ماه


ماه تنها قمر سیارهٔ زمین است که با بازتاباندن نور خورشید، شب‌های زمین را کمی روشن می‌کند. ماه پنجمین قمر طبیعیِ بزرگ در سامانهٔ خورشیدی در میان ۱۷۳ قمر موجود در این سامانه است. قطرِ ماه حدودِ ۳٬۵۰۰ کیلومتر است. جوّ ندارد و در پهنهٔ آن دهانه‌های برخوردی درپیِ برخوردِ سنگ‌های آسمانی پدید آمده‌است.

کرهٔ ماه چهاردهمین جسم در سامانه خورشیدی بر پایهٔ جرم و حجم می‌باشد. قطر کرهٔ ماه یک‌چهارمِ کرهٔ زمین است و هیچ سیارهٔ دیگری در سامانهٔ خورشیدی، نسبت به اندازهٔ خود، دورگردی به این بزرگی ندارد.[۹] چگالی ماه چهار پنجم چگالی زمین است.

انسان‌ها از قدیم از کرهٔ ماه و چرخش منظم آن برای گاهشماری، به‌ویژه در کشاورزی، بهره می‌گرفتند. مسافران و دریانوردان نیز از نور و حضور ماه برای جهت‌یابی و ناوبری استفاده می‌کردند؛ ماه هم‌چنین در اسطوره‌های اقوام حضور زیادی داشته و در برخی فرهنگ‌ها حتی آن را به‌عنوان یک ایزد پرستش می‌کرده‌اند. گرانش (جاذبهٔ) ماه باعث به‌وجود آمدن جزر و مد آب‌های کرهٔ زمین می‌شود. گرانش کرهٔ ماه هم‌چنین باعث باثبات ماندن محور گردش زمین به دور خود می‌شود که درصورت عدم وجود ماه، انحراف محوریِ زمین مرتباً تغییر می‌کرد و این امر باعث آشفته شدن آب‌وهوا و فصل‌ها در زمین می‌شد.[۹]

ماه Moon symbol
Full moon
طبفه‌بندی
خواص مداری
حضیض۳۶۲۶۰۰ کیلومتر
(۳۵۶۴۰۰۳۷۰۴۰۰ کیلومتر)
اوج و حضیض۴۰۵۴۰۰ کیلومتر
(۴۰۴۰۰۰۴۰۶۷۰۰ کیلومتر)
نیم‌قطر بزرگ۳۸۴۳۹۹ km  (۰٫۰۰۲۵۷ AU)[۱]
خروج از مرکز مداری۰٫۰۵۴۹[۱]
دوره تناوب مداری
۲۷٫۳۲۱۶۶۱ d
(27 d 7 h 43.19 min 11.5 s[۱])
دوره تناوب هلالی
۲۹٫۵۳۰۵۸۹ d
(29 d 12 h 44 min 2.9 s)
سرعت متوسط مداری۱٫۰۲۲ km/s
زاویه انحراف۵٫۱۴۵° به دائرةالبروج[۲][الف]
طول گره صعودی
regressing by one مدار (سیاره) در ۱۸٫۶ سال
شناسه حضیض
progressing by one revolution در ۸٫۸۵ سال
قمرزمین[ب][۳]
مشخصات فیزیکی
شعاع متوسط۱۷۳۷٫۱ km  (0.273 Earths)[۱][۴][۵]
شعاع در استوا۱۷۳۸٫۱ km  (0.273 Earths)[۴]
شعاع قطب جغرافیایی۱۷۳۶٫۰ km  (0.273 Earths)[۴]
تخت‌شدگی۰٫۰۰۱۲[۴]
مساحت سطح۳٫۷۹۳×۱۰۷ km۲  (0.074 Earths)
حجم۲٫۱۹۵۸×۱۰۱۰ km۳  (0.020 Earths)[۴]
جرم (فیزیک)۷٫۳۴۲×۱۰۲۲ kg  (۰٫۰۱۲۳۰۰ Earths)[۱][۴]
چگالی متوسط۳٫۳۴۴ g/cm۳[۱][۴]
۰٫۶۰۶ × Earth
گرانش سطحی۱٫۶۲ m/s۲  (۰٫۱۶۵۴ نیروی گرانش)[۴]
سرعت گریز۲٫۳۸ km/s
دوره چرخش۲۷٫۳۲۱۶۶۱ d  (قفل جزر و مدی)
سرعت چرخش استوایی۴٫۶۲۷ متر بر ثانیه
انحراف محوری
سپیدایی0.136[۶]
دمای سطح حداقل میانگین حداکثر
Equator ۱۰۰ کلوین 220 K 390 K
۸۵°N 150 K 230 K[۷]
قدر ظاهری
قطر زاویه‌ای۲۹٫۳ تا ۳۴٫۱ arcminutes[۴][ت]
جو[۸]
فشار جو در سطح
ترکیبات
زمان‌بندی زمین‌شناسی ماه
دوره دور میلیون سال پیش 
کوپرنیکی Copernican امروز - ۱۱۰۰
اراتوستنی Eratosthenian ۱۱۰۰ - ۳۲۰۰
رگباری Imbrian بالا ۳۲۰۰ - ۳۸۰۰
پایین ۳۸۰۰ - ۳۸۵۰
شهدی Nectarian ۳۸۵۰ - ۳۹۲۰
پیشاشهدی Pre-Nectarian گروه‌های حوضه‌ای Basin Groups ۳۸۵۰ - ۴۱۵۰
رازینه Cryptic ۴۱۵۰ - ۴۵۶۷

شکل‌گیری ماه

AS12-52-7745
دهانه‌های برخوردی بر سطح ماه

ماه و زمین به‌گونهٔ هم‌زمان و حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش شکل گرفتند. جِرم ماه ۱/۸۱ام جِرم زمین است این‌که ماه دقیقاً چگونه به‌وجود آمده، هنوز معلوم نشده‌است. ممکن است همراه با زمین در اوایل شکل‌گیری سامانهٔ خورشیدی شکل گرفته‌باشد، یا این‌که بعدها جذب میدان جاذبه شده و در مدار زمین قرار گرفته‌است. نظریه‌ای که بیش از دیگر نظریه‌ها پذیرفته شده، این است که ماه از برخورد یک سیارک به‌اندازهٔ مریخ به زمین به‌وجود آمده‌است.

اثرات متقابل جاذبه‌های زمین و ماه بر همدیگر باعث افزایش مدت حرکت وضعیِ هر دو جسم شده‌است. برای نمونه، زمانی مدت حرکت وضعیِ زمین (طول شبانه‌روز) تنها ۱۰ ساعت بوده، اما این زمان به ۲۴ ساعت کنونی افزایش یافته‌است. اگر این روند همچنان ادامه پیدا کند، طول ماه‌ها به ۴۷ روز خواهد رسید. اما مقیاس زمانیِ این روند بسیار بلندتر از طول عمر خورشید بوده؛ بنابراین، سامانهٔ خورشیدی عمر کافی برای رسیدن به آن زمان را نخواهد داشت. قطر خورشید ۴۰۰برابر قطر ماه و فاصلهٔ آن از زمین نیز ۴۰۰برابر فاصلهٔ ماه از زمین است. این اتفاق باعث می‌شود تا هم ماه و هم خورشید به یک اندازه به نظر رسیده و درهنگام خورشیدگرفتگی، همهٔ سطح خورشید گرفته شود.

شواهد جدید

در پژوهشی در ژوئن ۲۰۱۴ (خرداد ۱۳۹۳)، شواهد جدیدی از نحوهٔ به‌وجود آمدن کرهٔ ماه به‌دست آمد. به‌نظر پژوهشگران، احتمالاً کرهٔ زمین در «دورهٔ جوانی» با یک کرهٔ دیگر به‌اندازهٔ کرهٔ مریخ، که دانشمندان آن را سیارهٔ تیا (دارای نوع خاصی از اتم اکسیژن) نام‌گذاری کردند، برخورد کرد و نتیجهٔ آن، انفجاری عظیم و ایجاد «ابر عظیمی» از قطعات و گردوخاک این دو کره در فضا بود. کرهٔ ماه از به هم پیوستن این قطعات پدید آمد.[۱۰]

پژوهشگران، در پی آزمایش دوبارهٔ نمونه‌های موجود از خاک کرهٔ ماه با استفاده از روش‌های جدید علمی، دریافتند که این نمونه‌ها علاوه بر ترکیبات شبیه آنچه در خاک کرهٔ زمین یافت می‌شود، حاوی ترکیبات متفاوتی هم هستند. نمونه‌هایی که پژوهشگران مورد آزمایش قرار دادند، توسط سفینه‌های آمریکایی آپولو ۱۱، آپولو ۱۲ و آپولو ۱۶ بین سال‌های ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۲ از سطح ماه برداشته و به زمین آورده شده‌بود.

ویژگی‌های فیزیکی

Moon Crescent - False Color Mosaic
تصویری از ماه به‌صورت ناکامل و هلالی

برخلاف زمین، ماه نه دارای آب است، نه هوا، نه زندگی و نه میدان مغناطیسی. نمی‌توان گفت که ماه کاملاً غیرفعال است، زیرا «ماه‌لرزه» را باید نشانه‌ای از وجود نوعی حرکت در درون آن دانست. قطعاً ماه در دوران گذشته، آتشفشانهایی داشته‌است؛ اما غالب حفره‌هایی را که در آن می‌بینیم، نتیجه اصابت سنگ‌های آسمانی در اولین روزهای شکل‌گیری آن است. بعضی از این حفره‌ها عظیم اند برای نمونه عمق حفره نیوتون ۸٬۰۰۰ متر است. هنگامی که سفینه فضایی شوروی به نام لونا ۳ از پشت ماه عکس گرفت، دانشمندان دیدند که روی پنهان ماه درست مانند روی آشکار آن نیست. در آنجا، تعداد حفره‌ها بسیار بیشتر بود؛ اما به‌طور کلی، از حفره‌های روی آشنای ماه کوچک‌تر بودند.

جو و خاک ماه

جو کره ماه نسبت به جوّ زمین بسیار رقیق و ناچیز است و به این دلیل صدا در جوّ ماه منتقل نمی‌شود و سطح ماه مکانی خاموش و بی‌صداست. فقدان جوّ واقعی به این معنی است که در سطح ماه، مولکول‌های هوا نیز وجود ندارند تا نور خورشید را بپراکنند و با این کار در آسمان ماه ایجاد رنگ کنند؛ به این دلیل، آسمان ماه همیشه سیاه است.[۹] نبودِ جو هم‌چنین باعث می‌شود که شهاب‌سنگ‌های کوچک و بزرگ که پیش از رسیدن به زمین در هوا می‌سوزند، در آسمان ماه نسوزند و به‌آسانی به سطح ماه برسند و با شدت به آن اصابت کنند.[۹]

در کرهٔ ماه همچنین سنگ بازالت به فراوانی یافت می‌شود. در زیر بیشتر سطح ماه، گدازه‌های بازالتی در جریان‌اند. پس از برخورد شهاب‌های کهن به سطح ماه به خاطر نازک شدن سطح، گدازههای بازالت به سطح راه یافت و بخش‌های عظیمی از رویه کره را پوشاند. این مناطق بازالتی و تیره‌رنگ کره ماه به نام دریاوارهای ماه شناخته می‌شوند.[۱۱]

خاک ماه تقریباً یک‌رنگ و در همه‌جا خاکستری‌رنگ است و با گرد و غباری پوشیده شده که اصطلاحاً خاکه‌سنگ نامیده می‌شود. ماه در زمین خود صفحات زمین‌ساختی ندارد و از آن‌جا که در کره زمین کوه‌ها در نتیجه فشرده شدن این صفحات به هم پدید می‌آیند در ماه پدیده کوهزایی منشأ زیرسطحی ندارد و تنها بر اثر برخورد شهاب‌ها است که ماه دارای پستی و بلندی‌هایی شده‌است. ماه مثل زمین روز و شب دارد. روز ماه آن قدر گرم است که می‌تواند سرب را ذوب کند. پدیدهُ تفاوت مفرط دمای شب با روز (°۱۵۳-) و (°۱۲۳+) درجه سلسیوس نتیجهُ دیگری از نبودن جو در ماه است.[۱۲]

دهانه‌ها و دریاوارها

بیش از ۳٫۵ میلیارد سال پیش، سطح ماه به شدت توسط شهاب‌سنگ‌ها بمباران شد و گودال‌های زیادی به نام دهانه در سطح آن به‌وجود آمدند. وسعت بعضی از این دهانه‌های برخوردی به ۳۰۰ کیلومتر (۱۸۵ مایل) می‌رسد که توسط دیواره‌هایی از کوه‌های سنگی که بر اثر برخورد شهاب سنگ‌ها به‌وجود آمده‌اند، محصور شده‌اند. بعضی از گودالها، دیوارهای تراس دار یا حلقه‌های کوهستانی هم مرکز داشته و در اکثر آن‌ها قله‌هایی نیز وجود دارند. دهانه‌هایی که رگه‌های بزرگ و درخشان توف نام دارند، بسیار تماشایی هستند. تعدادی از گودال‌های بزرگ‌تر از گدازه آتشفشانی پر شده و دریاهایی در سطح ماه به‌وجود آورده‌اند.

سوی رو به زمین کره ماه (سوی نزدیک)، ظاهری بسیار متفاوت نسبت به سوی دور آن دارد. علت آن اینست که پهنه‌های زیادی از این سوی ماه بر اثر فعالیت‌های آتشفشانی با گدازه‌های تیره‌رنگ پوشیده شده‌اند و آبگیروارهای گوناگونی را به‌وجود آورده‌اند ولی سوی دور ماه همچنان به شکل قدیم یعنی آکنده از گودال باقی‌مانده‌است.[۱۳]

حرکاتِ ماه

انسان‌ها از قدیم از کرهٔ ماه و چرخشِ منظم آن برای گاهشماری، به‌ویژه در کشاورزی بهره می‌گرفتند، مسافران و دریانوردان نیز از نور و حضورِ ماه برای جهت‌یابی و ناوبری استفاده می‌کردند؛ ماه هم‌چنین در اسطوره‌های اقوام حضور زیادی دارد و در برخی فرهنگ‌ها حتی آن را به عنوان یک ایزد پرستش می‌کرده‌اند. گرانش (جاذبه) ماه باعث به‌وجود آمدن جزر و مد آب‌های کره زمین می‌شود و گرانش کره ماه هم‌چنین باعث باثبات ماندن محور گردش زمین به دور خود می‌شود که در صورت عدم وجود ماه، انحراف محوری زمین مرتباً تغییر می‌کرد و این امر باعث آشفته شدن آب و هوا و فصل‌ها در زمین می‌شد.[۹]

نیمکره‌ای از ماه در اثر پدیدهُ قفل جزر و مدی به‌طور دائمی رو به زمین قرار دارد که سمت پیدای ماه نامیده می‌شود. نیمه پنهان ماه را سمت پنهان ماه می‌نامند. ماه هر سال ۲ سانتیمتر از زمین دور می‌شود.

حرکت انتقالی، وضعی و شبانه‌روز ماه

از آنجا که همیشه یک سمت ماه به سوی زمین است؛ به‌طور متوسط، ماه در هر ۲۷٫۳۲۱۶۶۱ روز یک بار تناوب مداری یا نجومی دارد (یعنی نسبت به یک ستاره ثابت یکبار بدور زمین حرکت انتقالی دارد) که با حرکت وضعی آن نیز برابر است؛ و به‌طور متوسط در هر ۲۹٫۵۳۰۵۸۹ روز یک بار تناوب هلالی دارد (یعنی هر بار زاییده شدن هلال ماه) که دقیقاً با یک شبانه‌روز در کره ماه و همچنین با یک ماه قمری در تقویم قمری برابر است.

چرا ماه به روی زمین سقوط نمی‌کند

زمین با نیروی گرانش ماه را به سوی خود می‌کشد. اگر انسان ماه را که در حقیقت بی‌وقفه به دور سیاره ما می‌چرخد، از گردش بازمی‌داشت، ماه فقط برای مدت کوتاهی ثابت می‌ایستاد، آنگاه با سرعتی فزاینده به سمت زمین می‌شتافت و در نهایت با آن برخورد می‌کرد. البته این عمل میسر نیست. ماه از همان زمان‌های اولیه با سرعتی برابر ۳۶۵۹ کیلومتر در ساعت به دور زمین در حال گردش بوده‌است. در اثر این حرکت گردشی، یک نیروی گریز از مرکز به سمت خارج ایجاد می‌شود، که درست به اندازه نیروی گرانش زمین که به سمت داخل کشش دارد، است. این دو نیروی مخالف، اثر یکدیگر را به‌طور متقابل خنثی می‌کنند، به نحوی که ماه همواره بر مدار خود باقی می‌ماند.

هلال و بدر چگونه تشکیل می‌شود

Lunar libration with phase Oct 2007 450px
لیبرایسون کره ماه در یک چرخش ماهانه

خورشید خود می‌درخشد، ماه را از این رو می‌بینیم که خورشید به آن می‌تابد. اگر آن روی ماه که به سوی ماست، به‌طور کامل مورد تابش خورشید قرار گیرد، ما ماه را به صورت قرص کامل و به عبارت دیگر در حالت بدر مشاهده می‌کنیم. اگر نور خورشید فقط قسمتی از آن روی ماه را که بسوی ماست دربر گیرد، ما ماه را بر حسب میزان تابش نور به صورت هلال باریک نوری، نیم قرص یا به صورت یک گلوله تقریباً گرد نورانی می‌بینیم. این پدیده‌های نوری را فازها یا صورتهای مختلف ماه می‌نامند.

هنگامی که ماه در جهت تابش خورشید قرار گیرد، دیده نمی‌شود، زیرا در تابش شدید خورشید محو می‌گردد و علاوه بر این، آن روی ماه که بسوی ماست مورد تابش واقع نمی‌گردد. این وضعیت را ماه نو می‌نامیم. اکنون ماه بر روی مدار خود به حرکت ادامه می‌دهد و پس از چند روز به‌طور محسوسی در سمت چپ یا در شرق خورشید واقع می‌شود. در این وضعیت قسمت کوچکی از نیمه رو به زمین ماه، تحت تابش نور خورشید قرار می‌گیرد. در این دوران ماه را در اوایل شب به صورت داس باریکی که البته روز به روز بر قطر هلال آن افزوده می‌شود، مشاهده می‌کنیم، زیرا در این وضع ماه بعد از خورشید غروب می‌کند.

تقریباً یک هفته پس از ماه نو، از دید ناظر زمینی، ماه دقیقاً از پهلو مورد تابش نور خورشید واقع می‌شود. در این حالت انسان نیمی از ماه را تاریک و نیم دیگر را روشن می‌یابد؛ این وضعیت یک‌چهارم نخست نامیده می‌شود. دوباره یک هفته بعد، ماه از دید این ناظر، دقیقاً در مقابل خورشید قرار می‌گیرد. در این حالت ماه به صورت قرص کامل نورانی می‌شود، که به آن بدر (یا در اصطلاح عامیانه ماه شب چهاردهم) می‌گویند.

از این حالت به بعد از قطر قسمت نورانی ماه کاسته می‌شود. تقریباً هفت روز پس از بدر، دوباره یک‌چهارم دوم حادث می‌شود. ماه در این حالت از دید ناظر زمینی اکنون در سمت راست یا در غرب خورشید قرار دارد و به عبارت دیگر قبل از طلوع خورشید در آسمان صبحگاهی پدیدار می‌شود، تا بالاخره دوباره به وضعیت ماه نو می‌رسد.

فاصله

ماه نزدیک‌ترین جِرم آسمانی به زمین است و کرهٔ ماه در حدود سی برابر قطر زمین از زمین فاصله دارد. میانگین فاصلهٔ ماه تا زمین ۳۸۴٬۴۰۳ کیلومتر و قطر ماه ۳٬۴۷۶ کیلومتر است. به‌خاطر این نزدیکیِ نسبیِ فاصله، ماه در آسمان شب تقریباً به‌اندازهٔ خورشید دیده می‌شود، و گاه با گذر از جلوِ خورشید، باعث خورشیدگرفتگی نیز می‌شود.

مَهتاب نوری است که از خورشید آمده و از سطح ماه رو به کره زمین بازتابانده شده. نور تقریباً در مدت ۱٫۳ ثانیه فاصله بین زمین تا ماه را طی می‌کند.

Earth-Moon
سراسرنمای فاصلهٔ ماه تا زمین

گام‌های ماه

Lunar Phases
این تصاویر هلال‌های مختلف ماه را در طول یک ماه نشان می‌دهد.
NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise
نمای زمین از ماه که در ۲۴ دسامبر ۱۹۶۸ بوسیله ویلیام بیل اندرس در سفر آپولو ۸ عکس‌برداری شده‌است.

همیشه ۵۰ درصد سطح ماه در معرض نور خورشید قرار دارد. میزان ناحیه روشن ماه، به موقعیت ماه نسبت به زمین و خورشید بستگی دارد. اندازه ناحیه قابل رویت، از کاملاً تاریک تا ماه کامل متغیر است. این دوره کامل هشت مرحله دارد که اهله ماه نامیده می‌شوند. چرخه گام‌های ماه، هر ۲۹٫۵۳ روز کامل می‌شود.

خانه‌های ماه

خانه‌های ماه، تقسیم‌بندی حرکت شبانه‌روزیِ ماه نسبت بر روی دائرةالبروج است که به ۲۸ خانه تقسیم شده‌است.

رخگردی

رخگردی یا لیبراسیون پدیده پدیدار شدن ۹ درصد از گوشه‌های نیمه ناآشکار ماه به صورت متناوب در زمانبندی گردش ماهانه ماه است.

سَمتِ پنهانِ ماه

سَمتِ پنهانِ ماه نیمکره‌ای از کرهٔ ماه است که به‌طور دائمی از کرهٔ زمین روی‌گردان است. سمتِ رو به زمین از کرهٔ ماه را سمت پیدای ماه می‌نامند. سمت پنهان ماه نخستین بار در سال ۱۹۵۹ توسط کاوشگر لونا ۳ شوروی عکس‌برداری شد و نخستین رؤیت مستقیم با چشم انسان در سال ۱۹۶۸ و در جریان مأموریت آپولو ۸ صورت گرفت. تا امروز جمعاً ۲۴ انسان موفق به مشاهدهٔ عینی سمت پنهان ماه شده‌اند. این افراد فضانوردان مأموریت‌های آپولو ۸ و آپولو ۱۰ تا ۱۷ بوده‌اند.[۱۴]

برنامه‌های اکتشافی

Bean Descends Intrepid - GPN-2000-001317
ماموریت آپولو ۱۲
Inflatable habitat s89 20084
تصویری از یک طرح پایگاه در ماه

انسان تاکنون ۷۳ مأموریت فضایی به سوی ماه انجام داده‌است. تغییرات دمایی زیاد بر سطح ماه، تابش‌های زیان بار کیهانی و بارش انواع شهاب‌سنگ‌ها اسکان انسان در ماه را با دشواری‌هایی روبه‌رو می‌کند. پژوهشگران آژانس فضایی ژاپن موفق به کشف حفره‌ای گدازه‌ای در کره ماه شده‌اند که به باور آن‌ها این حفره مکانی مناسب برای ساخت اقامتگاه‌های فضایی در آینده‌ای نه چندان دور خواهد بود.[۱۵]

سفر به ماه با فناوری‌های کنونی سه روز به درازا می‌کشد[۹] و ماه تنها کره خارج از زمین است که انسان‌ها بر آن گام نهاده‌اند. در سال ۱۹۶۹ سازمان ناسا اعلام کرد که نخستین فضانوردان به نام‌های نیل آرمسترانگ و باز آلدرین در قالب پروژه آپولو بر سطح ماه فرود آمدند.

پروژه‌های ماه در ایران

ایرانی‌ها اگرچه تاکنون به ماه، فضاپیما ارسال نکرده‌اند، اما فعالیت‌های رصدی زیادی در این زمینه انجام داده‌اند. تصویر برداری از ماه آن هم با زمینه‌های هنری و نجومی از طرفداران زیادی در ایران برخوردار است. گروه دیگری ماه را همواره زیر نظر دارند و هر رویدادی را که به نحوی با آن در ارتباط باشد از نظر دور نمی‌دارند. تعداد بسیار زیادی هم هلال اول و آخر ماه را برای تصحیح تقویم‌های اسلامی به صورت دائم رصد می‌کنند. در این میان رصدخانه کوثر هم با همکاری ماه‌شناسان داخلی و خارجی، دائرةالمعارف تصویری ماه را اجرا نموده‌است. در ماه تاکنون ۶ پروژهٔ آپولو و ۵ پروژهٔ لونا انجام شده‌است و ۵ بار هم کاوشگران در ماه فرود آمده‌اند. کاوشگران ماه را به قسمت‌های مختلفی تقسیم کرده‌اند که به نام خلیج شبنم، خلیج رنگین کمان، دریای سرما، دریاچهٔ رؤیا، دریای آرامی، دریای رگبارها، اقیانوس توفان، دریای بخارها، دریای بحران، دریای آسایش، دریا ی باوری، دریای شهر، دریای ابر هاو دریای رطوبت.

ماه در ادبیات و اساطیر

ماه را در فارسی ماج و ماس و مج و مهیر نیز گفته‌اند. صورت‌های این واژه در زبان‌های ایرانی کهن‌تر مانگ بوده‌است.[۱۶] در ادبیات عرفانی همچنین گوهر شب‌چراغ کنایه از ماه است.

در ستاره‌شناسی قدیم گفته می‌شد که خانهٔ ماه سرطان است و شرف او در ثور است و این‌که ماه در فلک اول است و یکی از کواکب یا سیارات سبعه است. در ادبیات فارسی تابان، شب‌گرد، ناشسته‌رو، مهرپرور از صفات و شمع، چراغ، مشعله، شعله، نقره چنبر، دایره، شیشه، ساغر، پیمانه، قرص، ترنج، سیب، نسرین، صندل، پنبه، گوی، کف، پنجه از تشبیهات ماه است.[۱۶]

در اساطیر میان‌رودان خدای ماه را ایزدبانو سین می‌نامند.

توصیف ماه در شاهنامه فردوسی:

چراغست مر تیره‌شب را بسیچبه بد تا توانی تو هرگز مپیچ
چو سی روز گردش بپیمایداشود تیره‌گیتی بدو روشنا
پدید آید آنگاه باریک و زردچو پشت کسی کو غم عشق خوَرد
چو بیننده دیدارش از دور دیدهم اندر زمان او شود ناپدید
دگر شب نمایش کند بیشترترا روشنایی دهد بیشتر
به دو هفته گردد تمام و درستبدان بازگردد که بود از نخست
بود هر شبانگاه باریک‌تربه خورشید تابنده نزدیک‌تر
بدینسان نهادش خداوند دادبود تا بود هم بدین یک نهاد

نگارخانه

LRO WAC North Pole Mosaic (PIA14024)

قطبِ شمالیِ ماه

LRO WAC South Pole Mosaic

قطبِ جنوبیِ ماه

Mah

ماه از زمین

ماه کامل
ماه کامل - panoramio
ماه و درخت - panoramio
هلال ماه

جستارهای وابسته

پانویس و منابع

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ Wieczorek, M.; et al. (2006). "The constitution and structure of the lunar interior". Reviews in Mineralogy and Geochemistry. 60 (1): 221–364. doi:10.2138/rmg.2006.60.3.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ Lang, Kenneth R. (2011), The Cambridge Guide to the Solar System, 2nd ed. , Cambridge University Press.
  3. Morais, M.H.M.; Morbidelli, A. (2002). "The Population of Near-Earth Asteroids in Coorbital Motion with the Earth". Icarus. 160 (1): 1–9. Bibcode:2002Icar..160....1M. doi:10.1006/icar.2002.6937.
  4. ۴٫۰۰ ۴٫۰۱ ۴٫۰۲ ۴٫۰۳ ۴٫۰۴ ۴٫۰۵ ۴٫۰۶ ۴٫۰۷ ۴٫۰۸ ۴٫۰۹ ۴٫۱۰ Williams, Dr. David R. (2 February 2006). "Moon Fact Sheet". NASA (National Space Science Data Center). Retrieved 31 December 2008.
  5. Smith, David E.; Zuber, Maria T.; Neumann, Gregory A.; Lemoine, Frank G. (1 January 1997). "Topography of the Moon from the Clementine lidar". Journal of Geophysical Research. 102 (E1): 1601. Bibcode:1997JGR...102.1591S. doi:10.1029/96JE02940.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ Matthews, Grant (2008). "Celestial body irradiance determination from an underfilled satellite radiometer: application to albedo and thermal emission measurements of the Moon using CERES". Applied Optics. 47 (27): 4981–93. Bibcode:2008ApOpt..47.4981M. doi:10.1364/AO.47.004981. PMID 18806861.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ A.R. Vasavada, D.A. Paige, and S.E. Wood (1999). "Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits". Icarus. 141 (2): 179–193. Bibcode:1999Icar..141..179V. doi:10.1006/icar.1999.6175.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ Lucey, P.; Korotev, Randy L.; et al. (2006). "Understanding the lunar surface and space-Moon interactions". Reviews in Mineralogy and Geochemistry. 60 (1): 83–219. doi:10.2138/rmg.2006.60.2.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ ۹٫۴ ۹٫۵ The Universe (season 1) - History Channel در یوتیوب. A look at the formation of the Moon. 2007
  10. «کره ماه چگونه به وجود آمد؟». BBC News فارسی. ۱۶ خرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۴.
  11. زمین‌شناسی (به انگلیسی)، بازدید: مارس ۲۰۰۹.
  12. Moon Fact Sheet - the NSSDC! - NASA nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html
  13. آسیموف، ایزاک، ماه زمین، ترجمه محمدرضا غفاری، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ ششم ۱۳۷۴، ص۳۱
  14. "Departement Natuurkunde". Universiteit Utrecht (به هلندی). 2014-07-09. Retrieved 2019-10-14.
  15. کنجکاو، کشف مکانی برای سکونت در ماه، از: خبرگزاری مهر: کد خبر: ۰۲۷۴۰ تاریخ انتشار: ۱۳ دی. ۱۳۸۸
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ لغتنامه دهخدا: ماه

پیوند به بیرون


خطای یادکرد: خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «persian-alpha» وجود دارد، اما برچسب <references group="persian-alpha"/> متناظر پیدا نشد. ().

اوت

اوت (به فرانسوی: Août) یا «آگَست» هشتمین ماه سال میلادی در گاهشماری گریگوری و همچنین یکی از هفت ماه گاهشماری گریگوری با ۳۱ روز است. اوت تلفظ فرانسوی واژه لاتین اوتوس (به معنی فرخنده) است و فارسی این واژه را از راه فرانسوی به وام گرفته‌است.

این ماه در ابتدا به دلیل آنکه ششمین ماه از ماه‌های تقویم ابتدایی رومی در زمان فرمانروایی رومولوس در سال ۷۵۳ قبل از میلاد بود، در زبان لاتین با نام سکستیلیس نامگذاری شد، زمانی که سال‌ها با ماه مارس شروع می‌شد. در حدود سال ۷۰۰ قبل از میلاد بعد از اضافه شدن ماه‌های ژانویه و فوریه به ابتدای ماه‌های سال توسط شاه نوما پمپیلیوس و هم‌چنین ۲۹ روزه شدن آن، تبدیل به هشتمین ماه سال گردید. ژولیوس سزار با اضافه کردن ۲ روز به این ماه در زمانی که تقویم ژولین را در سال ۴۵ قبل از میلاد تدوین می‌کرد، تعداد روزهای این ماه را به ۳۱ یعنی همان تعداد روزهایی که امروزه هم برای این ماه در نظر گرفته شده رساند.

اکتبر

اُکتُبر، در فارسی دَری «اکتوبر» دهمین ماه سال در گاهشماری گریگوری و ژولینی است و ششمین ماهی است که ۳۱ روز دارد.

اکتبر از آن‌جا که در گاهشماری کهن رومی ماه هشتم سال بود نامش را از واژهٔ لاتین ôctō به معنی هشت گرفته‌است. (این ماه برابر با برج هشتم " آبان یا کژدم " در سال جلالی می‌باشد. به این سوظن که سال میلادی بر اساس سال خورشیدی و جلالی نگاشته شده‌است صحه می‌گذارد )

سه روز در سال ارواحی که مورد علاقهٔ انسان‌ها بودند (مِینیز) آزاد بودند و می‌توانستند با زنده‌ها ارتباط داشته باشند یکی از این سه روز در ماه اکتبر، پنجم اکتبر قرار داشت. از جمله دیگر روزهای بااهمیت اکتبر در دوران روم باستان می‌توان به مدیترینالیا در ۱۱ اکتبر، آگوستالیا در ۱۲ اکتبر، اسب اکتبر در ۱۵-اُم ماه و آرمیلوستریوم در ۱۹ اکتبر اشاره کرد. این روزها با گاهشماری گریگوری امروزی مطابقت ندارد. در آنگلوساکسون یا انگلیسی باستان به ماه اکتبر Winterfylleth گفته می‌شود به معنی ماه کامل (fylleth) زمستان (Winter)؛ چون فرض بر این است که زمستان در این ماه آغاز می‌شود.ماه اکتبر به‌طور معمول در نیم‌کرهٔ شمالی با فصل پاییز و در نیم‌کرهٔ جنوبی با فصل بهار همراه است.

سپتامبر

سپتامبر نهمین ماه سال میلادی در گاهشماری گریگوری و ژولینی است، همچنین یکی از چهار ماه گاهشمار گریگوری است که ۳۰ روز دارد.

سپتامبر در نیم‌کرهٔ شمالی از نظر فصلی برابر با مارس در نیم‌کرهٔ جنوبی است. نخستین روز سپتامبر در نیم‌کرهٔ شمالی آغازگر پاییز و در نیم‌کرهٔ جنوبی آغازگر بهار است. سپتامبر در همان روزی از هفته آغاز می‌شود دسامبر در سال‌های معمولی آغاز می‌گردد همچنین هیچ ماهی نیست که در همان روزی از هفته تمام شود که سپتامبر تمام می‌شود.

عبارت septem در زبان لاتین به معنی هفت است. در حقیقت تا سال ۴۶ پیش از میلاد، سپتامبر هفتمین ماه گاه‌شمار رومی بود زیرا سپتامبر همزمان با هفتمین ماه از تقویم خورشیدی(مهرماه) است و رومی‌ها تقویم خود را براساس تقویم خورشیدی ساخته بودند ، تا آنکه نخستین ماه سال از Kalendas Martius یا مارس به Kalendas Januarius ژانویه تغییر پیدا کرد. سپتامبر در گاه‌شمار ستاره‌شناسی، که با مارس (March/Mars/Aries) آغاز می‌شود، ششمین ماه سال است.

ماه (زمان)

ماه، یکای زمان به ویژه در گاه‌شماریهاست که به هر یک از ۱۲ بخش از یک سال گفته می‌شود. بطور معمول دو گونه کلی ماه خورشیدی (شمسی) و ماه قمری (مَهی) در گاه‌شماری‌ها معمول است.

آثاری که از دوران پارینه‌سنگی یافت شده نشان می‌دهد که انسان از آن دوره شمار روزها را بر اساس دوره‌های گام‌های ماه نگه می‌داشته که هر دور کامل از اهله، خود یک ماه قمری می‌باشد. بنابرین اولین ماهشماری به صورت قمری بوده و سپس در دوره‌های بعد با تشخیص تغییر فصول و تعیین سال خورشیدی (۳۶۵٫۲۵ روزه) که به ازای ۱۲ ماه قمری و حدود ۱۱ روز اضافی می‌باشد سال خورشیدی به دوازده ماه قمری تقسیم می‌شده و کسر ۱۱ روز به انحای مختلف کبیسه‌گیری می‌شده‌است. در اطوار تقویم بشری با تعیین دقیقتر فصول و تشخیص نقاط اعتدالین و انقلابین خورشید، سال به چهار فصل متمایز شده و تمام سال به ۱۲ قسمت برابر تقسیم گردید که هر قسمت یک برج فلکی نامیده می‌شود و ما به ازای یک ماه خورشیدی است.

متوسط هر ماه قمری هلالی ۲۹٫۵۳۰۵۹ روز بوده که با تعدیل آن به صورت عرفی و تقویمی ۲۹ یا ۳۰ روزه می‌باشد؛ و مدت زمان اقامت خورشید در هر برج فلکی زمان متفاوتی است که میانگین آن ۳۰٫۴۳۶۸۵ روز بوده که به صورت تقویمی ۲۸، ۲۹، ۳۰ یا ۳۱ روزه می‌باشد. ضمن اینکه در تقویم هجری خورشیدی برجی ۳۲ روز تقویمی نیز معمول بوده‌است.

متداولترین ماه‌های خورشیدی، ماه‌های هجری خورشیدی و ماه‌های میلادی می‌باشند؛ و معروفترین ماه قمری، ماه‌های هجری قمری می‌باشد. به ماه‌های هجری خورشیدی «برج» نیز گفته می‌شود.

علاوه بر ماه عرفی و تقویمی که در گاهشماری شناخته می‌شود. از آنجا که واحد اصلی یکان زمان روز می‌باشد به ازای روز نجومی، ماه نجومی نیز مطرح می‌باشد؛ که اقسام ماه نجومی قمری و ماه اخترشناسی خورشیدی مطرح می‌باشند.

محرم (ماه)

ماه مُحَرّم یا محرم‌الحرام نخستین ماه تقویم اسلامی (هجری قمری) و به اعتقاد مسلمانان از جملهٔ ماه‌های حرام است. نام این ماه پیش از اسلام در دوران جاهلیت مؤتمر (در عربی: مُؤْتَمِر یا المُؤْتَمِر) بوده‌است و در زمان جاهلیت محرم (در عربی :المُحَرَّم) نامی بوده که به ماه صفرگفته می‌شد. محرم نخستین ماه از ماه‌های دوازده‌گانه قمری و یکی از ماه‌های حرام است که در دوران جاهلیت و نیز در اسلام، جنگ در آن تحریم شده بود.

البته این ماه برای شیعیان بسیار مقدس میباشد؛آن ها برای گرامی داشتن این ماه برای آقا حسین علیه السلام گریه کرده و سینه زنی و هیئت میگیرند و کسانی که به هیئت بروند را غذا میدهند ، زیرا معتقد هستند که این کارها پس از مرگ به آن ها نفع می رساند و گناهان آن ها آمرزیده میشود.

شب و روز اول محرم به عنوان اول سال قمری دارای نماز و آداب خاصی است که در کتاب مفاتیح‌الجنان بیان شده‌است. محرم، ماه حزن و اندوه و عزاداری شیعیان در قتل حسین بن علی است.

منطقه زمانی

منطقهٔ زمانی (یا زمان‌پهنه) به هر یک از قاچ‌های ۱۵ درجه‌ای کرهٔ زمین گفته می‌شود که زمان متوسط نصف‌النهاری مرکز آن را می‌توان به عنوان زمان رسمی کشورها و مناطق قرارگرفته در آن قاچ محسوب کرد. تعداد این قاچ‌ها ۲۴ عدد است. اگر کشوری از ۳۰ درجه طول بیشتری داشته باشد غالباً دارای چند ساعت می‌شود.

با نگاه به تاریخ می‌توان دریافت که تعیین ساعت‌های مرجع و تقسیم‌بندی جهان به محدوده‌های زمانی گوناگون به همان اندازه که به موضوع تنظیم و تعیین وقت مربوط می‌شود به سیاست، دیپلماسی و حتی شورش‌های محلی و منطقه‌ای مربوط بوده‌است. به همین دلیل، ساعات رسمی درون کشورها تقسیم جهان به محدوده‌های زمانی براساس طول جغرافیایی با نظم و ترتیب چندانی صورت نگرفته‌است.

ژوئیه

ژوئیه (به فرانسوی: juillet) یا جولای (به انگلیسی: July) هفتمین ماه سال میلادی در گاهشماری گریگوری و گاه‌شماری ژولینی (میان ژوئن و اوت) است این ماه، چهارمین ماهی است که ۳۱ روز دارد. نام این ماه از سوی سنای روم برای بزرگداشت ژولیوس سزار که در این ماه به دنیا آمده بود، برگزیده شده است. پیش از آنکه چنین نامگذاری صورت گیرد نام این ماه کوئینتیلیس بود.

به صورت میانگین این ماه گرم‌ترین ماه در نیم کره شمالی است (چون اولین ماه تابستان است) و سردترین ماه در نیم کره جنوبی است (چون اولین ماه زمستان است). در نیم کرهٔ جنوبی از دیدگاه فصلی ژوئیه متناظر با ژانویه در نیم کرهٔ شمالی است.

در نیم کرهٔ شمالی عبارت «روزهای سگی» برای روزهای آغازین ژوئیه بکار می‌رود چون هوای طاقت فرسای تابستان آغاز شده است. گوسفندان بهاری در اواخر زمستان و آغاز بهار به دنیا می‌آیند و معمولاً پیش از ۱ ژوئیه به فروش می‌رسند.

در روم باستان جشن پاپلیفوگیا در ۵ ژوئیه و لودی آپولینارس در ۱۳ ژوئیه و چند روز پس از آن برگزار می‌شد اما امروزه این جشن‌ها مطابق گاه‌شماری میلادی امروزی دیگر با این تاریخ‌ها متناظر نیستند.

گاه‌شماری اتیوپیایی

تقویم اتیوپیایی

(به امهری: የኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር) تقویم سالیانه کشور اتیوپی می‌باشد که شامل ۱۳ ماه است و توسط مسیحیان اریتره نیز استفاده می‌شود. سال‌های این تقویم ۷ سال از تقویم میلادی عقب تر است و سال نو تقویم اتیوپیایی مصادف با ۱۱ سپتامبر میلادی است.

گاه‌شماری ارمنی

گاهشماری ارمنی تقویم مردم ارمنی است.ارمنستان نیز به منزلهٔ سرزمینی تاریخی و کهن از گذشته تا به امروز تقویم‌های متنوعی داشته‌است.

گاه‌شماری هجری خورشیدی از جمله تقویم‌هایی بوده که در دوره‌های مختلف در ارمنستان کاربردی ویژه داشته. از آنجا که خورشید جزء خدایان اصلی ارمنیان باستان محسوب می‌شده‌استفاده از این تقویم نیز توجیه‌پذیر است. در مورد گاه‌شماری قمری هنوز برای ما مشخص نیست که آیا این نوع تقویم نیز در ارمنستان کاربرد داشته‌است یا خیر.

ستاره‌شناسان زوراتس کارر از ۷٬۵۰۰ سال پیش به این موضوع پی برده بودند و می‌دانستند که برای داشتن تقویمی ثابت، که در آن تاریخ جشن‌ها تغییر نیابد و متناسب با حرکت خورشید باشد، می‌بایست هر ۴ سال یک بار ۱ روز به این تقویم بیفزایند. با این محاسبات تقویمی ثابت در رصدخانهٔ کاراهونج تدوین شد که مطابق آن روز اول سال از اعتدال بهاری (۲۱ مارس) و ساعت ۶ صبح یا بعد از ظهر شروع می‌شد. به این ترتیب، یک دورهٔ ۱۴۶۱ ساله یک دورهٔ ارمنی نامیده شد. ارمنیان طی ۵٬۰۰۰ سال (تا سده ۱۹ (میلادی)) به‌طور هم‌زمان از دو تقویم ثابت و متحرک استفاده می‌کردند و نحوهٔ استفاده از این تقویم را به ملل دیگر نیز آموخته بودند.

گاه‌شماری ساده و منظم، تقسیم‌بندی ۳۰ روزهٔ ماه‌ها، وجود ۵ روز اضافی در آخر سال، نام‌گذاری روزهای ماه، انتساب هر ماه و هر روز به ایزدی خاص، گرفتن جشن در روزهایی که نام آن روز با نام ماه یکی می‌شده، نام‌گذاری روز نوزدهم ماه نخست به نام همان ماه، نگه داشتن کبیسه مخصوصاً از سوی روحانیان و وجود دورهٔ ۱۴۶۱ ساله همگی تشابهاتی در گاه‌شماری‌های ارمنی، ایرانی و مصری هستند که نشان دهندهٔ نزدیکی و قرابت فرهنگی این ملل باستانی‌اند.

گاه‌شماری ایگبو

تقویم ایگبو سیستم گاه‌شماری سنتی مردمان ایگبو در جنوب شرقی نیجریه است که دارای ۱۳ ماه در یک سال (به نام آفو)، ۷ هفته در ماه (اُنوا) و ۴ روز به عنوان روز بازار ایگبو (آفور، نکوُ، اِکه و اُریه) در یک هفته (ایزو) به اضافه یک روز اضافی در آخرین ماه سال است. نام این ماه‌ها توسط آنگولو آنووئه‌جیوگو در سال ۱۹۸۱ گزارش شده‌است.این تقویم توسط «آنگلیکوس اوناسانیا» در سال ۲۰۰۹ در کتاب «ضرورت کنونی: ایجاد ملت واقعی نیجریه» ارائه شده‌است. بسیاری از قسمت‌های این تقویم به نام ارواح خاص و خدایان در اساطیر ایگبویی اختصاص دارد. مردم ایگبو اعتقاد داشتند که بعضی از ارواح و خدایان دانش زمان را به آن‌ها آموخته‌اند.

گرچه عبادت و احترام روحانی بخش بزرگی از ایجاد و توسعه سیستم تقویم ایگبویی بود، تجارت نیز نقش مهمی در ایجاد تقویم ایگبو ایفا کرد. این موضوع در خود اسطوره‌های ایگبو نیز مورد تأکید بوده‌است. یک مثال از این موضوع، روزهای بازار ایگبو است که هر اجتماع روزی را برای باز کردن بازارهایش تعیین می‌کند، به همین دلیل تقویم ایگبو هنوز هم مورد استفاده است چرا که با امرار معاش اعضای جامعه ارتباط دارد.

برخی از جوامع ایگبو سعی کرده‌اند تقویم سیزده‌ماهه را با دوازده ماه، مطابق تقویم گرگوری تنظیم کنند.تقویم ایگبویی نه جهانی است نه هماهنگ با سایر تقویمها، بنابراین اجتماعات مختلف در مراحل مختلف هفته یا حتی سال خواهند بود. با این وجود چرخه چهار و هشت روزه به منظور هماهنگ‌سازی روزهای بازار بین روستاها و بخش‌های مهم‌تر (به عنوان مثال پادشاهی نری) هم‌زمان شروع به کار می‌کنند.

گاه‌شماری بنگالی

گاه‌شماری بنگالی (به بنگالی:বঙ্গাব্দBônggabdô یا বাংলা সন Bangla Sôn) یا تقویم بنگالی گاه شمار ملی و رسمی بنگلادش است. در این گاه شماری، پوهیلا-بویشاخ روز آغازین سال است و منطبق با روز ۱۴ یا ۱۵ آوریل در تقویم میلادی است.

تقویم بنگالی، بنگلا سموت نامیده می‌شود و یک سال صفر دارد که مصادف با ۵۹۳–۵۹۴ گاه‌شماری دوران مشترک می‌باشد. گاه شماری بنگالی دارای شش فصل و هر فصل دربردارنده دو ماه است (روی هم رفته شش فصل و ۱۲ ماه).

بر مبنای آغاز سال، فصل‌های به ترتیب عبارتند از: گریمشو (গ্রীষ্ম) یا تابستان، بورشا (বর্ষা) یا فصل باران,

مونسون، شوروت (শরৎ) یا پاییز، هیمونو (হেমন্ত) یا فصل خشک، شیت (শীত) یا زمستان، و بوسونتو (বসন্ত) یا بهار.

گاه‌شماری بهائی

این گاه شمار با قدمتی کمتر از دویست سال، از جدیدترین گاه شمارهای رایج به‌شمار می‌رود. تقویم بدیع یا تقویم بهایی توسط سید علی محمد باب (مؤسس دین بابی) در کتاب بیان تدوین شده‌است و بعدها توسط بهاءالله مورد تأیید و به عنوان نقویم بهایی معرفی شد. دور بهائی از اظهار امر سید علی محمد باب (مؤسس دین بابی) در سال ۱۸۴۴ میلادی آغاز شده‌است. سال بهائی مانند سال خورشیدی ۳۶۵ روز است که از ۱۹ ماه ۱۹ روزه تشکیل شده‌است که جمعاً ۳۶۱ روز می‌شود و چهار روز باقی‌مانده که در سال‌های کبیسه پنج روز می‌گردد، به ایام هاء مشهور است.تحویل سال و شروع سال در این تقویم مطابق با نوروز ایرانی است.

گاه‌شماری رومی

گاه‌شماری رومی، گاه‌شماری است که در روم باستان استفاده می‌شده و اقتباس شده از گاه‌شماری یونانی است. در روم باستان ابتدا گاه‌شماری برپایهٔ گام‌های ماه و فصل‌های زراعی ایجاد شد که در آن هرسال ۳۰۴ روز و دارای ۶شش ماه ِ سی روزه و ۴ ماه ِ ۳۱ روزه (جمعاً ۱۰ ماه) بود که بعد از به تخت نشستن دومین پادشاه روم، هر سال به ۱۲ ماه تقسیم شد.سال به ۱۲ ماه قمری تقسیم می شده‌است و تقریباً هر سه سال یکبار برای نگه داشتن سال خورشیدی یکماه اضافی کبیسه -کبیسه شمسی قمری- می شده‌است. مبدا این تقویم تاریخ بنای شهر روم یعنی ۷۵۳ پ میلاد می‌باشد. که مبنای تقویم جولیانی و میلادی نیز بوده‌است.

گاه‌شماری سریانی

گاه‌شماری سریانی یا گاه‌شماری آشوری تقویمی شمسی است که تا اوایل قرن حاضر خورشیدی گاه در ایران نیز مورد استفاده بوده‌است. گرچه امروزه به‌کارگیری این ماه‌ها، به خصوص در زبان فارسی متروک گردیده‌است، امّا هنوز هم گاهی در نوشته‌های گذشتگان و میراث ادبی فارسی به اسامی این ماه‌ها برخورد می‌کنیم. به‌عنوان مثال، در کتاب معروف دعا موسوم به مفاتیح‌الجنان، اشارات متعددی به اسامی این ماه‌ها و آداب و مناسک مربوط به هریک شده‌است یا در کتاب‌های قدیمی تاریخ، زمان بسیاری وقایع بر حسب این ماه‌ها ثبت شده‌است. همچنین، شاعران بسیاری در توصیف طبیعت اشاراتی به این ماه‌ها داشته‌اند.

نام این ماه‌ها هنوز در برخی کشورهای عربیِ خاورمیانه رایج است و کاربرد گاه‌شماری سریانی در کشورهای عراق و سوریه رواج دارد و نیز تقویم رسمی آسوریان جهان است.

گاه‌شماری سنتی برمه‌ای

گاه‌شماری باستانی برمه‌ای، گاه‌شماری ساخته شده بر پایه گاه‌شماری ماه‌وخورشیدی است. محسابه زمان‌ها در این گاه‌شماری، هم بر اساس چرخش ماه است و هم حرکت خورشید. در هر ماه گاه‌شماری برمه‌ای، یک جشن بزرگ که ریشه در سنت‌های بودایی دارد، برگزار می‌شود. این گاه‌شماری از نظر سنتی و مذهبی دارای جایگاه ویژه‌ای است اما کم‌کم در حال جایگزینی با گاه‌شماری گریگوریست بطوریکه در جوامع شهری با اقبال کمتری نسبت به گاه‌شماری گریگوری روبروست. برخی از روزنامه‌های برمه، هنوز از نام ماه‌های این گاه‌شماری استفاده می‌کنند ولی جشن‌های این ماه‌ها در حال فراموشی است.

گاه‌شماری عبری

گاهشماری عبری که در میان ایرانیان یهودی‌تبار به آن تقویم مختط یا مختلط نیز گفته می‌شود، آغاز آفرینش و خلقت آدم بر اساس کتاب پیدایش را مبدأ خود می‌داند. بر اساس سال‌های خورشیدی و ماه‌های قمری استوار است و به لحاظ کسری ده روزه سال قمری نسبت به شمسی، هر چهارسال یک سال سیزده (۱۳) ماهه محاسبه می‌شود تا تناسب سال‌ها و ماه‌ها برقرار بماند.

بر سه‌پایه استوار است:

سال خورشیدی

ماه قمری

هفته هفت روزه که هر یکشنبه آغاز می‌شود.هر ماه جدید با طلوع ماه محاسبه می‌شود، که هر ۲۹٫۵۳ روز پدیدار می‌شود. تقویم متشکل از ۱۲ ماه ۲۹ یا ۳۰ روزه است.

هر سال قمری که دوازده ماه داشته باشد در نهایت ۳۵۴٫۳۶ روز خواهد بود.

یا این که هر سال (یک بار گردش کامل زمین به دور خورشید) ۳۶۵٫۲۵ روز خواهد بود.

گاه‌شماری هجری قمری

گاه‌شماری هجری قمری، گاه‌شماری براساس چرخش ماه است که توسط مسلمانان و نیز در بسیاری از کشورهای اسلامی به عنوان سالنمای مذهبی یا در مواردی سالنمای مدنی استفاده می‌شود. از این سالنمای در بسیاری از آیین‌های اسلامی، از قبیل روزه، حج، تعیین ماه‌های حرام، و عزاداری استفاده می‌شود. در زمان خلافت عمر بن خطاب، خلیفه دوم برای اداره ممالک مفتوحه با کمک دبیران ایرانی اقدام به تأسیس دیوانخانه به سبک ساسانی نمود از اولین اقدامات دبیران ایجاد مبدأ گاه شماری برای سررسید باژ و گزیه (بعدها باج و خراج و جزینه) به تقلید از مبدأ تاریخ یزدجردی بود برای همین تاریخ هجرت پیامبر اسلام جایگزین تاریخ تاجگذاری شاه ساسانی شد که ۱۶ سال با هم اختلاف داشتند. گاه اجمالاً از آن به عنوان تقویم قمری نیز یاد می‌شود.

قبل از جهانی شدن گاه‌شماری میلادی در بسیاری از کشورهای اسلامی و رسمی شدن گاه‌شماری هجری خورشیدی در ایران و افغانستان، سالنمای هجری قمری سالنمای اصلی سرزمین‌های اسلامی بود و وقایع تاریخی در اکثر قریب به اتفاق موارد با این گاه‌شماری ثبت می‌شد.

گاه‌شماری هندو

گاه‌شماری هندی اصطلاحی است که به سامانه‌های گاه‌شماری رایج در هند گفته می‌شود که دیرینگی آن‌ها به هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. این تقویم‌ها قمری بوده و سال را به ۱۲ چرخهٔ کامل ماه تقسیم می‌کند. این تقویم‌ها همگی از یک مفهوم مشترک برای شمارش زمان استفاده می‌کنند اما تفاوت‌شان از نظر تأکید بر روی ماه یا خورشید و نام ماه‌ها است و اینکه سال با چه ماهی آغاز شود. از آن‌جایی که سال قمری ۳۵۴ روز می‌شود که ۱۱ روز از سال خورشیدی که ۳۶۵ روز است کم‌تر دارد، در ازای هر ۳۰ ماه یک ماه به تقویم اضافه می‌شود تا این اختلاف تا حدی جبران شود. از میان تقویمهای هندی ویکرم سموت در بخش‌های شمالی و مرکزی هند از همه معروف‌تر است. از دیگر تقویم‌های معروف هندی، تقویم تامیلی در تامیل و گاه‌شماری بنگالی در بنگال است که همه آن‌ها بر پایه چرخه ماه هستند. سال نوی آن‌ها در بهار آغاز می‌شود. از تقویم‌هایی که بر پایه چرخه خورشید است، تقویم مالایالم است که در کرالا استفاده می‌شود.

گاه‌شماری کره‌ای

تقویم کره‌ای تقویمی قمری-خورشیدی است که از تقویم چینی اقتباس شده‌است و در کشور کره استفاده می‌شود. این تقویم امروزه در کره به «تقویم قمری» معروف است. شمارش سال‌های این تقویم از ۲۳۳۳ قبل از میلاد شروع می‌شود که تاریخ تأسیس کره توسط دانگون است.

در این تقویم، مانند تقویم مغولی هرسال به نام یکی از حیوانات دوازده‌گانه نامگذاری می‌شود.

گاهشماری گرگوری در کره از سال ۱۸۹۶ به بعد، جایگزین این تقویم شد. اما گاهشماری قمری در شرایطی مانند تاریخ تولد و فوت و مراسم باستانی و محلی استفاده می‌شود . اغلب در کره مناسبات مربوط به هر دو تقویم جشن گرفته می‌شوند. مانند یکم ژانویه (اولین روز از سال نو میلادی) و ۲۵ دسامبر (روز کریسمس) به عنوان جشن‌های تقویم میلادی و اول ماه یکم (روز سئولال - جشن سال نو) و روز ۱۵ از ماه هشتم (روز چوسِئوک - سپاسگزاری از طبیعت) در تقویم قمری.

کرهٔ ماه
عوارض طبیعی
مدار
سطح ماه
ماه‌شناسی
اکتشاف
جستارهای وابسته
قمرهای سیاره‌ای
دیگر سامانه‌های اقماری
بزرگ‌ترین قمرها
سیاره‌ها
حلقه‌های سیاره‌ای
قمرها
فهرست‌ها
اجرام فرضی
اجرام کوچک
منظومه شمسی

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.