادسازی، هنر، برنامه‌ریزی، بازی و ساخت تیغه‌های سنگی و استخوانی بوده‌است.

منشأ فرگشتی ادیان

منشأ فرگشتی دین یا ریشه تکاملی دین نظریه‌هایی برای توضیح پدیدار شدن رفتار مذهبی در طول فرگشت انسان است.ظهور رفتار دینی از دوره نوسنگی، به لحاظ روان‌شناسی فرگشتی، منشأ زبان، اسطوره‌شناسی، مقایسه میان-فرهنگی انسان‌شناسی دین، و همچنین شواهدی بر معنویت و رفتار فرقه‌وار در دوره پارینه‌سنگی زیرین، و مشابهت‌ها در رفتار کپی‌های بزرگ مورد بحث قرار می گیرند.

موزه پارینه‌سنگی زاگرس

موزه پارینه سنگی زاگرس نام موزه‌ای تخصصی در زمینه پیش از تاریخ است که در ردیف موزه‌های تخصصی جهان قرار دارد، و به عنوان نخستین موزهٔ پارینه سنگی خاورمیانه شناخته می‌شود. این موزه در تکیه بیگلر بیگی و خیابان مدرس شهر کرمانشاه قرار دارد که در سال ۱۳۸۶ توسط فریدون بیگلری و مرادی بیستونی تأسیس شده‌است و شامل مجموعه‌ای از ابزار آلات سنگی و استخوان‌های انسان از دوره‌های پارینه سنگی در ایران و کشورهای دیگر را شامل می‌شود.

موستری

موستری ( به انگلیسی Mousterian) نامی است که باستان شناسان به مجموع صنعت‌های ساختن ابزار سنگی ( بازالت/جخماق) در عصر پارینه سنگی میانه داده و در ایران دوران ساخت این نوع ابزارهای چخماقی را دوره موستری گفته‌اند. وجه تسمیه فرهنگ موستری دیده شدنش در محوطه باستانی لاموستر ( Le Moustier) در دوردون ( Dordogne) فرانسه به صورت پناهگاه سنگی انسانهای اولیه بوذه است.

این گونه ابزارها در اروپا، شمال افریقا و آسیای غربی و مرکزی یافته شده‌اند و در حوزه‌های مختلف تفاوت‌هایی با هم دارند. همراه بعضی بقایای انسان‌های اولیه در منطقه ای که اسرائیل امروزی را تشکیل می دهد ابزار های فرهنگ موستری یافت شده‌است. سنت، صنعت یا صنایع موستری را متناظر با دوره انسان نئاندرتال گرفته‌اند و از آنجا که در بیشتر موارد بقایای انسانی به دست آمده مشخصاً از آنِ نئاندرتال‌هاست این برابر گیری می‌تواند درست باشد. هرچند باید افزود شماری از نئاندرتال‌های متأخر فرهنگ ابزارسازی متفاوتی داشته‌اند. وانگهی آغاز دوره انسان نئاندرتال از یک سو و آغاز فرهنگ موستری از دیگر سو، ابهاماتی دارند.

نوسان بولینگ

نوسان بولینگ (انگلیسی: Bølling oscillation) دوره میان‌یخچالی گرم میان دوره‌های سرد اولدست دریاس و اولدر دریاس در آخرین عصر یخبندان بود. نام این نوسان اقلیمی از نام دریاچه بولینگ در مرکز یوتلاند گرفته شده‌است.

آغاز نوسان بولینگ با افزایش مشخص و واضح دمای هوا در پایان اولدست دریاس در ۱۴۶۷۰ سال پیش مشخص شده‌است. ایزوتوپ‌های اکسیژن به‌دست آمده از یخ‌های گرینلند نشان‌دهنده بیشینه گرمایی بولینگ در ۱۴۶۰۰ و ۱۴۱۰۰ سال پیش است.

پارینه‌سنگی زبرین

پارینه‌سنگی زبرین یا عصر سنگ پسین(Upper Paleolithic یا Late Stone Age) سومین بخش از عصر پارینه‌سنگی است که از حدود ۵۰ هزار سال تا ۱۰ هزار سال پیش رخ داده‌است. پایان پارینه‌سنگی زبرین هم‌زمان با تغییرات زمین شناختی خاتمه پلیستوسن و آغاز هولوسن است. این دوره تقریباً دربردارنده عصر تجدد رفتاری (Behavioral modernity) انسان خردمند است. در این دروه انسان خردمند در سراسر اوراسیا و استرالیا گسترش می‌یابد و همزمان انقراض نئاندرتال‌ها رخ می‌دهد. در اواخر این دوره، انسان وارد قاره آمریکا می‌شود.

در دیرین‌مردم‌شناسی و باستان‌شناسی دوره‌ای است که از تقریباً ۴۰۰۰۰ سال پیش آغاز می‌شود و طی آن ابزارهای سنگی و چوبی تخصصی‌تر و پیچیده‌تری ساخته و فرهنگ‌های گوناگونی ایجاد می‌گردد. این دوره تا پایان آخرین عصر یخبندان در حدود ۱۰ هزار سال پیش ادامه می‌یابد. تحول فرهنگی این دوره را به گسترش انسان خردمند در اوراسیا نسبت می‌دهند. این تحول انسان شناختی بین ۵۰ هزار تا ۴۰ هزار سال پیش رخ داده‌است. پراکندگی وسیع انسان خردمند، مستقیم یا غیرمستقیم، بر افول فرهنگ دیرپای نئاندرتال‌ها مؤثر بوده‌است. وضعیت انسان خردمند در منطقه زاگرس در ایران در توضیح این گذار از پارینه‌سنگی میانی به پسین در آسیای جنوب‌غربی اهمیت مطالعاتی زیادی دارد.در آفریقا، توسعه ابزارهای تیغه‌ای چند هزاره زودتر رخ داده بود و مرز پارینه‌سنگی میانی و پارینه‌سنگی پسین واضح نیست. پارینه‌سنگی پسین، به‌طور خاص، محدود به اروپا و تا حدی غرب آسیا و شمال شرق آفریقا می‌شود. طی این تحول ساخت تیغه‌ها (blade) و (burin) سنگی و استخوانی جایگزین تراشه‌های سنگی موستری شد. همچنین زمان‌بندی در بهره‌برداری از منابع و احتمالاً فرایند ذخیره‌سازی گوشت پدیدار شد. همچنین، اشیا و نگاره‌های تزیینی ایجاد شد و مواد خام همچون سنگ و عاج در مسافت‌های طولانی تجارت می‌شد که نشان دهنده پیدایش جوامعی با سازماندهی پیچیده‌تر بود. ساخت مجسمه، نقاشی، حجاری و دیگر شیوه‌های ابداع نمادها آغاز شد. بعد از ۲۰ هزار سال پیش، در خاتمه این دوره ساخت ابزارهای ریزتراشه ای(microlithic) توسعه یافت و تمرکز بر منابع در ابعاد کوچک شکل گرفت.

پارینه‌سنگی میانی

پارینه‌سنگی میانی (به انگلیسی: Middle Paleolithic) دومین دوره از پارینه‌سنگی است که در قاره‌های آسیا، اروپا و آفریقا به وقوع پیوسته‌است. باستان‌شناسان بازه این دوره را از ۳۰۰ هزار سال تا ۳۰ هزار سال پیش می‌دانند. مهم‌ترین ویژگی‌های آن، پیشرفت و گوناگونی ابزارهای سنگی و همچنین نخستین کاربردهای نمادین دست‌ساخته‌هاست.

این دوران با تاریخ‌های مختلف در نقاط مختلف جهان رخ داده‌است. این دوران با ظهور دوران پارینه سنگی زبرین پایان می‌یابد.

در این دوران بود که انسان‌های نئاندرتال در حدود ۳۰۰٫۰۰۰ تا ۳۰٫۰۰۰ سال پیش در قارهٔ اروپا ظهور یافتند و قدیمی‌ترین آثار یافت شده از انسان در این دوران مربوط به ۱۹۵٫۰۰۰ سال پیش مربوط به همین دوران می‌شود. همچنین جدایی فیزیولوژیکی انسان نوین با تغییراتی در میتوکندری حوا تا ۱۵۰٫۰۰۰ سال پیش و ظهور انسان ایگرگ کروموزومی در حدود ۹۰٫۰۰۰ سال پیش از دیگر اتفاقات در این دوران بود. همچنین بنا بر منشاء آفریقایی انسان نوین، انسان‌های نوین در حدود ۷۰٫۰۰۰ تا ۱۰۰٫۰۰۰ سال پیش تصمیم به مهاجرت از آفریقا گرفتند و با گسترش قلمرو خود، جایگزینی انسان نوین با انسان‌های نئاندرتال و انسان راست‌قامت از دیگر رخ دادهای مهم در این دوران بود.

در حدود ۱۰۰٬۰۰۰ پیش از میلاد آثار بر جای مانده از غارنشینی در کوه‌های زاگرس در غرب ایران بیانگر سکونت انسان در این مناطق در دوره پارینه‌سنگی میانی (۳۰۰٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ سال پیش) است.

چیرگی انسان نخستین بر آتش

چیرگی انسان بر آتش، نقطهٔ عطفی در زندگی او است. چون با این توانایی توانست خوراکش را بپزد، گرم شود و از خود محافظت کند. همچنین فراهم آوری آتش اجازه داد تا فعالیت‌های انسان تا هنگامه‌های سردتر شب هم گسترش یابد و در برابر درندگان و حشره‌ها حفظ شود.نشانه‌های دستیابی همگانی به آتش و چیرگی بر آن به ۱۲۵٬۰۰۰ سال پیش و حتی پیش از آن، و نشانه‌های نخستین دستیابی‌های انسان راست‌قامت به چیرگی بر آتش به ۴۰۰٬۰۰۰ سال پیش باز می‌گردد. هرچند برخی ادعا می‌کنند که نشانه‌هایی دیرینه تر هم وجود دارد اما بیشتر این ادعاها محکم نیست.دستیابی یکی از اعضای گونهٔ انسان به این مهارت را می توان با پیشینه‌ای میان ۰٫۲ تا ۰٫۷ میلیون سال پپش برآورد کرد.

مضمون
هشت مدخل
آموحتن تحت وب
افراد سرشناس

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.