غزل غزل‌های سلیمان

غزل غزل‌ها یا نشیدالأنشاد (عبری:שיר השירים شِر هاشِریم به معنی «بزرگ‌ترین غزل‌ها») یکی از بخش‌های تنخ عبری و عهد عتیق در کتاب مقدس است. نویسندگی کتاب به سلیمان پسر داوود نسبت داده شده‌است. در این کتاب چندین اشاره به سلیمان[۱] و چند اشاره به داوود پادشاه[۲] آمده‌است. تاریخ نگارش غزل غزل‌ها را قرن دهم قبل از میلاد و در زمان سلطنت سلیمان دانسته‌اند.

غزل غزل‌ها، شعری بی‌همتا در تجلیل عشق زمینی است [۳]. شعر از زبان عاشق و معشوق است که از عشق و علاقه به یکدیگر و لذت شهوانی نزدیکی با هم سخن می‌گویند. در شعر، «دختران اورشلیم» گروهی هستند که شاهد عشق بازی دو عاشق اند و حضور آن‌ها در ساختار شعر به نحوی است که به خواننده کمک می‌کند که خود را حاضر در کنار دو عاشق ببیند [۴]. در سنت یهودی، غزل غزل‌ها به عنوان تمثیلی از رابطهٔ بین خدا (به عنوان مرد داستان) و قوم بنی اسرائیل (به عنوان زن داستان) تفسیر می‌شود. [۵]. در سنت مسیحی، این شعر به عنوان تمثیلی از رابطهٔ عیسی مسیح با عروسش، کلیسای مسحیت، تفسیر می‌شود [۶]. جدای از تفاسیر مذهبی، غزل غزل‌ها در معنای ظاهری‌اش به عنوان شعری عاشقانه بین زن و مرد تحسین شده‌است.

جستارهای وابسته

منابع

  1. غزل غزل‌ها۱:۱؛۳:۷؛۸:۱۱
  2. غزل غزل‌ها ۱:۴؛۵:۷
  3. Garrett (۱۹۹۳), p. ۳۶۶.
  4. Exum (۲۰۱۱), p. ۲۴۸.
  5. Sweeney (۲۰۱۱).
  6. Norris (۲۰۰۳), p. ۱.

منابع

  • کتاب مقدس عهد عتیق و عهد جدید، ترجمه فاضل خان همدانی، ویلیام گلن، هنری مرتن، تهران: اساطیر، ۱۳۷۹، شابک ‎۹۶۴-۳۳۱-۰۶۸-X
  • یاردون سیز (۱۳۸۰دانشنامه کتاب مقدس، ترجمهٔ بهرام محمدیان، تهران: روز نو، ص. ۱۹۱۲
  • جیمز هاکس (۱۳۷۵قاموس کتاب مقدس، ترجمهٔ عبدالله شیبانی، تهران: اساطیر، ص. ۱۱۴
برج عاج

برج عاجی لفظی است نشأت گرفته از غزل غزل‌های سلیمان (۷:۴) در کتاب مقدس که بعدتر به عنوان لقبی برای مریم مورد استفاده قرار گرفت. از قرن نوزدهم این اصطلاح در اشاره به جهان یا محیطی به کار می‌رود که اندیشمندان در آن مشغول پی‌جویی‌هایی منفک از دغدغه‌های عملی زندگی روزمره می‌شوند. این لفظ معمولاً حامل دلالت‌های تحقیرآمیز در خصوص انفکاک عمدی از جهان روزمره است: پژوهش خفیه، بیش از حد تخصصی، یا حتی بی حاصل، و نخبه گرایی آکادمیک.

تنخ

تَنَخ یا تناخ (به عبری: תנ"ך)، نام عبری کتاب مقدس یهودیان است که نزد مسیحیان، کتاب مقدس عبری خوانده می‌شود و با برخی تغییرات و اضافات با عنوان عهد عتیق در کتاب مقدس مسیحیان جای گرفته‌است و مشتمل بر سه بخش است:

تورات یا تورا (به عبری: תורה) (فرمان یا شریعت)

نوییم (به عبری: נביאים) یا کتب انبیا

کتوویم (به عبری: כתובים) یا مکتوبات (نوشته‌ها)تنخ در حقیقت کلمه‌ای است که از ترکیب حرف نخست این سه واژه در زبان لاتین ساخته شده‌است.

حبقوق

حَبَقّوق یا حیقوق (به زبان عبری: חֲבַקּוּק، به معنی «در آغوش می‌گیرد») از پیامبران بنی‌اسرائیل است که حدود ۷۰۰ قبل از میلاد زندگی می‌کرده و نگهبان معبد بزرگ یهودیان در اورشلیم بوده‌است. وی هشتمین نبی از دوازده نبی صاحب کتاب در عهد عتیق است.

حجی

حَجی (عبری:חַגַּי به معنی «جشن») یکی از دوازده پیامبر کوچک کتاب عبری تنخ و نویسندهٔ کتاب حجی در عهد عتیق انجیل بود. او در روز جشن مذهبی فطیر زاده شد. او شاهد خرابی معبد سلیمان بود و همراه با زکریا، بازگشت‌کنندگان از تبعید بابل را به بازسازی هیکل سلیمان تشویق کرد. بازسازی هیکل سلیمان باعث برانگیخته شدن سامری‌ها و حتی‌ها علیه یهودیه شد. وقتی که فرمان‌روای رودخانه فرات و دیگر مأموران سعی کردند در تلاش‌های بازسازی هیکل یهودیان مداخله کنند؛ داریوش از یهودیان حمایت کرد. پیغام حجی در سال دوم پادشاهی داریوش بزرگ به شوش فرستاده شد. اولین پیغام او در اولین روز ماه ششم و آخرین پیغام او در روز ۲۴ ماه نهم بیان گردید. حجی در هگمتانه (همدان) درگذشت و در آنجا به خاک سپرده شد. روز بزرگداشت او در کلیسای انجیلی ارمنستان ۳۱ ژوئن و در کلیسای ارتدوکس شرقی ۱۶ دسامبر است.

زوهر

زوهر یا ظُهَر (عبری: זהר) به معنی درخشندگی از مهم‌ترین کتاب‌های ادبیات قباله در یهودیت و تفسیری عرفانی بر تورات است که به زبان آرامی نگاشته شده‌است. کتاب زوهر به سبک الواح نوشته شده‌است و مشتمل بر هیجده صحیفه‌است که هر یک دربردارنده آرای عرفانی نویسنده آن است. این کتاب در یک دوره ۲۳ جلدی توسط راو یهوا اشلاگ به عبری ترجمه و تفسیر شد و در مرکز کابالا موسوم به کابالا سنتر منتشر شده‌است. کتاب تک جلدی مشکی رنگی که متن زوهر را به صورت کامل در خود جا داده‌است هم از جمله کتاب‌هایی است که در این نهاد به چاپ رسیده‌است و جلدی هم از فصل پینخاص (شفا) در دو رنگ آبی و سبز به صورت جداگانه انتشار یافته که از مهم‌ترین فصل‌های کتاب زوهر می‌باشد.

سفر اعداد

سفر اعداد (به عبری:בַּמִּדְבָּר، به معنی «در بیابان») چهارمین کتاب تورات یهودیان و از کتاب‌های عهد عتیق مسیحیان است کتاب اعداد مشتمل بر سی وپنج فصل و شرح دوران سی و هشت سال سرگردانی بنی‌اسرائیل در بیابان بعد از پیمان بستن در کوه سینا است. در این کتاب توقف بنی‌اسرائیل در قادش برنیع و عزیمت آن‌ها به دشت‌های موآب نیز شرح داده شده است. بر اساس روایات یهودی، موسی این کتاب را نوشته است.

سفر تثنیه

تثنیه (به عبری: דְּבָרִים) (به انگلیسی: Book of Deuteronomy)، به معنی «سخنان»، نام آخرین کتاب تورات و از بخش‌های عهد عتیق است و مشتمل بر سی و چهار فصل است. بر اساس روایات یهودی، کتاب را موسی نوشته‌است. در انجیل‌های چهارگانه موسی نویسنده تثنیه دانسته شده‌است. سایر نویسندگان عهد جدید نیز تأیید کرده‌اند که تثنیه را موسی نوشته‌است. در انجیل متی چندبار عیسی از تثنیه نقل قول کرده‌است. در این کتاب حوادث بدون رعایت ترتیب تاریخی آن بیان شده‌است. در پایان این کتاب سه خطابه از موسی نقل شده‌است. این کتاب با مرگ موسی پایان یافته‌است؛ یهودیان نویسنده این بخش را یوشع بن نون دانسته‌اند.

سفر خروج

سِفر خُروج یا شِموت (به عبری: שמות) دومین کتاب از تورات یهودیان و عهد عتیق مسیحیان محسوب می‌شود که داستان خروج یهودیان از مصر، با هدایت موسی را نقل می‌کند. این کتاب مشتمل بر چهل فصل بوده و با شرح قوم اسرائیل در مصر آغاز می‌شود. تعداد آنان در آن سرزمین افزایش یافته‌است و فرعونی جدید و ستمگر در آنجا حاکم می‌شود که دستور به کشتن تمام نوزادان پسر قوم اسرائیل، می‌دهد. زوجی از لاویان نوزاد پسرشان را با قرار دادن در سبدی، در نی‌زارهای رود نیل رها می‌کنند تا از چشم فرعونیان پنهان بماند. یکی از دختران فرعون آن طفل را می‌یابد و نامش را موسی می‌گذارد و از او همچون پسرش مراقبت می‌کند تا او بزرگ می‌شود. موسی پس از کشتن مامور بیرحمی که بر اسرائیلیان شلاق می‌زد، از مصر می‌گریزد. سالها سپری شده و خداوند در میان شعله‌های آتشی به او می‌گوید که برای رهایی قوم اسرائیل به مصر بازگردد. موسی برمی‌گردد و خداوند برای نشان دادن قدرتش، بلایایی را بر مصریان نازل می‌کند. سرانجام فرعون پشیمان شده و می‌گذارد تا موسی قومش را از مصر به بیرون ببرد. آنان چهل سالِ دشوار، در بیابانها به سفر خود ادامه می‌دهند و یک عهد را به همراه قوانین دریافت می‌کنند ولی با پرستش یک گوساله زرین، موجب رنجیدن خداوند می‌شوند. موسی از خداوند برای قومش بخشش می‌طلبد که مستجاب می‌شود و آنان پرستش‌گاهی می‌سازند.

همچنین سفر خروج از ده فرمان و سرگردانی قوم یهود در صحرای سینا سخن می‌گوید.

سفر لاویان

لاویان (عبری:וַיִּקְרָא به معنی «و او می‌خواند») (به انگلیسی: Book of Leviticus (/lɪˈvɪtɪkəs/))، از کتابهای تورات در عهد عتیق و مشتمل بر بیست و هفت فصل است. یهودیان و مسیحیان معتقدند که قوانین و مقررات این کتاب در زمانی که بنی‌اسرائیل در کوه سینا اردو زده بودند؛ به موسی وحی شده‌است. بیشتر قوانین شرعی یهود دربارهٔ طهارت، اخلاق، روزهای مقدس و رسوم مذهبی از این کتاب گرفته شده‌است.

تَوْرات (به عبری: תּוֹרָה) (تلفظ عبری: توراه)؛ نامی است عبری که به پراهمیت‌ترین نوشتار یهود داده شده و به باور آنان به‌وسیله یهوه (خداوند) به موسی وحی شده‌است. تورات اولین بخش از کتاب «تنخ» بوده و مشتمل بر پنج کتاب می‌باشد. به همین خاطر، گاه «اسفار پنج‌گانه» و «کتب پنجگانه موسی» نیز خوانده می‌شود.

این پنج کتاب، به این نام‌ها معروفند:

برشیت בראשית (پیدایش)

شموت שמות (خروج)

وییقرا ויקרא (لاویان)

بمدیبار במדבר (اعداد)

دواریم דברים (تثنیه)تَنَخ (به انگلیسی: Tanakh) یا تَناخ (به عبری: תנ"ך)، نام عبری کتاب مقدس یهودیان است که نزد مسیحیان، تورات عبری خوانده می‌شود و با برخی تغییرات و اضافات با عنوان عهد عتیق در کتاب مقدس مسیحیان جای گرفته‌است و مشتمل بر سه بخش است:

تورات یا تورا (به عبری: תורה) (فرمان یا شریعت)

نوییم (به عبری: נביאים) یا کتب انبیا

کتوویم (به عبری: כתובים) یا مکتوبات (نوشته‌ها)تنخ در حقیقت کلمه‌ای است که از ترکیب حرف نخست این سه واژه در زبان لاتین ساخته شده‌است.

سفر پیدایش

سِفر پیدایش (سِفر در عبری به‌معنی کتاب بزرگ) یا برشیت (به عبری: בראשית)، نخستین بخش از کتاب مقدس عبری مشتمل بر پنجاه فصل و نخستین کتاب از «اسفار پنجگانه» یا تورات است. در این کتاب روایت آفرینش عالم هستی توسط خداوند و برخی از معروفترین داستان‌های عهد عتیق، همچون آدم و حوا، هابیل و قابیل، کشتی نوح، برج بابل، یوسف و شه‌پدران گفته شده‌است. در پیدایش آمده‌است که چگونه خدا گیتی را از هیچ می‌آفریند

هرچند دیدگاهی که خدا گیتی را از هیچ آفرید، امروزه از اصول مرکزی در هر سه دینِ یهودیت، مسیحیت و اسلام است اما در کتاب پیدایش و نه در تمام کتاب مقدس عبری به‌طور مستقیم به موضوعِ آفرینش از هیچ اشاره‌ای نشده‌است.در این کتاب همچنین روایت می‌شود که خدا چگونه انسان را می‌آفریند و او را در محیطی کامل و زیبا قرار می‌دهد، چگونه «گناه» وارد جهان می‌شود و سرانجام چگونه خدا برای نجات انسانِی که از نظر خدا گناهکار است چاره‌ای می‌اندیشد. مطالبی که در این کتاب آمده عبارت اند از آغاز تاریخ بشر، آغاز هنر و صنایع دستی، چگونگی پیدایش زبانها و قوم‌های گوناگون. از فصل دوازده به بعد، مسیر کتاب متوجه قوم اسرائیل، رابطهٔ این قوم و خداوند، مفهوم قومِ برگزیده و همچنین سرزمین موعود می‌شود. از اینجا به بعد داستان زندگی ابراهیم، اسحاق، یعقوب و پسرانش در کتاب ثبت شده که در پایان با شرح زندگی یوسف در مصر پایان می‌پذیرد.هرچند نویسندهٔ سفر پیدایش را — همچون سفر خروج، سفر لاویان، سفر اعداد و بخش بزرگی از سفر تثنیه — موسی دانسته‌اند، اما در نوشتارهای دانشگاهی نوین این کتاب را به سده‌های پنجم و ششم پیش‌از میلاد مسیح نسبت می‌دهند.

شماریا بن ایلیا

شماریا بن ایلیا یا شماریا بن ایلیا اکریتی نگروپونت(عبری: שמריה בן אליהו האיקריטי) فیلسوف یهودی و مفسر و شارح تورات و تنخ در قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی، هم‌زمان با دانته و ایمانوئل بود.

او در رم زاده شد؛ و از سلاله یهودیان رم بوده‌است. پدرش، در دوران جوانی، به عنوان خاخام به کریت رفت، و خانواده وی در آن‌جا ساکن گشت؛ به همین دلیل شماریا یونانی و شماریا اکریتی خوانده می‌شود.

شماریا، در جوانی با زبان‌های ایتالیایی، لاتین و یونانی آشنا شد. وی اولین یهودی در قرون وسطا بود که ادبیات یونانی را، به جای ترجمه از منابع عربی یا عبری، از منابع اصلی ترجمه کرد. تا سی‌سالگی تنها منبع عبری که با آن آشنا بود، منحصراً تنخ بود؛ پس از آن به مطالعه هاگادا و تلمود روی آورد؛ پس از آن فلسفه را مورد مطالعه قرار داد.

در سال ۱۳۲۸ تفسیری طولانی بر کتاب غزل غزل‌های سلیمان نوشت و آن را به پشتیبان خود پادشاه رابرت نابلس تقدیم کرد؛ او در این اثر شاه رابرت را با سلیمان پادشاه مقایسه کرد. در دربار پادشاه، شماریا به مطالعه تنخ و شروح و تفاسیر میدراش پرداخت. در پایان سال ۱۳۲۹، شماریا موفق شد تفاسیری بر کتاب ایوب، اسفار پنج‌گانه تورات و سرودهای روحانی نیز تهیه کند؛ او تماماً مورد احترام قرائیمیها بود.

با مرگ پسرش در سال ۱۳۳۰، شماریا کارهای تحقیقاتی خود را رها کرد اما پس از مدتی آن را از سر گرفت. در سال ۱۳۴۶، وی کتاب سفرهاموره را درباب دیدگاه‌های فلسفی آفرینش نوشت. شماریا در این کتاب شماری از برهان‌های اثبات آفرینش از عدم را برشمرده و در آن‌جا گفته‌است که اگر خدا جهان را از عدم نمی‌آفرید، می‌بایست بخشی از خدا به آن‌چه اکنون جهان نامیده می‌شود، تبدیل شده باشد. این ادعاها مورد جواب‌گویی فیلسوفان قرار گرفت.

شماریا در نوشته‌هایش طرفدار نوعی عرفان فلسفی بود. او مرتباً از اتحاد میان نفس و عقل سخن گفته و از این طریق، معتقد بود، که نفس آدمی می‌تواند لذات متعالی را تجربه کند.

شماریا در سال ۱۳۵۲ به کاستیل و اندلس سفر کرد. موسی بن سموئیل اهل راکمو بعداً به مسیحیت گروید و اسم ژان آوینی را برای خود برگزید؛ وی در کتابش شماریا را دروغگو نامیده‌است. ظاهراً شماریا در سال ۱۳۵۲ خود را ماشیح، منجی موعود یهودیان، خواند و اعلام کرد که روزهای نجات و رهایی نزدیک است. به همین سبب، شماریا دستگیر شده، به زندان افتاد و در زندان درگذشت.

مکتوبات

کتوویم یا کتوبییم (Ketuvim) سومین و آخرین قسمت تنخ است.

کتوویم یا «مکتوبات» ممکن است طی تسخیر بابل یا پس از آن نوشته شده باشد و هیچ‌کس اطلاع دقیقی از این مطلب ندارد. طبق سنت ربانیان بسیاری از مطالب موجود در کتاب "Psalms" یا مزامیر یعنی زبور داوود است؛ سلیمان در اوان زندگی غزل غزل‌های سلیمان و در میان‌سالی کتاب امثال سلیمان شامل ضرب‌المثل‌ها و درپیری کتاب جامعه سلیمان را نوشته و ارمیا کتاب مراثی ارمیا را به رشته تحریر درآورده‌است. کتاب ایوب تنها کتاب مقدسی است که بر مفاهیم غیریهود تأکید دارد. کتاب مراثی ارمیا، داستان یک غیریهودی را بیان می‌کند که با یک یهودی ازدواج کرده و پس از مرگ وی آداب یهود براساس کتاب‌مقدس به جا می‌آورد. او مادر مادربزرگ داوود بوده‌است در تعطیلات یهود پنج کتاب که «پیمایش پنج‌گانه» (مگیلوت) خوانده می‌شوند توسط یهودیان قرائت می‌شوند" آواز موسیقی در پاسور کتاب خشم در شاووت، مرثیه‌خوانی در «نهمین شب»، کتاب جامعه سلیمان در سکوت، و کتاب استر در پوریم به طورکلی کتوویم شامل اشعار موزون دارای تأثیرات فلسفی بر زندگی و داستان زندگی پیامبران و دیگر رهبران یهود در زمان تبعید بابلیان بوده‌است. در پایان این کتاب‌ها فرمان امپراتوری ایران برای بازگشت به اورشلیم وبازسازی معبد آورده شده‌است.

کتاب جودیت

سِفر یودیت، جزو کتابهای مقدس یهودیان است. بنابر روایت دانشمندان خاورشناس و یهودشناس، این داستان، ریشه‌های ایرانی دارد.

کتاب حکمت

کتاب حکمت (به انگلیسی: Book of Wisdom) (یا حکمت سلیمان، حکمت، کتاب حکمت سلیمان) یکی از کتاب‌های مقدس آسمانی است که توسط کلیسای کاتولیک روم و مشابه آن در رده دومین کتب مقدس قرار گرفته است و در حالی که کلیساهای پروتستان به طور کلی آن را غیر متعارف و جعلی در نظر گرفته است و در نتیجه از نظر آنان کتاب مقدس نیست.

این کتاب، به همراه امثال سلیمان، کتاب جامعه، غزل غزل‌های سلیمان، کتاب ایوب، حکمت یشوع بن سیراخ و مزامیر در کتاب هفتادگانی نیز قرار دارد و یکی از هفت کتاب دانایی است.اوسبیوس قیصری در کتاب تاریخ کلیسای خود نوشته است که اسقف «ملیتو سارد» در قرن دوم بعد از میلاد مسیح که قرن حکمت سلیمان و بخشی از عهد عتیق در نظر گرفته می‌شود، این کتاب بدون الزاماً استفاده از واژه «متعارف»، توسط یهودیان و مسیحیان در نظر متعارف گرفته شد.

اعتقاد مردم بر این است که این کتاب به زبان یونانی نوشته شده است، اما سبک و الگوی شعر آن مشابه زبان عبری استو همچنین اگرچه به نام نویسنده در هیچ جای در متن اشاره نشده، به طور سنتی اعتقاد بر این می‌باشد که این کتاب یکی از آثار سلیمان است.

کتاب دانیال

کتاب دانیال (عبری: דניאל) یکی از بخش‌های عهد عتیق است که سرگذشت زندگی دانیال پیامبر را که یک یهودی است که در بابل به اسارت گرفته شده‌است بیان می‌کند. این کتاب بخشی از کتوویم به‌شمار می‌رود و جزئی از نوییم نیست. این کتاب می‌گوید که چگونه دانیال یک یهودیه‌ای در دستگاه قضایی بخت‌النصر (۶۰۵ تا ۵۶۲ پ. م)، حاکم بابل، خروج می‌کند و به عنوان یکی از مسئولین حکومت در می‌آید با اینکه نام دانیال در قرآن نیامده است ولیکن او معمولاً بر اساس دیدگاه اسلامی به عنوان یکی از پیامبران محسوب می‌شد و مرقد او در شوش نیز مورد زیارت مسلمانان قرار می‌گیرد.

دیدگاه سنتی بر آن است که کتاب توسط دانیال و در سده ششم پیش از میلاد نگاشته شده‌باشد اما در دیدگاه آکادمیک «افراد بسیار کمی از محققان کتاب مقدس به‌طور جد موافق این موضوعند» بسیاری از محققان کتاب مقدس تاریخ آن را به سده دوم پیش از میلاد نسبت می‌دهندقدیمی‌ترین دست‌نوشته‌ای که از کتاب دانیال کشف گردیده‌است بخشی به زبان عبری و بخشی به زبان آرامی استساختار این کتاب در مورد ظهور مسیح و اتفاقات آخرالزمان است. نثر این کتاب نسبت به دیگر کتب مقدس روانتر است.

کتاب روت

کتاب روت (به زبان عبری: מגילת רות) یکی از کتاب‌های کتاب مقدس عبری تنخ، یا عهد عتیق است. در ترتیب یهودی(تنخ) این کتاب در کتویم، سومین بخش تنخ، قرار دارد و در عهد عتیق کتاب روت میان کتاب داوران و ۱ سموئل قرار می‌گیرد. کتاب روت به نسبت دیگر کتاب‌ها، کتاب کوچکی محسوب می‌شود و فقط چهار بخش دارد. این کتاب به روت منتسب است و گویا هدف مصنف آن بیان‌کردن نسب‌نامه داوود بوده‌است.

کتاب صفنیا

کتاب صفنیا (به انگلیسی: Book of Zephaniah) (به عبری: צְפַנְיָה) نهمین کتاب، از دوازده کتاب پیامبران کهین است.این کتاب بعد از کتاب حبقوق و قبل از کتاب حجی قرار دارد.

نام "صفنیا" به این معنی است که «یهوه او را پنهان ساخته/از او محافظت کرده»

کتاب ناحوم

کتاب ناحوم هفتمین کتاب از دوازده پیامبران موجود در کتاب مقدس عبری است. نگارش این کتاب را به ناحوم نسبت میدهند و احتمالاً در سده هفتم پیش از میلاد و در اورشلیم نوشته شده است. این کتاب مشتمل بر دو بخش است.

کتاب‌های قانون اول

کتاب‌های قانون اول همه کتاب‌های عهد عتیق هستند که در تنخ نیز وجود دارند و در دوره زمانی شکلگیری مسیحیت به عنوان احکام و شریعت یا قانون مسیحیت در نظر گرفته شدند. واژه قانون اول بخاطر تقابل اعتقادی در برابر قانون ثانی یا اسفار مشکوک که در مسیحیت اولیه مورد شک قرار گرفتند است.

تقسیمات اصلی
متون قانون
دیگر تقسیمات
دست‌نوشته‌ها

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.