موستری

موستری ( به انگلیسی Mousterian) نامی است که باستان شناسان به مجموع صنعت‌های ساختن ابزار سنگی ( بازالت/جخماق) در عصر پارینه سنگی میانه داده و در ایران دوران ساخت این نوع ابزارهای چخماقی را دوره موستری گفته‌اند. وجه تسمیه فرهنگ موستری دیده شدنش در محوطه باستانی لاموستر ( Le Moustier) در دوردون ( Dordogne) فرانسه به صورت پناهگاه سنگی انسانهای اولیه بوذه است. این گونه ابزارها در اروپا، شمال افریقا و آسیای غربی و مرکزی یافته شده‌اند و در حوزه‌های مختلف تفاوت‌هایی با هم دارند. همراه بعضی بقایای انسان‌های اولیه در منطقه ای که اسرائیل امروزی را تشکیل می دهد ابزار های فرهنگ موستری یافت شده‌است. سنت، صنعت یا صنایع موستری را متناظر با دوره انسان نئاندرتال گرفته‌اند و از آنجا که در بیشتر موارد بقایای انسانی به دست آمده مشخصاً از آنِ نئاندرتال‌هاست این برابر گیری می‌تواند درست باشد. هرچند باید افزود شماری از نئاندرتال‌های متأخر فرهنگ ابزارسازی متفاوتی داشته‌اند. وانگهی آغاز دوره انسان نئاندرتال از یک سو و آغاز فرهنگ موستری از دیگر سو، ابهاماتی دارند.

ایران پیش از تاریخ

دوران پیش از تاریخ ایران به چندین دوره تقسیم می‌شود:

دوران پارینه سنگی و فرا پارینه سنگی (از حدود یک میلیون سال تا حدود ۱۲ هزار سال پیش)

دوره نوسنگی (از حدود ۱۰ هزار تا حدود ۸ هزار سال پیش)

دوره مس سنگی (از حدود ۸ هزار تا ۵۳۰۰ سال پیش)

دوره برنز (از حدود ۵۳۰۰ تا حدود ۴۰۰۰ سال پیش)

دوران پارینه سنگی ایران به سه دوره :

پارینه سنگی آغازین

پارینه سنگی میانی

پارینه سنگی پایانیو یک دوره کوتاه بنام فرا پارینه سنگی تقسیم می‌شود. فرهنگ‌های مرتبط با پارینه سنگی قدیم ایران شامل فرهنگ ساطور ابزار الدوان و فرهنگ تبر دستی آشولی هستند. کهنترین شواهد این دوره که مربوط به فرهنگ الدوان است در اطراف رودخانه کشف رود در شرق مشهد یافت شده‌است. این شواهد شامل تعدادی ابزار سنگی ساخته شده از کوارتز است که شامل تراشه و ساطور ابزار هستند. طبق نظر کاشفین این مجموعه حداقل ۸۰۰ هزار سال قدمت دارد. از فرهنگ آشولی نیز مدارک بیشتری در شمال غرب و غرب کشور بدست آمده‌است. برخی از مکان‌های مهم شامل گنج پر در رستم‌آباد گیلان، شیوه تو در نزدیکی مهاباد، پل باریک در هلیلان کرمانشاه هستند.

از دوران پارینه سنگی میانی که فرهنگ ابزارسازی آن موستری گفته می‌شود، شواهد بیشتری در غارها و پناهگاه‌ها یافت شده‌است که اغلب مربوط به زاگرس مرکزی هستند. این دوره از حدود ۲۰۰ تا ۱۵۰ هزار سال پیش شروع شده و تا حدود ۴۰ هزار سال پیش ادامه داشته‌است. انسان‌های نئاندرتال در این دوره در ایران می‌زیستند که بقایای اسکلت آن‌ها در غار بیستون یافت شده‌است. مکان‌های مهم این دوره غارهای بیستون، ورواسی، قبه و دو اشکفت در شمال کرمانشاه، قمری و گر ارجنه در اطراف خرم‌آباد، کیارام در نزدیکی گرگان، نیاسر و کفتار خون در نزدیکی کاشان، قلعه بزی در نزدیکی اصفهان و میرک در نزدیکی سمنان است.

دوران پارینه سنگی جدید ایران از حدود ۴۰ هزار سال پیش آغاز و تا حدود ۱۸ هزار سال پیش ادامه یافته که مقارن با مهاجرت انسان هوشمند جدیدی به ایران است. آثار این دوره در اطراف کرمانشاه، خرم‌آباد، مرو دشت و کاشان یافت شده‌است. فرهنگ ابزارسازی این دوره تیغه و ریز تیغه برادوستی است. آثار دوره بعدی فراپارینه سنگی در غرب زاگرس و شمال البرز بدست آمده که فرهنگ زرزی خوانده می‌شود.

از دوره نوسنگی در ایران تپه‌های باستانی بسیاری باقی‌مانده‌است از جمله تل باکون ٍ جری ٍ موشکی و… در فارسٍ تپه شوش ٍ چغا بنوت ٍ چغا میش و… در خوزستان، گنج دره، سراب و آسیاب در کرمانشاه و تپه اسکندری در چهارمحال و بختیاری در دیگر نقاط ایران.

ساکنین ایران را قبل از رسیدن آریایی‌ها می‌توان زیر عنوان کلی کاسپین که دریای خزر بنام آنهاست جمع نمود، کاسپین‌ها کشاورزی می‌کردند. این مردم نخستین کشاورزان جهان بوده‌اند و کشاورزی از سرزمین آن‌ها به خاک‌های رسوبی رودخانه‌های سند و سیحون و جیحون و دجله و فرات رسیده‌است. در دوران نوسنگی در برخی نواحی آسیای غربی (خاورمیانه)، انسان از مرحله جمع‌آوری و شکار به مرحله کشت و اهلی کردن برخی جانوران، انتقال یافت.

تراشه سنگی

در باستان‌شناسی، تَراشه سنگی به ورقه‌ای از سنگ گفته می‌شود که به وسیله ضربه یا فشار از سنگ بزرگ‌تر (سنگ مادر) کنده شده‌باشد.

آنچه در باستان‌شناسی، مصنوعات سنگی نامیده می‌شود در واقع محصول جداسازی تراشه‌ها از سنگ مادر هستند.

تراشه‌کاران، با پراندن تراشه‌های ریزی از لبه تراشه به آن شکل می‌دهند که این کار پردازش نام دارد. جای باقیمانده از تراشه‌های قبلی که روی سطح پشتی سنگ مادر دیده می‌شود اصطلاحاً رُخ نامیده می‌شود.

بیشتر ابزارهای سنگی دوره میانه پارینه‌سنگی نو در ایران از نوع موستری هستند و تقریباً تمامی ابزارهای نوع موستری ایران به شیوه تراشه ساخته شده‌اند.

جواهر

سنگ‌های قیمتی یا جواهر، اشیا تزئینی کوچکی هستند که برای زینت شخصی به صورت سنجاق (ابزار)، حلقه یا انگشتر، گردنبند، گوشواره و دست‌بند (زینتی) استفاده می‌شوند. این اشیا می‌توانند به بدن انسان یا لباس او متصل باشند. عبارت اشیا تزئینی در اینجا به زیورآلات با دوام محدود می‌شود. برای مثال شامل گل‌ها نمی‌باشد. قرن هاست که فلزات (غالباً به صورت ترکیب با سنگ‌های جواهر)، مواد پایه‌ای رایج برای جواهرات بوده‌اند، ولی مواد دیگر مانند صدف و مواد رستنی نیز می‌تواند به کار رود. جواهر یکی از قدیمی‌ترین انواع مصنوعات از دید باستان‌شناسی است. مهره‌های ساخته شده از صدف ناساریوس (Nassarius) با دیرینه ۱۰۰ هزار ساله، قدیمی‌ترین جواهر شناخته شده به حساب می‌آید. جواهرات در هر فرهنگ دارای اشکال پایه‌ای مختلف هستند، ولی معمولاً پایداری طولانی دارند. در فرهنگ‌های اروپایی اشکال رایج جواهرات به صورت آنچه در بالا نام برده شد، از زمان‌های باستان متداوم بوده‌است. در حالی که بقیه اشکال مانند زیورآلات بینی و مچ پا که در بقیه فرهنگ‌ها حائز اهمیت بوده، بسیار کم رواج داشته‌است. بنا به شواهد تاریخی، بیشترین گستره تأثیرات بر طرح و مدل جواهر از آسیا بوده‌است.

جواهر می‌تواند از تعداد زیادی ماده ساخته شود. سنگ‌های قیمتی و مواد مشابه مانند کهربا، مروارید، فلزات گرانبها، مهره و صدف به‌طور گسترده به عنوان جواهر استفاده شده‌اند و لعاب نیز اغلب دارای اهمیت بوده‌است. جواهر در اکثر فرهنگ‌ها به خاطر ویژگی‌های ماده تشکیل دهنده، طرح و مدل یا سمبل معنادار آن به عنوان نماد حالت شناخته می‌شود. جواهر برای تزئین تقریباً تمام نقاط بدن از سنجاق سر تا حلقه انگشت‌های پا و حتی اندام‌های دیگر ساخته شده‌است. روش استفاده از جواهر برای جنسیت‌های مختلف، بچه‌ها و افراد بزرگ‌تر در فرهنگ‌های مختلف بسیار تفاوت دارد، ولی زن‌های بالغ ثابت قدم‌ترین استفاده‌کننده‌های آن بوده‌اند. برای مثال در ایران رسمی وجود دارد که در جشن عروسی به عنوان هدیه‌ای از طرف پدر و مادر داماد سرویس طلا به عروس هدیه می‌شود. در فرهنگ امروزی اروپا، استفاده از جواهر برای مردان بالغ نسبت به فرهنگ‌های دیگر و اعصار مختلف اروپا کم است.

کلمه “jewellery” به معنی جواهر از “jewel” مشتق شده‌است که انگلیسی شده واژه “jouel” در زبان فرانسوی باستان و فراتر از آن کلمه لاتین “jocale” به معنی اسباب بازی است. در زبان انگلیسی بریتانیایی، انگلیسی زلاند نویی، انگلیسی ایرلندی، انگلیسی استرالیایی و انگلیسی آفریقای جنوبی به صورت “jewellery” نوشته می‌شود. در حالی که در انگلیسی آمریکایی به صورت “jewelry” است. در انگلیسی کانادایی هر دو کلمه استفاده می‌شود. گرچه شکل کلمه به صورت “jewelry” دو برابر استفاده می‌شود. در فرانسوی و بعضی زبان‌های اروپایی عبارت متناظر “joaillerie” ممکن است علاوه بر اشیا استفاده شده توسط انسان، برای فلزکاری با فلز گرانبها در مواردی چون اشیا هنری و اقلام کلیسا نیز استفاده شود.

زبان هوری

زبان هوری نامی قراردادی است که به زبان هوری‌ها -که در ۲۳۰۰ (پیش از میلاد) به میانرودان داده شدند و تا ۱۰۰۰ (پیش از میلاد) ناپدید شدند- گفته می‌شود. هوری زبان پادشاهی میتانی در شمال میانرودان بود. انگاشته می‌شود که خاستگاه این زبان زیستگاه‌های هوریان در شمال سوریه، شمال عراق و جنوب شرقی ترکیه کنونی بوده باشد.

سبد

سبد ظرفی است که به شکل سنتی از الیاف گیاهی بافته می‌شود که معمولاً از چوب، نی و غیره درست می‌گردد.این ظرف بیشتر برای نگهداری یا حمل مواد جامد خانگی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سنگ‌دژ

سنگ‌دژ یا بروخ (انگلیسی: Broch) گونه‌ای از دژهای برج‌مانند سنگی باستانی، متعلق به عصر آهن، هستند که تنها در اسکاتلند یافت می‌شوند. کارکرد سنگ‌دژها و دلیلی ساخت آن‌ها مشخص نیست و بسیاری از پژوهشگران نظریه کاربرد نظامی این سازه‌ها را نپذیرفته‌اند. این سازه‌ها به شکل دو دیوار مدور هم‌مرکز سنگی ساخته می‌شوند که گاه بیش از ۱۰ متر ارتفاع دارند.

بیشتر سنگ‌دژها را می‌توان در جزایر اورکنی، جزایر شتلند و منطقه کیتنس اسکاتلند دید.

سک

سُک چوبی است که بر سر آن آهنی سرتیز استوار می‌کنند و ستور را با آن می‌رانند. ورزاهایی که گاوآهن و ارابه می‌کشند را نیز با سک زدن به حرکت سریع‌تر تحریک می‌کنند.

در لغتنامه دهخدا در تعریف سک آمده‌است: «چوبی بمقدار وجبی که بر سر آن آهنی نوک‌تیز چون جوالدوزی استوار کنند و خربندگان بدان خر را رانند.»

امروزه بسیاری از مردم با سک آشنا نیستند اما این ابزار در طول تاریخ استفاده زیادی داشته و در تصاویر باستانی ترسیم شده‌است. برای نمونه گانش ایزد هندو در تصاویر مختلف یک سک فیل در دست دارد.

در کتاب داوران از کتب انجیل آمده‌است که شَمْجَر پسرعناث با یک سُک گاورانی ۶۰۰ جنگاور فلسطینی را کشت.

حرف لاتین L از شکل سک که در زبان‌های سامی برای حرف لام استفاده می‌شد مشتق شده‌است.

در عامیانه واژه «سک زدن» کنایه از تنبیه و هشدار برای دیگران می‌باشد.

غار دواشکفت

غار دواَشکَفت در شمال شهر کرمانشاه، در دامنهٔ کوه میوله و مشرف به پارک کوهستان قرار دارد و کهنترین بقایای سکونت انسان در شهر کرمانشاه در آن پیدا شده است. با توجه به مطالعات باستان‌شناسی انجام شده، این غار در دوران پارینه سنگی میانی (بین ۱۲۰ تا ۴۰ هزار سال پیش) محل سکونت انسان (احتمالاً نئاندرتال) بوده‌است. ارتفاع این غار در حدود ۱۶۰۰ متر از سطح دریاست.

یکی از کهن‌ترین سکونتگاه‌های بشر در منطقهٔ کرمانشاه غار دواشکفت در نزدیکی تاق بستان است. این مکان باستانی، شامل دو غار مجاور هم، در دامنهٔ جنوبی کوه میوله، در ارتفاع حدود سیصدمتری از دشت و مشرف بر پارک کوهستان قرار دارد. نخستین بار در سال ۱۹۹۹ به وسیلهٔ باستان‌شناسان کرمانشاهی، فریدون بیگلری و سامان حیدری، شناسایی و مطالعه شد. طبق یافته‌های باستان‌شناسی، این غار در دورهٔ پارینه‌سنگی میانی مسکن انسان‌های شکارگر بوده‌است. با توجه به مطالعات باستان‌شناسی انجام‌یافته، یکی از این دو غار (غار شرقی)، در دورهٔ پارینه‌سنگیِ میانی محل سکونت موقت یا فصلیِ گروه‌های شکارورز ساکن منطقه بود.

غار شکارچیان

۳۴°۲۳′۲۶″ شمالی ۴۷°۲۶′۱۳″ شرقی

غار شکار چیان یک غار متعلق به دوران پارینه‌سنگی است که در دامنه کوه بیستون در شهر بیستون استان کرمانشاه جای گرفته است. این اثر در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۸۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

فرهنگ برادوستی

فرهنگ برادوستی یا اوریگنیشن زاگرسی قدیمی‌ترین فرهنگ دورهٔ پارینه‌سنگی پسین در ناحیه زاگرس است، که بین ۱۹۰۰۰ تا ۳۸۰۰۰ سال پیش در این سرزمین رواج داشته‌است. حوزهٔ آن عمدتاً در زاگرس مرکزی در اطراف کرمانشاه، لرستان، کردستان عراق و نیز در زاگرس جنوبی در کهگیلویه و بویر احمد، خوزستان و فارس و در حاشیهٔ دریاچه طشک و دریاچه مهارلو و مرودشت گسترش داشته‌است. همچنین در دههٔ اخیر آثاری از این فرهنگ در البرز مرکزی کشف شده‌است. ابزارهای سنگی در این فرهنگ نسبت به فرهنگ موستری، که در دورهٔ پارینه‌سنگی میانی در این ناحیه رایج بوده‌است، تنوع بیشتری دارد و تخصصی‌تر شده‌است. این فرهنگ به دو دورهٔ قدیم و جدید تقسیم می‌شود و نهایتاً، متعاقب آخرین بیشینه یخچالی به فرهنگ زرزی تحول می‌یابد.

مطالعهٔ فرهنگ برادوستی از حیث چگونگی‌گذار از دورهٔ پارینه‌سنگی میانی به پسین در آسیای جنوب غربی، گسترش مدرنیته رفتاری در اوراسیا و انقراض نئاندرتال‌ها، نحوهٔ ارتباط با فرهنگ اوریگنیشن در شام و اروپا و ظهور ابزارهای تراشهٔ سنگی نوین اهمیت دارد. هرچند مطالعات در این خصوص هنوز به نتیجهٔ قطعی و دقیقی نرسیده‌است.

مخزن سد

مخزن سد، ذخیره آبی است که برای مقاصد برقابی (هیدرولیک)، صنعتی، مصارف خانگی، آبیاری و مانند آن با بستن سد در مسیر رودخانه ایجاد می‌شود.

از مخزن‌های سد برای ذخیرهٔ آب استفاده می‌شود و معمولاً در دره رودخانه‌ها احداث می‌شود یا ممکن است با حفاری در زمین یا با ساخت و ساز معمولی ساخته شده باشد. روش‌هایی مانند آجرکاری یا ریختن بتن، از روش‌های ایجاد آن می‌باشد. به مخزن سد «دریاچه سد» نیز گفته می‌شود.

نئاندرتال

انسان نئاندِرتال (Homo neanderthalensis) گونه‌ای از سردهٔ انسان بود که در اروپا و قسمت‌هایی از غرب آسیا، آسیای مرکزی و شمال چین (آلتای) سکونت داشتند. اولین نشانه‌ها از نئاندرتال‌های اولیه به حدود ۱۳۰٫۰۰۰ تا ۲۳۰٫۰۰۰ سال پیش در اروپا برمی‌گردد.

.

۱۳۰ هزار سال پیش، مشخصه‌های کامل نئاندرتال‌ها ظاهر شدند و در ۵۰ هزار سال قبل نئاندرتال‌ها دیگر در آسیا دیده نشدند، با این وجود نسل آن‌ها در اروپا در حدود چهل هزار سال پیش منقرض شد. با توجه به اینکه انسان امروزی در پنج هزار سال پیش از انقراض آن‌ها وارد اروپا شد، احتمالاً این دو گروه انسانی با هم تماس‌هایی داشته‌اند.برخی ژن‌ها میان نئاندرتال‌ها و انسان امروزی مشترک است. این به آن دلیل است که نئاندرتال‌ها و اجداد انسان مدرن زمانی‌که تازه از آفریقا بیرون آمده بودند با یکدیگر آمیزش داشتند.

بدن نئاندرتال‌ها برای زندگی در آب و هوای سرد سازگاری یافته بود، به‌طور مثال آن‌ها کاسه سر بزرگ داشتند، کوتاه قامت اما بسیار قوی بودند و دارای بینی بزرگی بودند، ویژگی‌هایی که مطلوب آب و هوای سرد است. طبق تخمین‌ها اندازهٔ کاسهٔ سر آن‌ها و مغز بزرگتر از انسان‌های مدرن بوده‌است، با این وجود در این بررسی‌ها بدن قوی‌تر آن‌ها در مقایسه با انسان امروزی در نظر گرفته نشده‌است. بطور میانگین، نئاندرتال‌های مذکر دارای قد ۱۶۵ سانتی‌متر، از نظر وزنی سنگین و به دلیل فعالیت بدنی زیاد دارای استخوان‌بندی قوی بوده‌اند. بلندی زن‌های نئاندرتال بین ۱۵۳ تا ۱۵۷ سانتی‌متر بوده‌است.شیوهٔ خاص تولید ابزار سنگی در دوره پارینه سنگی میانی بنام محل باستانی که این ابزارها در آن یافت شده‌اند، فرهنگ موستری نامیده شده‌است. از ویژگی‌های فرهنگ موستری استفادهِ بسیار از شیوهِ لوالوایی است. ابزار موستری غالباً با استفاده از ضربه چکش‌های غیر سخت و سخت ساخته می‌شدند، چکش‌های از مواد آلی نرمی که از موادی مانند استخوان، شاخ و چوب ساخته می‌شدند و چکش‌های سخت از سنگ‌هایی مثل سنگ آهک، سنگ آذرین ساخته می‌شدند. تقریباً در پایان دورهِ نئاندرتال‌ها، آن‌ها ابزارهای شاتل پرونی Châtelperronian را ابداع کردند که «پیشرفته‌تر» از ابزارموستری بود. آن‌ها یا خود Châtelperronian را ابداع کردند یا آن را از انسان‌های مدرن تقلید کردند، انسان‌های مدرنی که این‌گونه تصور می‌شود که فرهنگ اوریناسی را ایجاد کردند.

هرم

هرم یا پیرامید یک چندوجهی است که همه وجه‌های آن به جز یکی در یک راس مشترکند. ارتفاع هرم پاره خطی است که از راس هرم بر قاعده آن عمود می‌شود. وجهی از هرم که راس هرم در آن قرار ندارد قاعده و وجه‌های دیگر وجه‌های جانبی نامیده می‌شوند. وجه‌های جانبی همواره به شکل مثلث هستند. قاعده‌های اهرام مصر چهارضلعی‌های منتظم هستند. گرچه اهرام مصر قاعده‌هایی مربع دارد ولی چندضلعی‌های دیگر نیز می‌توانند قاعده یک هرم باشند.

پارو

پارو نام وسیله‌ای است شبیه به بیل که با استفاده از آن می‌توان قایقها و کشتیهای کوچک که فاقد موتور یا بادبان هستند را راند. پاروها معمولاً از چوب ساخته میشوند. از پارو برای روبیدن برف از پشت‌بام‌ها و پیاده‌روها نیز استفاده میشود.

پارینه‌سنگی

دوران پارینه‌سنگی یا پالئولیتیک (Paleolithic) قدیمی‌ترین دوران ماقبل تاریخ انسان و فرهنگ مادی انسانی و دورانی است که در آن انسان برای نخستین بار از ابزار سنگی دست‌ساز استفاده کرد. پارینه‌سنگی از حدود ۳٫۳ میلیون سال پیش تا زمان عقب‌نشینی یخچال‌ها از نیمکرهٔ شمالی در فاصلهٔ سال‌های ۱۰ هزار تا۸۵۰۰ ق.م. ادامه داشته‌است. به پارینه‌سنگی، عصر سنگ کهن و دیرینه‌سنگی هم گفته شده‌است.

دوران پارینه‌سنگی ابتدایی‌ترین و طولانی‌ترین مرحله زندگی انسان است (در واقع ۹۹٪ آن را پوشش می‌دهد). در این دوره روند فرگشت فکری، جسمی، فرهنگی و فناورانه انسان شکل می‌گیرد. اولین ابزارها به دست گونه‌های نخستین انسان به وسیله سنگ در این دوره ساخته می‌شود. مکان آن نیز شرق آفریقا در اتیوپی، کنیا، تانزانیا به ویژه ناحیه الدوایی و در آسیا و اندونزی است. در همین دوره بود که انسان از شکل شاخه‌های اولیه سرده انسانی نظیر انسان ماهر Homo habilis تحول یافته و به شکل انسان امروزی یعنی انسان خردمند Homo sapiens درآمد.

در دوران پارینه‌سنگی، انسان‌ها در گروه‌های نسبتاً کوچکی گرد هم آمده و به گردآوری گیاهان، ماهی‌گیری و شکار پرداخته‌اند. ساخت ابزار سنگی ویژگی اصلی این دوران است، اما انسان‌ها در سراسر پارینه‌سنگی از ابزارهای چوبی و استخوانی نیز بهره می‌گرفته‌اند. انسان‌ها در آن دوران از چرم و الیاف گیاهی نیز استفاده کرده‌اند. در اواخر دوران پارینه‌سنگی، انسان‌ها نخستین بار اقدام به آفرینش هنری کردند که شامل هنر صخره‌ای و ساخت اشیا و نقاشی درون غارها می‌شد. هم‌چنین آغاز رفتار مربوط به باورهای دینی هم‌چون برگزاری آیین‌ها و آیین خاکسپاری مربوط به اواخر پارینه‌سنگی است.آب‌وهوای پارینه‌سنگی متشکل از دوره‌های یخبندان و بین یخبندان بود و به‌طور متناوب دماهای سرد و گرمی را تجربه می‌کرد.

پارینه‌سنگی زبرین

پارینه‌سنگی زبرین یا عصر سنگ پسین(Upper Paleolithic یا Late Stone Age) سومین بخش از عصر پارینه‌سنگی است که از حدود ۵۰ هزار سال تا ۱۰ هزار سال پیش رخ داده‌است. پایان پارینه‌سنگی زبرین هم‌زمان با تغییرات زمین شناختی خاتمه پلیستوسن و آغاز هولوسن است. این دوره تقریباً دربردارنده عصر تجدد رفتاری (Behavioral modernity) انسان خردمند است. در این دروه انسان خردمند در سراسر اوراسیا و استرالیا گسترش می‌یابد و همزمان انقراض نئاندرتال‌ها رخ می‌دهد. در اواخر این دوره، انسان وارد قاره آمریکا می‌شود.

در دیرین‌مردم‌شناسی و باستان‌شناسی دوره‌ای است که از تقریباً ۴۰۰۰۰ سال پیش آغاز می‌شود و طی آن ابزارهای سنگی و چوبی تخصصی‌تر و پیچیده‌تری ساخته و فرهنگ‌های گوناگونی ایجاد می‌گردد. این دوره تا پایان آخرین عصر یخبندان در حدود ۱۰ هزار سال پیش ادامه می‌یابد. تحول فرهنگی این دوره را به گسترش انسان خردمند در اوراسیا نسبت می‌دهند. این تحول انسان شناختی بین ۵۰ هزار تا ۴۰ هزار سال پیش رخ داده‌است. پراکندگی وسیع انسان خردمند، مستقیم یا غیرمستقیم، بر افول فرهنگ دیرپای نئاندرتال‌ها مؤثر بوده‌است. وضعیت انسان خردمند در منطقه زاگرس در ایران در توضیح این گذار از پارینه‌سنگی میانی به پسین در آسیای جنوب‌غربی اهمیت مطالعاتی زیادی دارد.در آفریقا، توسعه ابزارهای تیغه‌ای چند هزاره زودتر رخ داده بود و مرز پارینه‌سنگی میانی و پارینه‌سنگی پسین واضح نیست. پارینه‌سنگی پسین، به‌طور خاص، محدود به اروپا و تا حدی غرب آسیا و شمال شرق آفریقا می‌شود. طی این تحول ساخت تیغه‌ها (blade) و (burin) سنگی و استخوانی جایگزین تراشه‌های سنگی موستری شد. همچنین زمان‌بندی در بهره‌برداری از منابع و احتمالاً فرایند ذخیره‌سازی گوشت پدیدار شد. همچنین، اشیا و نگاره‌های تزیینی ایجاد شد و مواد خام همچون سنگ و عاج در مسافت‌های طولانی تجارت می‌شد که نشان دهنده پیدایش جوامعی با سازماندهی پیچیده‌تر بود. ساخت مجسمه، نقاشی، حجاری و دیگر شیوه‌های ابداع نمادها آغاز شد. بعد از ۲۰ هزار سال پیش، در خاتمه این دوره ساخت ابزارهای ریزتراشه ای(microlithic) توسعه یافت و تمرکز بر منابع در ابعاد کوچک شکل گرفت.

پارینه‌سنگی زیرین

پارینه‌سنگی زیرین (به انگلیسی:Lower Paleolithic) یا پارینه‌سنگی قدیم کهن‌ترین بخش پارینه‌سنگی است که از حدود ۳٫۳ میلیون سال پیش با نخستین استفاده‌ها از ابزارهای سنگی خام (الدوایی) و نخستین تلاش‌ها برای شکار و گردآوری خوراک آغاز شده و تا حدود ۳۰۰ هزار سال پیش ادامه داشته‌است.

نخستین شواهد در خصوص استفادهٔ انسان‌سایان از ابزارهای سنگی به دوران پارینه‌سنگی زیرین بر می‌گردد. در آن دوران انسان برای نخستین بار به استفاده از ابزارهایی مثل الدوایی Oldowan و آشولی Acheulean روی آورده‌است.

پارینه‌سنگی زیرین تا دورهٔ میان‌سنگی ادامه یافته‌است، یعنی زمانی که ابزارهای سنگی به مراتب پیچیده‌تر شده و انسان به استفاده از ابزارهایی مثل موستری روی می آورد. همچنین در قدیمی‌ترین دورهٔ تاریخ، استفاده از آتش توسط انسان بین دوره‌های پارینه‌سنگی زیرین و میان‌سنگی هنوز اختلافاتی وجود دارد.

در این دوره ابتدا گونهٔ انسانی جنوبی‌کپی Australopithecus در دو گونه آفریقایی و تناور پدیدار می‌شود. گونه آفریقایی با توجه به توانایی در ساخت ابزار انسان ماهر Homo habilis نیز نامیده می‌شود که در چاد، جنوب آفریقا و تانزانیا (گاروزی و اولدوای Olduvai) می‌زیسته‌است. ابزار که گونه آفریقایی ساخته‌است الدوایی نامیده می‌شود؛ چون نخستین بار از ناحیه اولدوای تانزانیا به دست آمده‌است و فقط تبرهای دستی بوده. دومین گونه انسانی که در این دوره پدیدار می‌شود؛ انسان راست‌قامت Homo erectus نام دارد. این گونه از یک و نیم میلیون تا پانصد هزار سال پیش می‌زیسته‌است، از آتش استفاده می‌کرده‌است و ابزارساز بوده و ابزارهایی که به کار برده‌است آشولی؛ و لوالوآزی Levalloasien نام دارد. انسان جاوه و انسان پکن از مشهورترین گونه‌های انسان راست‌قامت هستند.

چاه آب

چاه آب گودالی است که انسان برای رسیدن به آب در زمین به صورت دستی یا ماشینی حفر می‌کند. چاه‌های آبی آب خود را از سفره‌های زیرزمینی تهیه می‌کنند.

چاه های آب برای مصارف آشامیدنی و کشاورزی، استفاده در کارخانه جات حفر می شود.

گورپشته

گورپُشته تپه‌ای خاکی یا سنگی است که بر روی گورستانی باستانی قرار گرفته‌است.

گورپشته‌ها در سراسر جهان یافت می‌شوند. به گورپشته‌های سیبری و روسیه اصطلاحاً کورگان گفته می‌شود. گورپشته‌های کاملاً سنگی را سنگ‌چین می‌گویند.

طبقه‌بندی
(انسان‌تباران)
مدل‌ها
خط زمانی
دیگر
فناوری پیش از تاریخ ‏(en)

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.