تفتگاه

تَفتگاه یا نقطه داغ (به انگلیسی: Hotspot) در دانش زمین‌شناسی به نقاطی در کره زمین گفته می‌شود که نسبت به نقاط دیگر به طور غیرعادی گرم هستند و باور دانشمندان بر این است که علت آن فعالیت‌های آتشفشانی در گوشته زمین در لایه‌های زیر این نقاط می‌باشد.[۱]

تفتگاه‌ها ممکن است در نزدیکی صفحات زمین‌ساختی قرار داشته باشند یا از آن‌ها دور باشند.[۲]

تعداد تفتگاه‌ها، حدود ۵۰ تا ۱۲۰ عدد تعیین شده‌است. یکی از این نقاط نیز در جزیره ایسلند در شمال اروپاست.[۳]

زمین‌شناسان بر این باورند که نوعی مخزن در حال بالا آمدن از مواد گوشته، در زیر آتشفشان‌های داخل صفحات اقیانوسی قرار دارد. گداختن این مواد در هنگام رسیدن به ژرفاهای کم‌وکاسته شدن از مقدار فشار، باعث پدید آوردن نوعی نقطه داغ می‌شود. با فرض اینکه صفحه اقیانوس آرام از روی این نقطه داغ عبور می‌کند، به ترتیب ساختارهای آتشفشانی حاصل می‌آید. عمر هر آتشفشان نیز نشاندهنده زمانی است که کوه، در روی تفتگاه و ساکن گوشته قرار داشته‌است.[۳]

Tectonic plates hotspots-nl
تفتگاه‌های جهان: ۱-گسل واگرا ۲-گسل ترادیس ۳-گسل همگرا ۴-کمربند کوهزایی.

منابع

  1. W. J. Morgan (5 March 1971). "Convection Plumes in the Lower Mantle". Nature 230: 42–43.
  2. همان.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ دانشنامه رشد: نقاط داغ.
آتشفشان‌خیزی

آتشفشان‌خیزی (انگلیسی: Volcanism) به پدیده فوران سنگ‌های مذاب (ماگما) بر روی سطح زمین، سیاره‌ها یا ماه گفته می‌شود که طی آن گدازه، سنگ‌های آذرآواری و گازهای آتشفشانی از راه شکافی که مجرای آتشفشان نامیده می‌شود، به بیرون پرتاب می‌گردد. فرایند آتشفشان‌خیزی شامل همه پدیده‌های تولید ماگما در پوسته یا گوشته زمین و بالاآمدن آن در پوسته و تشکیل سنگ آتشفشانی و آثار و پیامدهای ناشی از آن می‌شود.

تفتگاه گالاپاگوس

تفتگاه گالاپاگوس (به انگلیسی: Galápagos hotspot) یک تفتگاه (نقطه داغ زمین) در شرق اقیانوس آرام است که وجود آن باعث پدید آمدن جزایر گالاپاگوس و سه شبکه برآمدگی بزرگ در این بخش از زمین به نام‌های کارنگی، کوکوس و مالپلسو شده‌است.

در این منطقه، کافت گالاپاگوس (Galapagos rift) که شکاف میان صفحات پوسته زمین از جزایر گالاپاگوس به سمت آمریکای جنوبی است از نظر زمین‌شناختی و اجتماع‌های زیستیِ چاه گرمابی بسیار حائز اهمیت است.

جزایر بالنی

جزایر بالنی (انگلیسی: Balleny Islands) یک رشته از جزایر غیرمسکونی در اقیانوس منجمد جنوبی و در دوهزار کلیومتری جنوب نیوزیلند است. این جزایر در محور شمال غربی به جنوب شرقی حدود ۱۶۰ کیلومتر امتداد یافته‌اند. این جزایر خاستگاهی آتش‌فشانی دارند و بیشتر سطح‌شان با یخچال‌های طبیعی پوشیده شده‌است. یخچال‌های طبیعی از ساحل جزایر گذشته و به داخل دریای اطراف ادامه پیدا می‌کنند.

همه این جزایر حدود ۳۰ کیلومتر درازا و ۵ تا ۱۳ کیلومتر پهنا دارند. این جزیره‌ها دست‌کم ۱۰ ماه از سال کاملاً با یخ‌پهنه‌ها احاطه شده‌اند. بیشتر خط ساحلی آن‌ها دیوارهٔ پیوسته‌ای از یخ و صخره است که تا صدها متر بالاتر از سطح دریا ارتفاع دارند. این جزایر بر اثر فعالیت تفتگاه بالنی پدید آمده‌اند.

از زمان کشف این جزایر در ۱۸۳۹ میلادی تا سال ۲۰۱۷ تعداد پهلوگیری کشتی‌ها در این جزایر کمتر از سی بار بوده‌است.این گروه از جزایر شامل سه جزیره اصلی به نام‌های یانگ، باکل و استرج است که در امتداد خطی از شمال غرب به جنوب شرق ادامه دارند.

چند جزیره کوچک و صخره جزیره‌ای نیز به قرار زیر در میان آن‌ها وجود دارند:

در شمال شرق جزیره یانگ: صخره‌های سیل و پیلار.

در جنوب شرقی جزیره یانگ: جزیره رو، و جزیره بورادیل (که پناهگاه سوان در آن قرار دارد).

در جنوب جزیره باکل: مخروط اسکات، جزیرک چین‌استریپ، جزیره سابرینا (که کلبه پناهگاهی سابرینا در آن قرار دارد) و مونولیت (تک‌سنگ).این جزایر بخشی از منطقه تحت‌الحمایه «راس» هستند که نیوزیلند بر آن ادعای مالکیت دارد.

صفحه اقیانوس آرام

صفحهٔ اقیانوس آرام (به انگلیسی: Pacific Plate) یک صفحهٔ زمین‌ساخت اقیانوسی است که در زیر اقیانوس آرام جای دارد و سطحی برابر با ۱۰۳ میلیون کیلومتر مربع را در بر می‌گیرد. این صفحه گسترده‌ترین صفحهٔ زمین‌ساخت بشقابی است.

لبه‌های شمالی و جنوبی این صفحه هر دو از نوع مرز واگرا (divergent boundary) است. تفتگاه مربوط به جزایر هاوایی مربوط به همین صفحه‌است.

صفحه سومالی

صفحه سومالی (انگلیسی: Somali Plate) یک صفحه زمین‌ساختی فرعی است که در نیم‌کره شرقی بر روی خط استوا قرار دارد.

صفحه کوکوس

صفحه کوکوس (انگلیسی: Cocos Plate) یک صفحه زمین‌ساختی اقیانوسی در زیر اقیانوس آرام و غرب ساحل آمریکای مرکزی است که به دلیل قرار گرفتن جزیره کوکوس بر روی این صفحه، بدین نام خوانده می‌شود.

مائونا کیا

مونا کیا (به انگلیسی: Mauna Kea) و بزبان محلی بمعنی کوه سفید، آتشفشانی است خاموش در جزایر هاوایی که ارتفاع آن از سطح دریا ۴۲۰۷ متر و از کف اقیانوس ۱۰۱۰۰ متر است. از آخرین فوران آتشفشانی آن، ۴۶۰۰ سال می‌گذرد و سازمان زمین‌شناسی آمریکا در سال ۲۰۱۲ آن را در درجه «نُرمال» قرار داده است. از نظر شرایط محیط زیست دارای دو گونه آب و هوای کوهستانی در قله و جنگلی در دامنه می‌باشد.

با توجه به شرایط آب و هوایی ثابت و ارتفاع قله، محل مناسبی برای ستاره شناسان و اهل نجوم شناخته شده‌است و از سال ۱۹۶۴ که جاده مناسبی برای قله ساخته شده تلسکوپ‌های متعددی برای رصد ستارگان احداث شده‌است. رصدخانه مونوکی یکی از مراکز علمی دانشگاه هاوایی است و دارای تلسکوپ‌های قوی برای مطالعات رصدخانه‌ای است.

مجمع‌الجزایر گالاپاگوس

مجمع‌الجزایر گالاپاگوس گروه-جزیرهای آتشفشانی در اقیانوس آرام، در ۹۲۶ کیلومتری غرب اکوادور می‌باشد. این گروه-جزیره بر روی خط استوا قرار گرفته و از لحاظ جغرافیای سیاسی بخشی از اکوادور محسوب می‌شود. جزایر گالاپاگوس و آبهای اطراف آن یکی از استان‌های اکوادور و همچنین یک پارک ملی و یک منطقه محافظت شده دریایی را تشکیل می‌دهند. زبان رسمی در این جزایر اسپانیولی است و جمعیت آن‌ها کمی بیش از ۲۵٬۰۰۰ نفر می‌باشد.

شهرت این جزایر بخاطر گونه‌های جانوری و گیاهی منحصر بفردی است که در این جزایر یافت می‌شوند. این گونه‌ها توسط چارلز داروین و طی سفر دریایی بیگل (بر عرشه کشتی بریتانیائی به همین نام متعلق به نیروی دریایی سلطنتی) مورد مطالعه قرار گرفتند. مشاهدات و نمونه برداری‌های وی در طول این سفر نقش اصلی را در شکل‌گیری نظریه مشهور داروین به نام فرگشت (به غلط تکامل ) بوسیله انتخاب طبیعی بوده‌است.

اولین ورود ثبت شده به این جزایر مربوط به سال ۱۵۳۵ میلادی و زمانی است که یک کشیش اهل دومینیکن به نام فری توماس دو برلانگا برای حل یک اختلاف ما بین فرانسیسکو پیزارو و افسران تحت فرمانش به پرو رفت. دوبرلانگا در ابتدا مسیر خود را گم کرد ولی در نهایت به مناطق تحت سیطره اسپانیا بازگشت و وضعیت جزایر و موجودات زنده ساکن آن‌ها را برای دیگران توصیف کرد. اولین نقشه این جزایر بوسیله آمبروس کولی در سال ۱۶۸۴ ترسیم شد. او که دزدی دریایی بود، از نام دوستان خود و یک نجیب‌زاده انگلیسی که به آن‌ها کمک می‌کرد، برای نامگذاری جزایر استفاده کرد. در حال حاضر دولت اکوادور از نامهای اسپانیایی برای نامگذاری اکثر آن‌ها استفاده می‌کند. هرچند با وجود داشتن نام‌های رسمی، بسیاری افراد، مخصوصاً دانشمندان، همچنان از نام‌های قدیمی انگلیسی که نام‌های مورد استفاده توسط چارلز داروین بوده‌اند، استفاده می‌کنند. این جزیره از نظر عجائب طبیعی یکی از جالب‌ترین نقاط دنیا می‌باشد.این جزیره‌ها به عنوان یکی از میراث جهانی توسط سازمان یونسکو انتخاب شده‌اند.

کیلاویا

کیلاویا (به انگلیسی: Kīlauea؛ تلفظ English: KEE-low-AY-ə همچنین تلفظ آمریکایی: US: KIL-ə-WAY-ə؛ هاواییایی: [ti:lɐwˈwɛjə]) یک کوه آتشفشان سپری در حال حاضر فعال در جزایر هاوایی آمریکا است. این کوه فعال‌ترین آتشفشان از پنج آتشفشانی است که با هم جزیره هاوایی را شکل داده‌اند.

این آتشفشان که در امتداد ساحل جنوبی جزیره واقع است بین ۳۰۰٬۰۰۰ تا ۶۰۰٬۰۰۰ سال عمر دارد و در حدود ۱۰۰٬۰۰۰ سال پیش از سطح دریا بیرون زده‌است. این آتشفشان دومین جوانترین تولید تفتگاه هاوایی است.

به دلیل فقدان ارتفاع نسبی و فعالیت، از لحاظ تاریخی، کیلاویا همواره همراه با ماونا لوا و به عنوان یکی از اقمار آن همسایه بسیار بزرگتر تصور می‌شده‌است.

کیلاویا ۱٬۲۴۶٫۹۵ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده و از حدود سه دهه قبل تاکنون در حال فعالیت است.کیلاویا در زبان هاوایی به معنای «فوران کردن» یا «بسیار عظیم» است و اشاره به تکرار فوران این کوه دارد. در ۴ ماه مه ۲۰۱۸ فوران این آتشفشان باعت تخلیه بیش از ۲۰۰۰ نفر شد.

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.