دستگاه مختصات جغرافیایی

دستگاه مختصات جغرافیایی یک دستگاه مختصات است که با آن می‌توان مکان هر نقطه‌ای بر روی زمین را توسط چند عدد مشخص کرد. مختصات معمولاً طوری انتخاب می‌شوند که یک عدد مکان عمودی یا ارتفاع نقطه مورد نظر را بیان کند و دو عدد هم مکان افقی را مشخص کنند. یک انتخاب معمول برای دستگاه مختصات، دستگاهی دارای ارتفاع، طول و عرض جغرافیایی است.

WorldMapLongLat-eq-circles-tropics-non
طول جغرافیایی (خطوط عمود آبی) و عرض جغرافیایی (خطوط افقی آبی)

طول و عرض جغرافیایی

عرض جغرافیایی(φ) زاویهٔ شمالی یا جنوبی هر نقطه از مدارها نسبت به خط استوا است. با اتصال نقاط هم عرض به یکدیگر، خطوطی موازی خط استوا (مدارها) بدست می‌آید، که در واقع هر کدام یک دایره‌است که شعاع آن از بیشترین در استوا تا کمترین در قطب‌ها متفاوت است. عرض جغرافیایی قطب شمال ۹۰ درجه شمالی (N ۹۰°)، استوا صفر و قطب جنوب ۹۰ درجه جنوبی (°۹۰ S) است.

طول جغرافیایی(λ) زاویهٔ شرقی یا غربی هر نقطه از نصف النهارها نسبت به نصف‌النهار مبدأ که صفر درجه‌است می‌باشد. این زاویه حداکثر (°۱۸۰) شرقی (E) یا غربی (W) است. نصف النهارها نیم‌دایره‌های از دوایر بزرگ طولی و هم اندازه‌اند که در دو نقطه متقابل در قطب‌ها به هم می‌رسند.

سیستم‌های UTM و UPS

سیستم‌های Universal Transverse Mercator و Universal Polar Stereographic دو سیستم مختصات جغرافیایی مشابه هم هستند که از سیستم متریک استفاده می‌کنند.

دستگاه مختصات دکارتی

می‌توان تمام نقاطی که با دستگاه مختصات طول و عرض جغرافیایی مشخص می‌شوند را با دستگاه مختصات دکارتی مشخص کرد.

جستارهای وابسته

  • ویکی‌پدیا:بدست آوردن مختصات جغرافیایی
  • Worldmap LandAndPolitical.jpg ویکی‌پدیا:ویکی‌پروژه مختصات‌دهی
  • ویکی‌مینی‌اطلس
  • راهنما:نقشه شهری باز

منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Geographic coordinate system». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۷ نوامبر ۲۰۱۸.

بیابان شام

بیابان شام (به عربی: بادية الشام) ترکیبی از استپ و بیابان است که در شمال شبه جزیره عربستان، ناحیه‌ای به وسعت ۵۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربع را تحت پوشش قرار می‌دهد. این بیابان بسیار صخره‌ای و مسطح است.

تاریخ جغرافیا

تاریخ جغرافیا شامل بسیاری از تاریخچه جغرافیایی است که در طول زمان و بین گروه‌های مختلف فرهنگی و سیاسی متفاوت است.

این اندیشه از آناکسیماندر(۱۲۳۱/۳۲ – ۱۱۶۶/۶۷ سال پیش از هجرت)، که واپسین نویسندگان یونانی به بنیان‌گذار واقعی جغرافیا مطرحش نمودند-، از طریق پاره‌ای از بازگویی‌های جانشینان او به ما رسیده‌است. آناکسیماندر را به نوآوری شاخص‌ها (ابزار ساده و کارآمد یونانی که اندازه‌گیری اولیه از عرض جغرافیایی را انجام داد) می‌شناسند. تالس و آناکسیماندر هم‌چنین به پیش‌گویی گرفت‌ها معروف اند. شالودهٔ جغرافیا را می‌توان در فرهنگ‌های دیرینه، از قبیل چین باستان، سده‌های میانه و دوران باستان ردیابی کرد. یونانیان نخستین بار جغرافیا را با هر دو سرفصل هنر و دانش یافته‌بودند و این را با نقشه‌نگاری، فلسفه، ادبیات و ریاضیات به دست آورده‌اند. بحث‌های گرمی در بارهٔ این که نخستین بار کی داوی کرد که زمین گرد می‌باشد، هست؛ که به اعتبار یا مراجعه به پارمنیدس، فیثاغورث یا اناکساغورث می‌شود گفت هر کدامشان با بهره‌گیری از توضیح گرفت‌ها توانست ثابت کند که زمین گرد است. با این وجود، او همانند بسیاری از معاصرانش بازهم باور داشت که زمین یک لوح هموار است. یکی از نخستین برآوردهایی که شعاع زمین را تخمین می‌زند را اراتوستن به جا هشتهاست.

نخستین سامانهٔ خیلی دقیق خطوط دستگاه مختصات جغرافیایی به هیپارخوس (ابرخس) منسوب است. او دستگاه مبنای شصت‌تایی را به کار بست که از ریاضیات بابلی برگرفته شده‌بود. وی مدارها و نصف النهارها را به °۳۶۰، و هر درجه به '۶۰ تقسیم‌بندی کرد. او برای اندازه‌گیری طول جغرافیایی در محل‌های مختلف روی زمین، پیش‌نهاد کرد از گرفت‌ها برای تعیین اختلاف زمانی نسبی استفاده کنند. نقشه‌کشی گستردهٔ رومیان به خاطر کاوش‌هایشان در زمین‌های جدید، بعدها سطح بالای اطلاعاتی‌ای را برای بتلمیوس به منظور ساخت اطلس‌های موشکافانه گردهم آورد. وی با استفاده از دستگاه شبکه‌ای روی نقشه‌هایش و اتخاذ طول ۹۰/۹۲ کیلومتر به ازای هر درجه، کار هیپارکوس را پیش‌برد.

دره شارین

دره شارین (انگلیسی: Sharyn Canyon) دره بزرگی است در قزاقستان که در ۲۰۰ کیلومتری شرق آلماتی و نزدیک به مرز چین واقع شده‌است.

رودخانه شارین از این دره می‌گذرد. طول این بزرگ‌دره ۸۰ یا ۹۰ کیلومتر است. در ۲۳ فوریه ۲۰۰۴ در این منطقه پارک ملی شارین تأسیس شد.

بر اثر هزاران سال فرسایش، این دره سازندهای رنگارنگی، در اندازه‌ها و اشکال مختلف، به خود گرفته‌است. هر چند این دره از گرند کنیون آمریکا کوچکتر است اما چشم‌اندازهای آن را با گرند کنیون مقایسه کرده‌اند.

دستگاه مختصات سماوی

دستگاه مختصات سماوی، دستگاه مختصات کروی آسمان است که با آن هر نقطه یا جرمی بر متن کره آسمان توسط چند عدد مشخص می‌شود. در این مختصات معمولاً از تلاقی دو قوس دایره نقطه مورد نظر تعیین شده و با توجه به دو مبدأ معمولاً با درجه، دقیقه و ثانیه قوسی با دو مجموعه عدد توصیف می‌شود. با توجه به مبدأهای متفاوت مختصات سماوی متمایزی (مانند استوایی، افقی، دائرةالبروجی و کهکشانی) وجود دارند.

دستگاه مختصات کروی

در ریاضیات، دستگاه مختصات کروی یک دستگاه مختصات برای نمایش حساب‌ها و اعداد هندسی در فضای سه بعدی با استفاده از سه مختصه است: فاصلهٔ شعاعی یک نقطه از یک مبدأ ثابت(r)، زاویهٔ سمت‌الرأس (zenith angle) از قسمت مثبت محور z(اصطلاحا فی) و زاویهٔ گرایی (azimuth angle) از قسمت مثبت محور x(اصطلاحا تتا).

دماغه کاناورال

دماغه کاناورال (به انگلیسی: Cape Canaveral) دماغه‌ای است در شهر بوارد کانتری ایالت فلوریدا در ایالات متحده آمریکا که در مرکز ایالت فلوریدا و در کنار اقیانوس اطلس جای گرفته است. این دماغه در میان سال‌های ۱۹۶۳ میلادی تا ۱۹۷۳ میلادی با نام دماغه کندی نیز شناخته می‌شد. واژه کاناورال برگرفته از واژه اسپانیایی Cañaveral است.

زمین‌پویایی‌شناسی

زمین‌پویایی‌شناسی یا ژئودینامیک (به انگلیسی: geodynamics) دانشی زیررشته‌ای است حاصل از تقابل ژئوفیزیک با پویایی‌شناسی زمین.

زمین‌پویایی‌شناسی با استفاده از فیزیک و شیمی و ریاضیات، به چگونگی همرفت گوشته که به زمین‌ساخت صفحه‌ای (تکتونیک صفحه‌ای) می‌انجامد و نیز پدیده‌هایی زمین‌شناختی مانند گسترش بستر اقیانوس، شکلگیری کوه‌ها، آتشفشان، زمین‌لرزه و گسل، ... می‌پردازند. همچنین بررسی فعالیت‌های داخلی با اندازه‌گیری میدان‌های مغناطیسی و گرانش و موج‌های لرزه‌ای و نیز کانی‌شناسی سنگ‌ها و ترکیبات ایزوتوپیشان.

زمین‌پویایی‌شناسی برای کاوش و اکتشاف سیاره‌های دیگر هم به کار می‌رود.

سامانه ژئودتیک جهانی ۱۹۸۴

سامانهٔ ژئودتیک جهانی ۱۹۸۴ یا World Geodetic System 1984 به اختصار WGS84 یک سیستم مرجع زمینی قراردادی (CTRS) است که به عنوان مبنایی برای تعیین موقعیت بر روی زمین و فضای اطراف زمین به کار می‌رود.

سیستم تصویر نقشه

سیستم تصویر یا فراتابی نقشه (به انگلیسی: map projection) روشی برای نمایش اجسام کروی یا بیضوی بر روی یک سطح صاف است.

طول جغرافیایی

طول جغرافیایی (به انگلیسی: Longitude) مختصات جغرافیایی شرقی-غربی است که در نقشه‌برداری و جهت‌یابی از آن استفاده می‌گردد. این مختصات، مکانی را بر اساس فاصله‌اش از یک نصف‌النهار اصلی نشان‌می‌دهد. عدد طول جغرافیایی، به صورت زاویه‌ای بین صفر و مثبت ۱۸۰ یا منفی ۱۸۰ درجه بیان می‌گردد. معمولاً (نه همیشه) برپایه قرارداد، اعداد مثبت نشان‌گر طرف شرق بودن نقطه نشان‌داده شده‌است.

در طول تاریخ مبداهای زمانی گوناگونی برای «نصف‌النهار اصلی» استفاده می‌شده‌است. تا اینکه در سال ۱۸۸۴ طی همایش جهانی نصف‌النهاری، قرار گذاشته‌شد تا بعد از این تنها از رصدخانه گرینویچ به عنوان مبدأ استفاده گردد.

هر درجه جغرافیایی معمولاً به ۶۰ دقیقه بخش می‌گردد و هر دقیقه نیز به همین ترتیب از ۶۰ ثانیه تشکیل شده‌است؛ بنابراین یک صورت معمول نشان‌دادن طول جغرافیایی به صورت روبروست:‎ ۲۳° ۲۷′ ۳۰" E‏ البته این مقدار به صورت‌های دیگری نیز نشان داده‌می‌شود. (مثلاً ده‌دهی بیان کردن قسمت ثانیه)

زمین در مدت ۲۴ ساعت یک بار به دور خود می‌چرخد و کل زمین ۳۶۰ درجه طول جغرافیایی است. در نتیجه هر ۱۵ درجه تغییر طول جغرافیایی یک «ساعت» محسوب می‌شود. این امر مبنای تعیین مناطق زمانی است.

عرض جغرافیایی

عرض جغرافیایی (به انگلیسی: Latitude) با نماد (φ (فی)، در دستگاه مختصات جغرافیایی، اشاره به موقعیت شمالی-جنوبی یک نقطهٔ جغرافیایی بر روی کرهٔ زمین است که در نقشه‌نگاری، نقشه‌برداری و جهت‌یابی از آن استفاده می‌شود. این دستگاه، مختصات مکانی را بر اساس فاصله‌اش از خط استوا یا همان مدار (جغرافیا) صفر درجه می‌سنجد. عدد عرض جغرافیایی، زاویه‌ای است میان صفر (بر روی خط استوا) تا ۹۰ درجه در قطب‌ها. (مثبت یا منفی بودن این درجه معمولاً و نه همیشه) برپایهٔ قرارداد، اعداد مثبت نشان‌گر شمالی بودن نقطهٔ مورد نظر است.

زمین یک کره بی‌عیب نیست (و گویا در قطب‌ها کمی «تخت» شده‌است) مسافت فیزیکی هر درجه عرض جغرافیایی در همه جا یکی نیست. در استوا این مسافت ۱۱۱٫۳۱۹۵ کیلومتر و در نزدیک قطب‌ها ۱۱۱٫۱۲ کیلومتر است.

مانند طول جغرافیایی، هر درجه عرض جغرافیایی به ۶۰ دقیقه و هر دقیقه نیز به ۶۰ ثانیه بخش می‌شود. البته روش‌های دیگری نیز برای نشان‌دادن این عدد استفاده می‌شود.

مناطق مختلف زمین آفتاب را به‌طور یکسان دریافت نمی‌کنند و این یکی از عوامل اصلی پدید آمدن آب‌وهواهای گوناگون در عرض‌های جغرافیایی مختلف است.

عبارت تصحیح عرض جغرافیایی در دو معنی به‌کار می‌رود: ۱ - تصحیح داده‌های گرانی با عرض جغرافیایی. ۲ - تصحیح شمالی‌ـ جنوبی که بر شدت میدان مغناطیسی اندازه‌گیری‌شده اِعمال می‌شود تا میدان نرمال زمین حذف شود.

فضای دوبعدی

در فیزیک و ریاضی و در فضای اقلیدسی به دنباله‌ای از n عدد حقیقی یک نقطه در فضای n بعدی گفته می‌شود و هنگامی که n=۲ باشد این نقط درفضای دوبعدی جای دارد.

فهرست آتشفشان‌های ارمنستان

در زیر فهرست آتشفشان‌های خاموش یا فعال ارمنستان آورده شده است.

فی

فی (بزرگ Φ، کوچک φ یا ϕ), [] بیست و یکمین حرف الفبای یونانی است. در یونانی مدرن تلفظ ف دارد، اما در یونانی قدیم تلفظ []، داشت. حرف همردیف آن در سیرلیک اف است.

حالت کوچک آن (یا, ) به عنوان نماد در موارد زیر به کار می‌رود:

به ویژه:

حالت بزرگ آن در موارد زیر به کار می‌رود:

نماد قطر در مهندسی، به طور غالب از فی استفاده می‌شود.

قفقاز بزرگ

قفقاز بزرگ منطقه‌ای کوهستانی میان دریای سیاه و دریای خزر است که همراه با قفقاز کوچک سرزمین کوهستانی قفقاز را تشکیل می‌دهد. وسعت قفقاز بزرگ از شمال غربی به جنوب شرقی؛ یعنی از منطقهٔ آناپا و شبه جزیرهٔ تامان تا شبه جزیرهٔ آبشرون در کرانهٔ دریای خزر در اطراف باکو بیش از از ۱۱۵۰ کیلومتر است. عرض آن از ۳۲ کیلومتر در منطقهٔ نووراسییسک تا حداکثر ۱۸۰ کیلومتر در منطقهٔ نصف النهار البروس و ۱۶۰ کیلومتر در داغستان متغیر است. بلندترین نقطهٔ این منطقه کوه البروس است که ۵۶۴۲ متر ارتفاع دارد.

ناحیه کمینسکی (استان سوردلوفسک)

ناحیه کمینسکی (روسی: Каменский район)— ناحیه ایست در روسیه، که در زیرمجموعه استان سوردلوفسک اداره می‌شود.

نصف‌النهار مبدأ

نصف‌النهار مبدأ (انگلیسی: Prime meridian) یک نصف‌النهار (خطی از طول جغرافیایی) در دستگاه مختصات جغرافیایی است که طول جغرافیایی آن برابر صفر درجه است. نصف‌النهار مبدأ و نصف‌النهار مقابل آن در سیستم ۳۶۰ درجه یعنی نصف‌النهار ۱۸۰ درجه (در ۱۸۰ درجه طول جغرافیایی) یک دایره بزرگ را تشکیل می‌دهند. این دایره بزرگ زمین را به دو نیم‌کره تقسیم می‌کند که بر اساس جهات شرقی و غربی نسبت به نصف‌النهار مبدأ نیم‌کره شرقی و نیم‌کره غربی نامیده می‌شود.

بر خلاف استوا انتخاب نصف‌النهار مبدأ اختیاری است و در طول تاریخ نصف‌النهارهای متعددی به عنوان نصف‌النهار مبدأ مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

نصف‌النهار گرینویچ اکنون نصف‌النهار مبدأ می‌باشد.

گریت بیسین

گریت بیسین (به انگلیسی: Great Basin) بزرگ‌ترین ناحیه از حوضه‌های آب‌ریز داخلی هم‌جوار در آمریکای شمالی است که به دلیل شرایط خشک آب و هوایی و مکان‌نگاری حوضه و سلسله‌اش مورد توجه است. مکان‌نگاری حوضه و سلسلهٔ گریت بیسین از پست‌ترین نقطهٔ آمریکای شمالی در حوضهٔ بدواتر تا قلهٔ کوه ویتنی که مرتفع‌ترین نقطه در ۴۸ ایالت هم‌جوار آمریکا است متغیر است. این دو نقطه کم‌تر از ۱۶۰ کیلومتر از هم فاصله دارند. این منطقه چندین بخش فیزیکی-جغرافیایی، زیمان/بوم‌منطقه و بیابان را در بر می‌گیرد و علاوه بر خاستگاه اجدادی قبایل گریت بیسین، محل تشکیل ایالت موقتی دزرت در ۱۸۴۹ نیز بوده‌است.

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.