تبریز

تبریز ( تلفظ ) کلانشهری در منطقه آذربایجان ایران و مرکز استان آذربایجان شرقی است.[۱۶][۱۷] این شهر، بزرگ‌ترین قطب اقتصادی منطقهٔ آذربایجان ایران و مرکز اداری، ارتباطی، بازرگانی، سیاسی، صنعتی، فرهنگی و نظامی این منطقه شناخته می‌شود.[۱][۱۸]

در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، جمعیت تبریز بالغ بر ۱٬۵۵۸٬۶۹۳ نفر بوده‌است.[۳][۱۹][۲۰] اکثریت ساکنان تبریز آذربایجانی بوده[۶] و به زبان ترکی آذربایجانی با لهجهٔ تبریزی سخن می‌گویند؛ البته برخی اسناد تاریخی نشان می‌دهد که، تا سدهٔ یازدهم هجری، زبان آذری –شاخه‌ای از زبان‌های ایرانی– در این شهر تکلم می‌شده‌است.[۱][۲][۲۱]

تبریز در طول تاریخ خود با فراز و فرودهای بسیاری روبه‌رو بوده‌است. تاریخ این شهر، اشغال توسط بیگانگان و حوادث جانکاه طبیعی –از جمله زمین‌لرزه‌های مهلک– را تجربه کرده‌است.[۲] سنگ بنای تبریز کنونی به دوران اشکانی و ساسانی برمی‌گردد.[۲] این شهر در طول حکومت ۴۰۰ سالهٔ خاندان «رَوّادی» و اسکان قبیلهٔ عرب «اَزْد» به شکوفایی رسید.[۱]

تبریز، یکی از طویل‌المدت‌ترین پایتخت‌های ایران بوده‌است؛[۲۲] این شهر پایتخت سیاسی ایران در زمان اتابکان، خوارزمشاهیان، ایلخانان، چوپانیان، جلایریان، قراقویونلوها، آق‌قویونلوها، صفویان و ولیعهد نشین ایران در دورهٔ قاجاریان بوده‌است.[۲][۲۳][۲۴] اوج شکوفایی تبریز مربوط به دورهٔ ایلخانان است که در این زمان، پایتخت قلمرویی پهناور از نیل تا آسیای مرکزی بود.[۲۴] این شهر در سال ۱۵۰۰ میلادی و در زمان پایتختی صفویان به‌عنوان پنجمین شهر پرجمعیت جهان، شناخته می‌شد و جمعیتش با استانبول –پایتخت امپراتوری عثمانی– برابری می‌کرد.[۲۵]

تبریز مجدداً در دورهٔ قاجار به شکوفایی رسید؛ به‌طوری‌که در این دوره به‌عنوان مهم‌ترین و پیشروترین شهر ایران شناخته می‌شد.[۱۴] در دوران معاصر نیز این شهر یکی از مراکز مهم اقتصادی و صنعتی در سطح کشور محسوب می‌شود.[۲۶] این شهر در دو سدهٔ اخیر، مبدأ بسیاری از تحولات اجتماعی، فرهنگی و صنعتی در ایران بوده‌است؛ به‌طوری‌که این شهر مانع خاموشی انقلاب مشروطه در ایران شد و نقشی کلیدی در تحولات بعدی کشور –همچون انقلاب ۱۳۵۷ ایران– و روند مدرنیزه شدن کشور داشته‌است.[۱][۲][۲۱]

تبریز
کشور ایران
استانآذربایجان شرقی
شهرستانتبریز
بخشمرکزی
نام(های) پیشینتپریز، تَورِز، تاوریژ، تَورِژ، تِبریز، توری[۱][۲]
مردم
جمعیتشهر: ۱٬۵۵۸٬۶۹۳ نفر[۳][۴]
تراکم جمعیت۷٬۷۸۰[۵] نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت۲۵۰٫۵۹۰ کیلومتر مربع[۷]
ارتفاع۱۳۴۸ تا ۱۵۶۱ متر[۸]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانهبیشینه: ۱۸+ C°[۹] کمینه: ۶٫۹+ C°[۹]
میانگین بارش سالانه۳۱۰ میلی‌متر[۱۰]
روزهای یخبندان سالانه۱۰۴ روز[۱۰]
اطلاعات شهری
شهردارایرج شهین باهر[۱۲]
تأسیس شهرداری۱۲۸۶[۱۴]
ره‌آوردآجیل، نوقا، راحت‌الحلقوم، فرش، صنایع دستی و محصولات چرمی[۱۳]
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۴۱[۱۱]
وبگاهشهرداری تبریز
شناسهٔ ملی خودرو ایران ۱۵ و ۳۵[۱۵]

نام

Mount-Sahand
کوه سهند؛ به عقیدهٔ برخی، واژهٔ تبریز (تب‌پنهان‌کن) به جهت پنهان‌کنندگی تف و گرمای کوه سهند به این شهر اطلاق شده‌است.

یاقوت حموی در «معجم‌البلدان» گزارش می‌دهد که نام شهر در زمان دیدار یاقوت از تبریز در زبان محلی «تِبریز» تلفظ می‌شده‌است.[۲۷] با توجه به این، مینورسکی معتقد است که تلفظ تِبریز باید به گویش ایرانی آذری قدیم تعلق داشته باشد. این گویش به گویش‌های موسوم به گویش‌های ایرانی جنوب دریای خزر وابسته‌است؛ یا به احتمال بیش‌تر، تلفظ تِبریز معرب‌شدهٔ نام شهر در باب فِعلیل (در زبان عربی) است. هم‌چنین شیوهٔ نگارش نام این شهر در زبان ارمنی و تجزیه و تحلیل صیغهٔ ارمنی، نمایانگر وابستگی واژهٔ تَوریژ به «زبان پهلوی شمالی» می‌باشد. مینورسکی در پایان چنین نتیجه می‌گیرد که این مسئله نشان می‌دهد که ریشهٔ نام شهر به زمان‌های بسیار دور تا اوایل سلسلهٔ ساسانی یا شاید قبل از اشکانیان برمی‌گردد.[۲]

بنابر گفتهٔ مصطفی مؤمنی در دانشنامهٔ جهان اسلام، اهالی بومی آذربایجان تبریز را توری (چشمه یا رود گرم) می‌خوانده‌اند. تا اوایل سدهٔ چهاردهم خورشیدی نیز روستاییان اطراف تبریز این شهر را توری می‌نامیده‌اند. حتی در حال حاضر مردمان «قنبرآباد» در اطراف تبریز به این شهر توری می‌گویند. در نوشته‌های کهن (برای نمونه ابوالفدا) نام این شهر به شکل «تُوریز» آمده و هنوز هم در زبان‌های کردی و تاتی «توریز» و «تُوْری» به کار می‌رود.[۱]

AZARBAIJAN MAP
بخشی از نقشهٔ ایران و توران در دورهٔ قاجاریه؛ نام تبریز در میانهٔ نقشه مشهود است.

عده‌ای از شرق‌شناسان و منابع کهن، نام شهر را دارای ریشه‌ای کهن در پارسی میانه و کهن و مرتبط با گرما و فعالیت‌های گرمایی کوه سهند دانسته‌اند. هم‌چنین منابع ارمنی نام شهر را در سدهٔ پنجم (یا چهارم) میلادی، «تورژ» و «تَوْرِش» دانسته‌اند و به فارسی هم تَورز تلفظ کرده‌اند و با توجه به معنای متداول فارسی «تب‌ریز» و «تب‌پنهان‌کن» و احتمالاً نام تبریز «پنهان‌کنندهٔ تف و گرما» و با «جنبش‌های آتشفشانی کوه سهند» مرتبط بوده‌است.[۱] دانشنامهٔ بریتانیکا نیز نظری مشابه دارد و تبریز را در اصل «تپ + ریز» می‌داند، چیزی که باعث روان شدن گرما می‌شود و احتمالاً به‌خاطر چشمه‌های آب‌گرم اطراف آن است.[۱۷]

در مورد نام شهر توجیه مصطلح ولی عامیانهٔ دیگری وجود دارد؛ از جمله این‌که زبیده زن هارون الرشید به بیماری تب نوبه مبتلا شده بود؛ چند روزی در آن حوالی اقامت کرده، در اثر هوای لطیف و دل‌انگیز آن‌جا بیماری وی زایل شده، فرموده شهری در آن محل بنا کنند و نام آن را «تب‌ریز» بگذارند.[۲۸] هرچند احمد کسروی در کتاب آذری یا زبان باستان آذربایجان توجیهات از این دست را عامیانه و نادرست می‌داند.[۲۹]

لقب‌ها و عناوین

Opening Qonqa
جشن افتتاح نخستین خط تراموای ایران در تبریز (معروف به قونقا) در سال ۱۲۸۰ خورشیدی.[۳۰] شهر اولین‌ها یکی از لقب‌های تبریز است.

تبریز به عنوان شهر اولین‌ها،[۳۱] شهر بدون گدا،[۳۲] شهر زیرگذرها و روگذرها،[۳۳] پایتخت گردشگری اسلامی در سال ۲۰۱۸،[۳۴] امن‌ترین شهر ایران،[۳۵][۳۶] سالم‌ترین شهر ایران،[۳۷] مهد سرمایه‌گذاری ایران،[۳۸][۳۹][۴۰] دومین شهر صنعتی ایران، دومین شهر دانشگاهی ایران،[۴۱] دومین شهر بلندمرتبه‌ساز ایران،[۴۲] دومین قطب علوم پزشکی ایران،[۴۳] دومین شهر در جذب گردشگر سلامت در ایران،[۴۴] شهر شکلاتی ایران،[۴۵] قطب خودروسازی ایران،[۴۶] قطب قطعه‌سازی ایران،[۴۶] قطب تولید موتور دیزل خاورمیانه،[۴۶] شهر جهانی بافت فرش[۴۷][۴۸] و یکی از مهم‌ترین شهرهای مهاجرپذیر ایران[۴۹] شناخته می‌شود.

تاریخ

دوران اولیه

Iron Age museum
یکی از گورهای باستانی کشف شده در موزه عصر آهن تبریز واقع در شمال مسجد کبود.

تاریخ اولیه شهر تبریز هنوز به‌درستی معلوم نشده‌است و بحث‌های زیادی در اینباره مطرح است. برخی تاریخ شناسان ادعا کرده‌اند که بهشت عدن در محل فعلی شهر تبریز بنا شده بود.[۵۰] نخستین نوشته موجود دربارهٔ تبریز کتیبه پادشاه آشور سارگن دوم می‌باشد.[۵۱] همچنین اکتشافات انجام شده در طی سال‌های ۱۳۸۰ در سایت موزه عصر آهن در حوالی مرکز تبریز نشان از وجود تمدنی در محل کنونی شهر تبریز در هزاره اول و دوم قبل از میلاد دارد.[۵۲] این شهر در طول تاریخ چندین بار به عنوان پایتخت حکمرانی پادشاهان مختلف انتخاب شده‌است. از جمله نخستین این موارد پایتخت حکمرانی یکی از فرماندهان اسکندر مقدونی به نام آتروپات بوده‌است.

پیش از اسلام

شماری از محققان بر این عقیده‌اند که دژ «تارویی–تارمکیس» که نام آن در کتیبهٔ سارگن دوم (پادشاه آشور در بین سال‌های ۷۰۵ تا ۷۲۱ پیش از میلاد مسیح) آمده، در محل شهر کنونی تبریز قرار داشته‌است. در کتیبهٔ سارگن دوم این دژ را دژی بزرگ و آباد و دارای باروی تودرتو وصف شده‌است. این دژ بنابر نوشته‌های کتیبهٔ سارگن، محل نگه‌داری اسب‌های ذخیرهٔ سواران اورارتو بوده که در حملهٔ آشوری‌ها ویران شده‌است.[۱] اما این ارتباط تبریز با شهرها و قلعه‌های دوران مادها، مورد اختلاف بین محققین است.[۲]

در کتاب تاریخ ایران (چاپ دانشگاه کمبریج) آمده که تبریز در اوایل دورهٔ ساسانی (سدهٔ سه یا چهار میلادی) بنا شده یا به احتمال بیش‌تر در سدهٔ هفتم این واقعه روی داده‌است.[۲۴] شهر کنونی تبریز بر روی خرابه‌های شهر «تَوْرِژ» (بارها) بنا شده‌است. تورژ یکی از بااهمیت‌ترین مراکز بازرگانی منطقه بوده و به عنوان پل ارتباطی میان شرق و غرب اهمیت فراوانی داشته‌است. این شهر در زمان حکمرانان اشکانی‌تبار ارمنستان، پایتخت این منطقه بوده‌است.[۵۳][۵۴]

ولادیمیر مینورسکی در دانشنامهٔ اسلام بیان می‌کند، این داستان که شاه اشکانی‌تبار ارمنستان به‌خاطر انتقام کشته‌شدن اردوان (آخرین پادشاه اشکانی) به دست اردشیر بابکان (بنیان‌گذار سلسلهٔ ساسانی) تبریز را اشغال کرده و این شهر را پایتخت ارمنستان قرار داده، تنها براساس نوشته‌های واردان (تاریخ‌نگار ارمنی در سدهٔ چهاردهم میلادی) در منابع قدیمی به چنین چیزی اشاره نشده و این روایت ریشه‌ای عامیانه دارد.[۲]

پس از اسلام

Azerbajan in Abbasid Caliphate
جایگاه تبریز در نقشهٔ استان آذربایجان در دورهٔ خلفای عباسی.

احتمالاً تبریز در سدهٔ چهارم میلادی ویران شده بود و در زمان حملهٔ اعراب، قریه‌ای کوچک بیش نبوده‌است. در زمان فتح آذربایجان به دست مسلمانان در سال ۲۲ هجری توجه آن‌ها بیش‌تر متوجه شهر اردبیل بود و نامی از تبریز در فهرست شهرهایی که مرزبان پارسی از آن‌ها سربازگیری کرده بود، نیامده‌است.[۲]

پس از فتح آذربایجان، گروه‌هایی از اعراب در آذربایجان ساکن شدند. در زمان خلافت منصور عباسی (۱۵۸–۱۳۶) و در حدود سال ۱۳۷ هجری، مردی به نام «رَوّاد» از قبیلهٔ «اَزْد» از قبایل مشهور یمن در تبریز مسکن گزید و پسران او اقدام به ساخت نخستین دیوار شهر کردند.[۱] به گفتهٔ یاقوت حموی، تبریز قریه‌ای بود تا آن‌که رواد ازدی در زمان متوکل عباسی به آن درآمد. پس از رواد، پسرش «وجنا» با برادرانش در آن‌جا قصرها ساختند و گرد شهر دیوار کشیدند. سپس مردم به آن شهر درآمدند.[۲۷] مطهر بن طاهر مقدسی شهر را تحسین کرده و هم‌عصر او ابن حوقل (حدود ۳۶۷ هجری) تبریز را آبادتر از اغلب شهرهای کوچک آذربایجان می‌شمارد.[۲۶] در حالی که نویسندگانی مانند ابن خردادبه،[۵۵] احمدبن یحیی بلاذری[۵۶] و طبری، تبریز را در بین شهرهای کوچک آذربایجان نام برده‌اند.[۲]

تبریز از نیمهٔ نخست سدهٔ سوم هجری رو به گسترش نهاد و بر اهمیت آن در منطقهٔ آذربایجان افزوده شد. به‌طوری‌که متوکل عباسی پس از زمین‌لرزهٔ سخت و ویرانگر تبریز در سال ۲۴۴ هجری، بی‌درنگ فرمان بازسازی شهر را صادر نمود.[۱] این شهر که در دورهٔ فرمانروایی «ابومنصور وهسودان روادی» روبه گسترش و آبادانی نهاده بود، در اثر زمین‌لرزهٔ سال ۴۳۴ هجری مجدداً به‌شدت آسیب دید.[۱] هنگامیکه ناصرخسرو که در ۴۳۸ هجری از این شهر دیدن کرده، مساحت تبریز را ۱۴۰۰ در ۱۴۰۰ گام بیان کرده که بر این اساس به نظر نمی‌رسد مساحت شهر متجاوز از یک کیلومتر مربع بوده باشد.[۲۶]

اعضای خاندان روادیان تا ۴۴۶ هجری با چند وقفه، حاکمان تبریز بوده‌اند. در این سال طغرل سلجوقی، وهسودان روادی را خراج‌گزار خود کرد و به گفتهٔ ابن اثیر، طغرل در سال ۴۵۰ هجری «مملان بن وهسودان» را به حکمرانی آذربایجان گماشت. الب ارسلان (جانشین طغرل) در ۴۶۳ حملان را از حکومت آذربایجان برکنار نمود و نزدیک به چهار صد سال فرمانروایی خاندان روادی را در این سرزمین پایان داد.[۱]

در نوشته‌های تاریخی از دوران سلجوقی، اشاره‌های زیادی به تبریز یافت نمی‌شود. در راحةالصدور آمده که طغرل جشن ازدواج خود را با دختر خلیفه در نزدیکی این شهر برپا ساخت.[۵۷] بعد از وفات سلطان محمود غزنوی (به سال ۵۲۵ هجری) بین داود پسر سلطان محمود و مسعود برادر وی تنشی جهت تصاحب تبریز پیش‌آمد که در این میان داود پیروز شد و تبریز را مقر حکومت خود ساخت. آن‌چنان‌که از شواهد تاریخی برمی‌آید از زمان قزل ارسلان (۵۸۷–۵۸۲ هجری) به بعد تبریز برای همیشه پایتخت آذربایجان گردید. در ابتدای سدهٔ هفتم هجری مغولان دو بار به تبریز حمله بردند؛ ولی با دریافت غرامت بازگشتند. در سال ۶۲۷ هجری مغول‌ها در نهایت بر تمام آذربایجان و به ویژه تبریز دست یافتند.[۲۶]

A Page from the only manuscript of Safina-ye Tabrizi
سفینهٔ تبریز؛ از آثار برجستهٔ ادبی دورهٔ ایلخانان که در میان سال‌های ۷۲۱ تا ۷۲۳ هجری توسط ابوالمجد تبریزی در تبریز گردآوری و کتابت شده‌است.
AbaqaOnHorseArghunStandingGhazanAsAChild
طرحی از اباقاخان بر روی اسب، ارغون‌خان ایستاده، و دوران کودکی غازان خان.

در دوران ایلخانان تبریز به اوج شکوفایی خود رسید. اباقا خان دومین پادشاه از سلسله ایلخانان تبریز را پایتخت قلمرو این سلسله برگزید و حکمرانی خود را بر قلمرویی از نیل تا آسیای مرکزی در این شهر ادامه داد. در زمان حکمرانی غازان خان اصلاحات غازانی از این شهر شروع شد و بناهای متعددی از جمله بنای دو شهر اقماری و نمونه شنب غازان و ربع رشیدی در این دوران انجام شد. مارکو پولو جهانگرد ونیزی که در سال ۱۲۷۵ میلادی از این شهر عبور نمود دربارهٔ شکوفایی این شهر در آن دوران نوشته‌است:

... شهری بسیار بزرگ که با باغ‌های زیبا و دل‌انگیز محصور شده‌است. موقعیت قرار گرفتن این شهر بسیار عالی است به‌طوری‌که کالاها از همه نقاط به این شهر آورده می‌شوند. بازرگانان لاتین و به ویژه ژنوی‌ها به این شهر می‌روند تا کالاهایی که از سایر نقاط به این شهر آورده شده‌اند را خریداری نمایند.[۵۸]

Tabriz-16
طرحی از شهر تبریز در قرن شانزدهم میلادی توسط ریاضی‌دان عثمانی نصوح مطراقچی

دوران شکوه تبریز در سلسله‌های تیموریان، قراقویونلوها و اوایل سلسلهٔ صفویه ادامه یافت.[۲۴] به سال ۱۵۰۰ میلادی (۹۰۶ هجری) شاه اسماعیل تبریز را به تصرف خود درآورد و نخستین پایتخت ایران جدید در دورهٔ صفویه را در این شهر بنیان‌گذارد. در این زمان حدود دوسوم جمعیت ۳۰۰–۲۰۰ هزار نفری تبریز سنی‌مذهب بودند و به‌زودی سیاست‌های سختی جهت تحمیل مذهب شیعه بر سنیان اعمال گردید. نزدیکی این شهر به مرز ایران و عثمانی موجب شد که تبریز در برابر تهدیدهای این حکومت آسیب‌پذیر شود؛ به‌طوری‌که چندین‌بار به تصرف عثمانیان درآمد تا این که شاه طهماسب صفوی در سال ۱۵۱۴ میلادی (۹۲۰ هجری) پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل نمود.[۲] در اواخر دوران صفویان این شهر دچار خسارات فراوانی شد. در زلزله مهیبی در ۱۷۲۱ میلادی هشتاد هزار تن از ساکنان این شهر کشته شدند. در اشغال مجدد شهر توسط عثمانی‌ها ما بین سال‌های ۱۷۲۴–۱۷۲۵ میلادی حدود دویست هزار تن از مردم این شهر بدست قوای عثمانی کشته‌شدند.[۵۹] در سال ۱۷۸۰ زلزله مهیب دیگری دویست هزار نفر دیگر از مردمان این شهر را کشت.[۶۰] این بلایای متعدد باعث شدند تا در اواخر قرن هیجدهم میلادی تبریز با جمعیتی سی هزار نفری به شهر ارواح مبدل شود. در این سال‌ها هر قسمتی از شهر توسط خانواده‌ای اداره می‌شد.

سراسرنمایی از شهر تبریز در سال ۱۶۷۳ میلادی (دوره صفویه) اثر ژان شاردن.
سراسرنمایی از شهر تبریز در سال ۱۶۷۳ میلادی (دوره صفویه) اثر ژان شاردن.
City Gate , Tabriz by Eugène Flandin
یکی از دروازه‌های تبریز قدیم (۱۸۴۱).

با آغاز دوران قاجار این شهر دوباره مورد توجه قرار گرفت. تبریز در دورهٔ قاجاریان به عنوان ولیعهد نشین این سلسله انتخاب شد.[۲] با آغاز جنگ‌های ایران و روسیه در این دوران، تبریز یکی از اهداف قوای روس به‌شمار می‌رفت. روس‌ها سرانجام در سال ۱۸۲۶ میلادی تبریز را به تصرف خود درآوردند. با امضای توافقنامه صلح بین ایران و روس این شهر دوباره به دست نیروهای ایرانی افتاد. در آرامش پس صلح عباس میرزا، ولیعهد وقت و والی آذربایجان، شروع به اصلاحات گسترده و مدرن‌سازی در شهر نمود. او نقشه جدیدی از شهر تهیه کرد و به بازسازی تبریز پرداخت. عباس میرزا سیستم پستی و سیستم مالیاتی نوینی را در این شهر بنیان نهاد و همچنین مدرن‌سازی نظامی ارتش ایران و صنایع مرتبط با آن در این شهر آغاز شدند.[۶۱]

معاصر

رونق مبادلات تجاری و فرهنگی تبریز و مرکزیت اقتصادی این شهر در طول سده‌ها، به پیشرفت و گسترش نهادهای مدنی و اجتماعی تبریز منجر شده‌است. توسعه این شهر به‌ویژه با ثبات نسبی در دوران قاجار با همجواری با روسیه و عثمانی و موقعیت سوق‌الجیشی این شهر در مسیر مبادلاتی ارتباطی شرق و غرب شدت یافت. از همین رو بسیاری از پیشرفت‌ها و مظاهر تمدن نوین در سطح کشور از تبریز آغاز شده‌است. در این دوران بسیاری از جنبش‌های فکری، تحولات اجتماعی، اقتصادی و فنی و بسیاری از نهادهای مدنی پیش از دیگر نقاط ایران، در این شهر شکل می‌گرفت.[۱] بسیاری از اولین‌های تاریخ ایران مانند اولین چاپخانه،[۶۲][۶۳] اولین سینمای عمومی،[۶۴] اولین کودکستان و اولین مدرسهٔ کر و لال‌های ایران، ادبیات نوین، نمایشنامه‌نویسی به زبان فارسی[۶۵] و آذری[۶۶] و اولین خیابانی که در ایران دارای برق شد در تبریز بوده‌است. از این رو تبریز، به عنوان شهر اولین‌ها مشهور شده‌است.[۶۷]

TabrizRevolutionaries
مشروطه‌طلبان تبریز؛ در نگاره، ستارخان و باقرخان نیز دیده می‌شوند.

نزدیکی این شهر به مسیر مبادلات با غرب باعث ارتباط و رشد و نمو جنبش‌های روشنفکر و آزادی‌خواه این شهر گردید. نقطه بارز این تأثر در نقش ویژه تبریز در جنبش مشروطه نمودار گشت. پس از سرکوب مشروطه توسط محمدعلی‌شاه قاجار تمام حرکت‌های مشروطه‌خواهانه در تهران خاموش شدند. در این زمان در تبریز و تنها در چند محلهٔ آن، هنوز کسانی چون ستارخان (سردار ملیباقرخان (سالار ملی)، و شیخ‌الاسلام بودند که از این دست‌آورد پاسداری کنند.[۶۸] مقاومت تبریز با واکنش نیروهای دولتی مواجه شد به‌طوری‌که شهر تبریز توسط نیروهای دولت برای مدت چندین ماه محاصره شد. سرانجام در آستانه بحرانی شدن قحطی در تبریز با مداخله قزاق‌های روس برای حفظ جان کنسول آن کشور محاصره تبریز شکسته شد و نیروهای آزادی‌خواه (قشون ملی) به طرف تهران حرکت کرد. آزادی خواهان از جنوب اصفهان و گیلان نیز مردم به پا خواستند. با هجوم آزادی‌خواهان و فتح تهران مشروطه‌خواهان و آزادی‌خواهان در قیامی که تبریز سرآغاز آن بود به پیروزی رسیدند.[۶۸]

این آزادی‌خواهی در تبریز بعد از پیروزی جنبش مشروطه و با اشغال این شهر توسط قوای روس بهای سنگینی را بر دوش مردمان این شهر نهاد. چهار ماه پس از پیروزی مشروطه خواهان در ایران در آذر ماه سال ۱۲۹۰ خورشیدی قوای روس با تهاجمی مجدد این شهر را آماج حملات خود قرار داده و اشغال نمودند. روس‌ها در روزهای پس از تسخیر تبریز به سرکوب آزادی‌خواهان و مردم عادی این شهر پرداختند و فجایع خونباری را علیه مردم این شهر رقم زدند. اشغال روس‌ها تا اواخر جنگ جهانی اول که شهر تبریز بین قوای دوطرف درگیر دست به دست شد ادامه یافت.[۶۹]

پس از جنگ جهانی اول، با پیروزی انقلاب روسیه نیروهای این کشور در اسفند ۱۲۹۶ تبریز را تخلیه کردند و قدرت را به کمیته محلی حزب دموکرات ایران واگذار نمودند. در این هنگام با خلأ قدرت نظامی ناشی از تخلیه قوای روس، نیروهای امپراتوری عثمانی تبریز را به اشغال خود درآورده و سران دموکرات این شهر را از جمله شیخ محمد خیابانی تبعید نمودند. با اضمحلال امپراتوری عثمانی کنترل تبریز مجدداً به دست ایرانی‌ها افتاد. شیخ محمد خیابانی در بازگشت از تبعید، دولتی خودمختار به نام دولت آزادیستان را در این شهر بنا نمود که با سرکوب و کشتار سران این دولت توسط نیروهای دولت مرکزی ایران، کنترل شهر مجدداً به دست دولتیان افتاد. در سوم اسفند ۱۲۹۹ رضاخان با کودتایی در شهر تهران با همراهی سید ضیا قدرت سیاسی کشور ایران را در دست گرفت. در دوران پس از کودتا نارضایتی‌هایی در بسیاری از نقاط ایران به‌وجود آمد. از جمله این ناآرامی‌ها قیام سرگرد لاهوتی فرمانده ژاندارمری در تبریز بود که مورد حمایت دموکرات‌های تبریزی قرار گرفت. قیام لاهوتی دوام زیادی نیاورد و پس از یک هفته در مقابل نیروهای قزاق ایرانی شکست خوردند.[۷۰]:۴۷–۵۱

در دوران زمامداری رضاشاه سیاست یک کشور، یک ملت در پیش گرفته شد. این سیاست بر یکسان‌سازی کلیه امور مردمی از جمله زبان کشور استوار بود. در این دوران سیاست‌های خشنی در اجبار به استفاده از زبان فارسی و فارسی‌سازی امور اتخاذ شد. چاپ و نشر به زبان‌های دیگر از جمله آذری به کل ممنوع شد. سیستم آموزش سنتی با سیستم آموزش نوین که زبان فارسی تنها زبان مجاز ایرانی در آن به‌شمار می‌رفت جایگزین شد. همچنین آذربایجان بر خلاف استان‌های مرکزی و استان‌های سواحل خزر که دولت وقت دست به صنعتی کردن این نواحی زده‌بود از مدرن‌سازی و در پی آن صنعتی‌سازی دوران رضاخان بهره چندانی نبرد. ایالت آذربایجان به مرکزیت تبریز که به‌طور سنتی دارای دولتمرد خود بود به دو استان آذربایجان شرقی به مرکزیت تبریز و استان آذربایجان غربی به مرکزیت رضاییه (با نام خود ساخته جدید) تقسیم شد و آذربایجان که زمانی دروازه ایران به مبالات با غرب بود به انبار غلات ایران تقلیل داده‌شد.[۷۰]:۵۴–۶۱

Soviet tankmen of the 6th Armoured Division drive through the streets of Tabriz (2)
رژهٔ سربازان ارتش سرخ شوروی در خیابان‌های تبریز در جریان اشغال ایران در جنگ جهانی دوم؛ شهریور ۱۳۲۰.

در جریان جنگ جهانی دوم و اشغال ایران بدست متفقین رضاخان از قدرت خلع شد و تبریز به اشغال قوای شوروی درآمد. پس از اتمام جنگ قوای شوروی از تخلیه این منطقه سر باز زدند و در سال ۱۳۲۴، فرقه دموکرات آذربایجان، به رهبری سید جعفر پیشه‌وری و با حمایت شوروی سعی در برپایی حکومتی خودمختار از دولت مرکزی ایران به مرکزیت تبریز کرد. با بیرون رفتن نیروهای شوروی و حمله نیروهای ارتش ایران نیروهای فرقه دموکرات شکست خورده و حکومت خودمختار آذربایجان درست یک سال پس از تأسیس فرو پاشید.[۷۱] سیاست دوران شوروی کمونیستی و استالین موسوم به دیوار آهنین و بسته‌شدن مرزهای شمالی ایران در این دوران، ضربهٔ بزرگی به رونق تجاری شهر به‌عنوان مرکز مبادلات منطقه با همسایگان شمالی ایران وارد نمود.[۲۴]

در ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ خورشیدی، تظاهرات مردم تبریز به مناسبت چهلمین روز کشته‌شدگان ۱۹ دی ۱۳۵۶ تظاهرات قم به درگیری با پلیس و نیروهای امنیتی وقت کشید و معترضین پس از یک روز تظاهرات و درگیری بیش‌تر نقاط شهر را تسخیر نمودند.[۷۲] در سال‌های نخست بعد از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، طرفداران حزب جمهوری خلق مسلمان ایران، به طرفداری از آیت الله شریعتمداری برخی ناآرامی‌ها را در این شهر پدیدآوردند. طرفداران این حزب با اختلاط دین و سیستم سیاسی مخالف بودند و همچنین خواهان احقاق حقوق اقلیت آذربایجانی بودند.[۷۳] در پی گسترش ناآرامی‌ها نیروهای نظامی مستقر در این شهر از جمله پایگاه نیروی هوایی تبریز به حمایت از معترضین پرداخت. آن‌ها برای نشان دادن قدرت خود شش فروند جنگده فانتوم را در ارتفاع پایین بر فراز تبریز به پرواز درآوردند.[۷۴][۷۵] در نهایت کنترل مراکز حساس شهر از جمله مرکز صدا و سیما تبریز و پایگاه دوم شکاری نیروی هوایی به دست معترضین آمد. با دخالت نیروهای پاسداران انقلاب اسلامی اعزامی از تهران و نیروهای چپ دانشگاه تبریز که در آن زمان از رژیم جدید در تهران حمایت می‌کردند درگیری‌ها در تبریز به خشونت کشید. سید محمدکاظم شریعتمداری که در قم زندگی می‌کرد در پیامی که از تلویزیون دولتی ایران پخش شد، مردم را به پرهیز از خشونت دعوت نمود و سرانجام اعتراضات تبریز آرام گرفت. با دستگیری و اعدام‌های گسترده، حصر خانگی و خلع لباس سید محمدکاظم شریعتمداری، و تعطیلی حزب خلق مسلمان این ناآرامی‌ها در۲۰ دی‌ماه ۱۳۵۸ خاتمه یافت.[۷۶]

جنگ ایران و عراق این شهر را مانند سایر نقاط نیمه غربی ایران متأثر نمود. نیروهای داوطلب تبریز در سال‌های جنگ عراق با ایران نقش بارزی در دفاع از مرزهای کشور ایران داشتند و حضور نیروهای داوطلب تبریزی در آن دوران درخور توجه بود. بنابر آمار رسمی موجود، شمار کشته‌شدگان (شهیدان) این شهر در این جنگ بیش از ۴٬۲۰۰ تن بوده‌است.[۱] در جریان این جنگ، به هنگام جنگ شهرها، مناطق صنعتی و مسکونی این شهر بیش از ۴۰ بار مورد حمله هوایی نیروی هوایی ارتش عراق قرار گرفت.[۷۷] از جمله قربانیان بمباران هوایی تبریز، کشته‌شدن ۲۲ تن از دانشجویان دانشگاه تبریز به هنگام بمباران ساختمان‌های این دانشگاه می‌باشند.[۷۸]

در دوران پس از جنگ توسعه این شهر با سرعت ادامه یافت. با این حال توسعه غیرمتوازن تبریز در سال‌های بعد از انقلاب اسلامی و بعد از جنگ بدون توجه به برنامه توسعه کلان‌شهری انجام شده. این توسعه افسار گسیخته باعث ایجاد و گسترش نارسایی‌های مبرم در خدمات شهری و آسیب‌های زیست‌محیطی در تبریز و اطراف آن شده‌است.[۷۹] در سال‌های اخیر طرح توسعه جدیدی برای این شهر ترسیم شده که هدف آن متوازن نمودن توسعه شهری تبریز می‌باشد.[۸۰][۸۱]

وضعیت طبیعی

جغرافیا

Mount Own ibn Ali
دورنمایی از کوه دند و قلهٔ آن.

تبریز در غرب استان آذربایجان شرقی و در منتهی‌الیه مشرق و جنوب‌شرق جلگهٔ تبریز قرار گرفته‌است. این شهر از سمت شمال به کوه‌های پکه‌چین و عون بن علی، از سمت شمال‌شرق به کوه‌های گوزنی و باباباغی، از سمت شرق به گردنهٔ پایان و از سمت جنوب به دامنه‌های رشته‌کوه سهند محدود شده‌است.[۱][۱۷][۸۲][۸۳]

تبریز از سمت شمال، جنوب و شرق به کوهستان و از سمت غرب به زمین‌های هموار دشت تبریز و شوره‌زارهای تلخه‌رود (آجی‌چای) محدود شده و به شکل یک چالهٔ نسبتاً بزرگ یا یک جلگهٔ بین‌کوهی درآمده‌است. ارتفاع این شهر از سطح دریا از ۱۳۴۸ متر در سه‌راهی مرند تا ۱۵۶۱ متر در محلهٔ زعفرانیه متغیر بوده و شیب عمومی زمین‌های تبریز به سمت مرکز شهر و سپس به سمت مغرب است.[۱][۸] مسافت جاده‌ای بین این شهر تا اردبیل ۲۱۹ کیلومتر، تا زنجان ۲۸۰ کیلومتر، تا ارومیه ۱۴۹ کیلومتر و تا تهران ۵۹۹ کیلومتر است.[۸۴]

Old Tabriz 5
تصویر هوایی شهر تبریز، سال ۱۳۳۴ خورشیدی.

مساحت تبریز از سال ۱۲۸۰ تا سال ۱۳۶۵ خورشیدی، تقریباً ۲۰ برابر شده‌است، به‌طوری‌که مساحت این شهر از حدود ۷ کیلومتر مربع در سال ۱۲۸۰ خورشیدی به ۱۷٫۷ کیلومتر مربع در سال ۱۳۳۵ خورشیدی، ۴۵٫۸ کیلومتر مربع در سال ۱۳۵۵ خورشیدی و نهایتاً ۱۴۰ کیلومتر مربع در سال ۱۳۶۵ خورشیدی رسیده‌است.[۱]

مساحت تبریز در سال ۱۳۸۵ خورشیدی به ۲۳۷٫۴۵ کیلومتر مربع افزایش یافته که ۲۵٫۲۲ کیلومتر مربع از آن –معادل ۱۱ درصد از مساحت کل شهر– جزء بافت‌های فرسوده بوده‌است.[۸۵]

رودخانه‌ها

از پیرامون و نیز از داخل تبریز دو رودخانه عبور می‌کند: تلخه‌رود یا آجی چای، رودخانه‌ای دایمی که از شمال غربی این شهر می‌گذرد و رود موسمی قوری‌چای که پس از عبور از مرکز تبریز در شمالغرب این شهر به آجی‌چای می‌پیوندد.[۱]

تلخه‌رود (آجی‌چای)

رودخانهٔ تلخه‌رود که از دامنه‌های جنوبی کوه سبلان سرچشمه می‌گیرد، پس از عبور از جلگهٔ سراب و پیوستن چندین شعبه از دامنه‌های قوشه‌داغ در شمال و بزقوش و سهند در جنوب به آن، وارد جلگهٔ تبریز می‌شود و در امتداد جادهٔ تبریز–آذرشهر به سمت جنوب‌غرب جریان پیدا می‌کند و در اطراف گوگان به دریاچهٔ ارومیه می‌ریزد.[۱] آب رودخانهٔ تلخه‌رود به دلیل عبور از زمین‌های گچی و نمکی در مناطق شمال‌شرق تبریز تلخ و شور است و برای کشاورزی مناسب نیست. میانگین آبدهی این رودخانه در ایستگاه اندازه‌گیری ونیار –در شمال‌شرق تبریز– بین ۱۲٫۵ تا ۱۵ متر مکعب در ثانیه‌است.[۱]

مهران‌رود (قوری‌چای)

رودخانهٔ مهران‌رود نسبت به رودخانهٔ تلخه‌رود از میزان آبدهی کم‌تری برخوردار است و در بیش‌تر ماه‌های سال کم‌آب و در برخی ماه‌های گرم، خشک می‌شود. این رودخانه از دامنه‌های کوه سهند در جنوب شرق تبریز سرچشمه می‌گیرد و با عبور از درهٔ لیقوان به شهر باسمنج در جنوب‌شرق تبریز می‌رسد؛ سپس در مسیر خود با پیوستن به رودخانه‌های فصلی و فرعی متعدد، بر آب آن افزوده می‌گردد. مهران رود از سمت شرق تبریز، وارد این شهر می‌شود. این رود پس از ورود به تبریز با جهت شرقی–غربی از داخل شهر عبور کرده و بعد از عبور از زمین‌های کشاورزی غرب تبریز در ناحیهٔ شمال‌غربی تبریز و در نزدیکی فرودگاه تبریز به تلخه‌رود ملحق می‌شود.[۱]

آب و هوا

Tabriz university2
نمایی از محوطهٔ دانشگاه تبریز در فصل زمستان.

آب و هوای تبریز استپی خشک با تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد است. سرمای زمستانی، تأثیرپذیرفته از ارتفاع بالا و توپوگرافی کوهستانی منطقه‌است. آب و هوای این شهر در تابستان‌ها خشک و گرم است؛[۱۷] اگرچه حرارت به دلیل نزدیکی به کوه سهند و وجود باغ‌های زیادی در پیرامون شهر تعدیل می‌گردد.[۲]

میانگین دمای تبریز در تیرماه (گرم‌ترین ماه سال) ۲۵٫۴ درجهٔ سانتی‌گراد، در دی‌ماه (سردترین ماه سال) ۲٫۵- درجهٔ سانتی‌گراد، در فروردین‌ماه ۱۰٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد و در مهرماه ۱۴٫۱ درجهٔ سانتی‌گراد و میانگین سالانهٔ دما ۱۱٫۹ درجهٔ سانتی‌گراد است. میانگین بارندگی سالیانهٔ تبریز مانند بیش‌تر شهرهای ایران بسیار اندک و در حدود ۳۳۰٫۱ میلی‌متر در سال است. معمولاً در طول فصل تابستان، میزان بارندگی بسیار ناچیز بوده و به ندرت بارش رخ می‌دهد.[۱]

زمین‌لرزه‌ها

IranEarthquakeHazard
مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین‌لرزه در نقاط مختلف ایران؛ نقاط قرمزتر نقاطی هستند که شتاب حداکثر جنبش زمین در آن‌ها بیش‌تر است.

تبریز در ناحیه‌ای زلزله‌خیز واقع شده[۱۷] و این شهر در طول تاریخ بارها با زلزله‌های مهیبی مواجه شده‌است. مهیب‌ترین زمین‌لرزه‌ای که تا به حال تبریز شاهد آن بوده، در سال ۱۱۵۸ خورشیدی (۱۷۸۰ میلادی) روی داده‌است.[۲][۲۶]

جنبش و حرکت خفیف زمین به صورت روزانه در تبریز اتفاق می‌افتد. دلیل وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ و مخرب رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس و شهر تبریز که محل تلاقی این دو رشته کوه می‌باشد، قرارگرفتن آن‌ها در مسیر کمربند آلپاید است. مسیر این کمربند از میانهٔ اقیانوس اطلس شروع می‌شود و پس از عبور از دریای مدیترانه، شمال ترکیه، ایران، هند، چین و جزایر فیلیپین، به کمربند دیگری که اقیانوس آرام را دور می‌زند، متصل می‌شود.

از جمله گسله‌های بارز آذربایجان، «گسلهٔ شمال تبریز» است. این گسله که به موازات جادهٔ اصلی تبریز–بستان‌آباد تا میانه امتداد یافته، مسبب زمین‌لرزهٔ سال ۱۷۲۱ میلادی با شدت ۷٫۶ درجهٔ ریشتر می‌باشد. هرچند این گسله در سدهٔ حاضر فعالیت مشخصی نداشته‌است؛ ولی شواهدی مبنی بر امکان تجدید حرکت آن وجود دارد. اطلاعات آماری نیز نشان می‌دهد که دورهٔ بازگشت زمین‌لرزه‌های شدید و مخرب در تبریز می‌تواند تا حدود ۲۶۰ سال نیز برسد.[۸۷]

تعدادی از تاریخ‌های مهم وقوع زمین‌لرزه در تبریز در زیر فهرست شده‌اند:

  • در سال ۲۴۴ هجری قمری و در زمان حکومت ابوالفضل جعفر متوکل (خلیفهٔ عباسی) تبریز با خاک یکسان شد و تا پیش از پایان حکومت متوکل دوباره بازسازی گردید.[۲]
  • در سال ۴۳۴ هجری قمری تبریز از زمین‌لرزه سخت آسیب دید. منجمی به‌نام «ابوطاهر شیرازی» نیز این زمین‌لرزه را پیش‌بینی کرده ود.[۲] در سفرنامه‌ای که از ناصر خسرو برجای مانده، به این زمین‌لرزه اشاره شده‌است:[۸۸]

مرا حکایت کردند که بدین شهر زلزله افتاد شب پنج‌شنبه هفدهم ربیع‌الاول سنهٔ اربع و ثلاثین و اربعمائه (۴۳۴) و در ایام مسترقه بود پس از نماز خفتن. بعضی از شهر خراب شده بود و بعضی دیگر را آسیبی نرسیده بود و گفتند چهل هزار آدمی هلاک شده بودند؛ و در تبریز قطران نام شاعری را دیدم. شعری نیک می‌گفت، اما زبان فارسی نیکو نمی‌دانست. پیش من آمد دیوان منحیک و دیوان دقیقی بیاورد و پیش من بخواند و هر معنی که او را مشکل بود از من بپرسید، با او بگفتم و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من خواند.

قطران تبریزی زمین‌لرزهٔ سال ۴۳۴ را چنین توصیف می‌کند:[۲۶]

خدا به مردم تبریز برفکند فنافلک به نعمت تبریز برگماشت زوال
فراز گشت نشیب و نشیب گشت فرازرمال گشت جبال و جبال گشت رمال
دریده گشت زمین و خمیده گشت نباتدمنده گشت بحار و رونده گشت جبال
بسا سرای که بامش همی به سود فلکبسا درخت که شاخش همی به سود هلال
کز آن درخت نمانده کنون مگر آثاروز آن سرای نمانده کنون مگر اطلال
کسی که رسته شد از مویه گشته بود چو مو کسی که جسته شد از ناله گشته بود چو نال
یکی نبود که گوید به دیگری که مموییکی نبود که گوید به دیگری که منال
همی به دیده بدیدم چو روز رستاخیزز پیش رایت مهدی و فتنهٔ دجال
کمال دور کناد ایزد از جمال جهانکمی رسد به جمالی کجا گرفت کمال
  • در سال ۱۱۵۸ خورشیدی زمین‌لرزه خسارت‌های عمده‌ای به تبریز وارد کرد.[۲]

تبریز دارای یک شهرک امن برای اسکان شهروندان در مواقع وقوع بحران و بلایای طبیعی –به ویژه زمین‌لرزه– است. این شهرک که در بالادست بزرگراه شهید کسایی و در جوار پارک جنگلی عباس میرزا واقع شده، دارای گنجایش اسکان ۱۰ هزار نفر بوده و امکان اسکان ۲۰ هزار نفر را در شرایط بحرانی دارد.[۸۹]

مردم

زبان

Azerilanguage
توزیع جغرافیایی مناطقی که در آن‌ها به زبان ترکی آذربایجانی سخن گفته می‌شود.

زبان مردم تبریز به ترکی آذربایجانی، ترکی آذری معروف است همچنین اقلیتی از فارسی‌زبان‌ها و ارمنی‌ها در این شهر زندگی می‌کنند که به ترکی آذربایجانی مسلط هستند.[۹۰]

همچنین زین‌العابدین شیروانی (معاصر فتحعلی‌شاه و محمدشاه) در کتاب «حدایق السیاحه» نیز تأیید می‌کند که ساکنان تبریز به این زبان سخن می‌گویند.[۲۱]

تا پیش از ورود زبان ترکی به منطقه، مردم تبریز به زبان آذری سخن می‌گفته‌اند که تا حدود سدهٔ یازدهم هجری در آذربایجان رایج بوده‌است.[۱] زبان آذری از زبان‌های ایرانی و نزدیک به گویش‌های جنوب دریای خزر و تاتی بوده‌است.[۲]

South Azeri Turks (in Iran) uses the Arabic script
زبان ترکی آذربایجانی در ایران –برخلاف جمهوری آذربایجان– به الفبای فارسی نگاشته می‌شود.

مسعودی در سال ۳۱۴ (سدهٔ چهارم هجری) از میان زبان‌های رایج در این شهر، زبان‌های پهلوی، دری و آذری را ذکر نموده‌است.[۹۱] محمدجواد مشکور در کتاب «نظری به تاریخ آذربایجان» می‌نویسد: «زمانی که به سال ۴۸۸ هجری (سدهٔ پنجم هجری) ناصر خسرو با قطران در تبریز ملاقات می‌کند، مردم به زبان پهلوی آذری سخن می‌گفته‌اند؛ ولی به فارسی دری نمی‌توانسته‌اند سخن بگویند؛ البته تمام مکاتبات خود را به فارسی دری می‌نوشته‌اند».[۹۲]

یاقوت حموی در سدهٔ ششم هجری به ابو زکریای تبریزی (شاگرد ابوالعلای مصری) اشاره می‌کند که به یک لهجهٔ محلی ایرانی تکلم می‌کرده‌است.[۲۷] همچنین در رساله‌ای از مولانا روحی انارجانی به نام «اصطلاحات و عبارات اناث و اعیان و اجلاف تبریز» (سدهٔ یازدهم هجری) بخشی به زبان آذری نوشته شده و این می‌نمایاند که تا زمان سلطان محمد خدابنده و حمزه میرزای صفوی، هنوز این زبان ایرانی در تبریز رواج داشته‌است.[۹۳]

قومیت

Azerigirls
نوع پوشش مردم آذری.

قومیت مردم ساکن در تبریز شامل ۹۶٫۵٪ ترک‌های ایرانی (آذری)، ۲٫۹٪ فارسی‌زبان و ۰٫۶٪ از سایر قومیت‌ها می‌باشد.[۶] همچنین مطالعهٔ مقایسه‌ای در مورد ساختار ژنتیکی ۳۵۲ ایرانی نشان داده که آذری‌های ایرانی و احتمالاً اهالی تبریز، قرابت ژنتیکی نزدیکی با مردم گرجستان دارند.[۹۴]

بر پایه سفرنامه‌ها و تاریخ نوشته‌های جهانگردان و تاریخ نگارانی که از تبریز گذر کرده‌اند در گذشته قومیت‌های مختلفی در شهر تبریز سکونت داشته‌اند. برای مثال بنا به گفتهٔ جهانگردان ونیزی که در حوالی دوره آق‌قویونلو از تبریز دیدن کرده‌اند: «ایرانیان، ترکمانان، عشایر هواخواه صفویه و ارامنه» ساکنان تبریز را تشکیل می‌دادند.[۹۵] آنتوریو تنرئیرو (جهان‌گرد پرتغالی) در سال ۱۵۲۵ میلادی (همزمان با حکومت شاه طهماسب صفوی) در مورد مردم تبریز می‌نویسد: «در این شهر فارسی‌زبانان و عده‌ای از ترکمانان زندگی می‌کنند که همگی سفیدپوست بوده و ظاهر و شکلی زیبا دارند».[۹۶]

مذهب

بیشینهٔ مردم تبریز مسلمان و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی هستند. هرچند کمینه‌ای از مسیحیان ارمنی با ۱٬۰۹۷ نفر و آشوری با ۵۰۳ نفر، زرتشتی با ۲۶ نفر، سایر مسیحیان با ۱۷ نفر و کلیمی با ۵ نفر جمعیت نیز در این شهر سکونت دارند.[۹۷]

شاه اسماعیل یکم هنگام تاجگذاری در شهر تبریز به سال ۱۵۰۱ میلادی، علی‌رغم آن‌که در آن زمان اکثریت ساکنان شهر سنی‌مذهب بودند، مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی را مذهب رسمی ایران اعلام کرد.[۹۸]

تبریز شمار زیادی از پیروان اهل حق را در خود جای داده‌است. البته بنا به یک رسم نانوشته، هیچ‌گاه از این جماعت آمار گرفته نمی‌شود؛ ولی هر مسافری می‌تواند مردان آن‌ها را به راحتی از طریق سبیل بلندشان در بیرون تشخیص دهد. با توجه به این‌که تبریز محل اعدام سید علی‌محمد باب (ژوئیهٔ ۱۸۵۰) بوده، احتمال دارد تعدادی بهایی هم در شهر ساکن باشند.[۹۹]

ارامنهٔ تبریز که بیش‌ترین کمینهٔ ساکن این شهر را تشکیل می‌دهند، در طی نسل‌کشی ارمنی‌ها که توسط امپراتوری عثمانی و هم‌زمان با جنگ جهانی اول صورت گرفت، به تبریز و دیگر نقاط آذربایجان پناه برده و در این منطقه ساکن شدند. مذهب ارامنهٔ تبریز کلیسای حواری ارمنی (گریگوری) است که یکی از مذاهب کهن آیین مسیحیت محسوب می‌شود.[۱۰۰]

پیش‌تر جمعیت کوچکی از کلیمیان هم در شهر ساکن بودند.[۱۰۱] بعد از آنکه «هولاکوخان» در سال ۱۲۸۵ سلسله خود را تأسیس کرد بسیاری از یهودیان به این شهر مهاجرت کردند.[۱۰۲] به دلیل تبعیضات و تعدیات فراوان جمعیت کلیمیان تبریز در دوران صفوی پراکنده شدند.[۱۰۳] هر چند در قرن ۱۹ به حضور پررنگ ایشان در عرصه فرش اشاره شده‌است.[۱۰۴] امروزه همهٔ آن‌ها به تهران مهاجرت کرده‌اند.[۱۰۱]

فرهنگ

Maqbaratoshoara
مقبرةالشعرای تبریز؛ آرامگاه بیش از ۴۰۰ شاعر، عارف و نام‌آور ایرانی. اسدی طوسی نخستین و محمدحسین شهریار واپسین آرمیده در این آرامگاه است.

از دیرباز قرار گرفتن شهر تبریز در منتهی‌الیه مسیر تجارت ایرانیان به غرب و واقع شدن در مسیر جاده ابریشم علاوه بر رونق تجارت باعث رونق فرهنگ و هنر در این شهر شده‌است. ایجاد مدارسی همچون ربع رشیدی نیز به این رونق افزوده‌است. در دوران معاصر تأسیس مدرسه مموریال در اواخر قرن نوزدهم و بعدها ایجاد دانشگاه تبریز و همچنین وجود جریان‌های روشنفکر در این شهر به رونق تبادلات فرهنگی این شهر افزود. این شهر همچنین خاستگاه یکی از مکتب‌های نگارگری ایران می‌باشد که با نام همین شهر، «مکتب تبریز»، شناخته می‌شود که در دوران ایلخانان، جلایریان، ترکمانان قراقویونلو و آق‌قویونلو و صفویان شکل گرفته‌است.[۱۰۵]

مشاهیر زیادی در زمینه‌های شعر، ادب، هنر، خطاطی، تاریخ، سیاست، فقه، تفسیر و فلسفه، از شهر تبریز برخاسته‌اند.[۱] از جملهٔ مشاهیر تبریز در سده‌های گذشته می‌توان نظام‌الدین تبریزی فقیه شافعی سدهٔ هشتم، قطران تبریزی شاعر پارسی‌گوی سدهٔ پنجم، خطیب تبریزی عالم ادبیات عرب و نویسندهٔ دیوان حماسه در سدهٔ پنجم و اوایل سدهٔ ششم، تاج‌الدین تبریزی مفسر شافعی سدهٔ هشتم، ملا قاسم انوار عارف و شاعر سدهٔ نهم، ملا رجبعلی تبریزی حکیم و عارف سدهٔ یازدهم، بدیع‌الزمان تبریزی خوش‌نویس و شاعر سدهٔ یازدهم نام برد.[۱] از مشاهیر معاصر کشور ایران افرادی همچون سید محمدحسین طباطبایی مفسر و فیلسوف، شیخ عبدالحسین امینی مؤلف کتاب الغدیر، سید حسن تقی‌زاده سیاست‌مدار و محقق، سید احمد کسروی مورخ، محسن هشترودی ریاضیدان، حسین کاظم‌زادهٔ ایرانشهر نویسنده و سید محمدحسین شهریار بخشی از زندگی خود را در این شهر گذرانده‌اند.[۱]

نمونه‌هایی از آثار مکتب نگارگری تبریز در سدهٔ چهاردهم میلادی
SchoolOfTabriz1

منظرهٔ تابستان.

SchoolOfTabriz2

منظرهٔ زمستان.

SchoolOfTabriz3

سیمرغ زال را می‌رباید.

SchoolOfTabriz4

اسفندیار با گرگ‌ها می‌جنگد.

جمعیت

Tabriz Population Change
تغییرات جمعیت تبریز (۱۳۸۵–۱۳۳۵).

جمعیت تبریز در سال ۱۳۹۵ خورشیدی بالغ بر ۱٬۵۵۸٬۶۹۳ نفر بوده که ششمین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران، مشهد، اصفهان، کرج و شیراز محسوب می‌شود. این شهر تا اواخر دورهٔ پادشاهی ناصرالدین‌شاه قاجار، پرجمعیت‌ترین شهر ایران بود:[۳][۱۰۶][۱۰۷][۱۰۸][۱۰۹]

  • رتبهٔ یکم (پیش از ۱۲۶۹ خورشیدی): تبریز در سال ۱۲۴۷ خورشیدی، پرجمعیت‌ترین شهر ایران بود و در همین سال، تهران در جایگاه دوم قرار داشت.[۱۰۹]
  • رتبهٔ دوم (۱۳۴۵ – ۱۲۶۹ خورشیدی): در سال ۱۲۶۹ خورشیدی، جمعیت تبریز و تهران برابر شد و پس از آن، تبریز رتبهٔ دوم را به خود اختصاص داد.[۱۰۹]
  • رتبهٔ چهارم (۱۳۹۰ – ۱۳۴۵ خورشیدی): در سال ۱۳۴۵ خورشیدی، جمعیت اصفهان و مشهد از جمعیت تبریز پیشی گرفت و این شهر در جایگاه چهارم جای گرفت.[۱۹]
  • رتبهٔ پنجم (۱۳۹۵ – ۱۳۹۰ خورشیدی): در سال ۱۳۹۰ خورشیدی، جمعیت کرج از جمعیت تبریز فزونی یافت و رتبهٔ این شهر به پنجم تنزل یافت.[۱۹]
  • رتبهٔ ششم (پس از ۱۳۹۵ خورشیدی): در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، جمعیت شیراز بیشتر از جمعیت تبریز شد و این شهر در جایگاه ششم قرار گرفت.[۳]

تبریز به سبب مرکزیت اقتصادی، صنعتی، اداری و اعتبار بین‌المللی، مهاجرپذیرترین شهر استان آذربایجان شرقی محسوب می‌گردد. شهر جدید سهند در ۲۴ کیلومتری جنوب غرب تبریز و در جادهٔ تبریز-آذرشهر برای جذب سرریز جمعیتی این شهر ساخته شده، تا کانون جدیدی برای جمعیت و اشتغال ایجاد شود و توسعهٔ شهری تضمین گردد.[۱]

مشاهیر

اماکن تاریخی

بناها

Tabriz bazaar 012008
بازار تبریز، تیمچهٔ مظفریه؛ این بازار، بزرگ‌ترین بازار سرپوشیدهٔ جهان است.

شهر تبریز دارای تاریخی طولانی و پر آشوب است که نخستین نشانه‌های کشف شده تمدن باستانی در آن به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد.[۵۲] با آنکه شهر تبریز در طول تاریخ پر تلاطم خود بارها بر اثر زمین‌لرزه آسیب جدی دیده و بارها در اثر حمله‌های سلجوقیان، مغولان، عثمانی، اشغال تبریز توسط روس‌ها (به سال ۱۸۲۸–۱۸۲۷) دچار خرابی‌های شدیدی شده‌است[۵۳] و این جنگ‌ها و حوادث طبیعی مکرر، بخش‌های عمده‌ای از قسمت‌های قدیمی شهر را نابود کرده‌اند؛ اما همچنان بناهای تاریخی بسیاری، از گذشتهٔ تبریز بر جای مانده که نشانه‌هایی از معماری‌های ایرانی در دوران مختلف را نمایش می‌دهند.[۱۱۰] بیشتر آثار تاریخی پابرجا در این شهر متعلق به دوره‌های ایلخانیان، صفویان، و قاجار می‌باشد. این شهر همچنین دارای آثار و بناهای متعددی از دوران معاصر می‌باشد.

از بناهای تاریخی تبریز، می‌توان به بناهای باستانی ارگ تبریز و مسجد کبود در قسمت مرکزی شهر اشاره نمود. ارگ تبریز بنایی آجری است که پیش از سال ۷۰۱ خورشیدی بر روی آواره‌های مسجدی ساخته شده و از نظر سادگی، اندازه و پایداری، چشم‌گیر است. مسجد کبود، بنایی است که حدود سال ۸۲۹ خورشیدی ساخته شده و به دلیل کاشی‌کاریِ آبیِ تزئینیِ زیبایش، شهرت یافته‌است. بازار تبریز که توسط یونسکو در فهرست میراث جهانی ثبت شده‌است در مرکز شهر قرار دارد. این بازار هنوز یکی از مراکز اقتصادی مهم شهر به حساب می‌آید. در حاشیه تبریز بناهایی نظیر مسجد عینالی در بالای کوه عینالی، مشرف به تبریز قرار گرفته و گمان می‌رود در دوران پیش از اسلام، آتشگاه تبریز بوده‌است.[۱۱۱] بنای شاه‌گلی یا ایل‌گلی نیز در پارک بزرگ جنوب شرق تبریز قرار دارد. شاه‌گلی کاخ ییلاقی والیان و حاکمان تبریز به‌شمار می‌رفت که در زمان قاجار کار برای تبدیل آن به تفرجگاه عمومی آغاز شد و سرانجام در دوران پیش از انقلاب اسلامی با بازسازی عمارت مرکزی و افزودن گذرگاه پیاده‌روی به آن این محل به تفرجگاه عمومی تغییر کاربری داده‌شد.[۱۷][۲۴]

کاخ شهرداری تبریز و کاخ استانداری آذربایجان شرقی در مرکز از بناهای دوران معاصر تبریز می‌باشند که هر دو متعلق به دوره بین دو جنگ جهانی اول و دوم می‌باشند. خیابان تربیت در مرکز شهر دارای ساختمان‌های متعددی است که در دوران شهرداری محمد علی تربیت بر پا شده‌اند. در این خیابان با وجود احداث مراکز خرید جدید همچنان سعی بر حفظ اصالت طرح آن شده‌است.

نمونه‌های فراوانی از اماکن تاریخی تخریب شده در تبریز وجود دارد که از جمله آن‌های بناهای ساخته شده در زمان حکمرانی شاه اسماعیل صفوی می‌باشند. شاه اسماعیل پس از فتح هرات هنرمندان بسیاری را با خود به تبریز آورد و بناهای بسیاری را برپا نمود؛ ولی هیچ‌کدام از بناهایی که او و جانشینان مستقیم او ساخته‌اند، اثری باقی نمانده. امروزه از قصر شاه اسماعیل در شمال شرقی تبریز تنها توصیف‌هایی که گردشگران اروپایی مکتوب کرده‌اند باقی مانده‌است.[۱۱۲] ۱

مساجد

Jules Laurens 16
مسجد کبود (۱۸۷۲).

برپایهٔ نوشته‌های جهانگردان و جغرافی‌دانان، در دوره‌های گوناگون تبریز بیش از یکصد و پنجاه تا سیصد باب مسجد را در خود جای داده بود. امروزه تنها تعداد انگشت شماری از مساجد تاریخی متعلق به سده‌های پیش در این شهر پابرجا مانده‌است[۱۱۳] که از جمله مهم‌ترین مسجدهای تاریخی تبریز می‌توان به مسجد استاد و شاگرد، مسجد اسماعیل خاله اوغلی، مسجد ثقةالاسلام، مسجد جامع، مسجد حاج صفرعلی، مسجد حسن پادشاه، مسجد خزینه، مسجد دال ذال، مسجد سید المحققین، مسجد صاحب‌الامر (شاه طهماسب یکم)، مسجد شاهزاده، مسجد صادقیه، مسجد ظهیریه، مسجد علی‌شاه، مسجد کاظمیه، مسجد کبود، مسجد مجتهد، مسجد مقبره، مسجد ملاباشی، مسجد میرزاصادق‌آقا، مسجد میرزا مهدی قاری و مسجد قراملک اشاره کرد.[۱۱۴]

خانه‌ها

شهر تبریز از نظر تعداد خانه‌های قدیمی از پررونق‌ترین شهرهای کشور ایران به‌شمار می‌آید.[۱۱۵] تا سال ۱۳۸۷ خورشیدی، بیش از ۶۰۰ باب خانهٔ تاریخی در سطح تبریز شناسایی شده‌است.[۱۱۶] در دهه‌های اخیر، بسیاری از خانه‌های تاریخی تبریز ترمیم شده‌اند که از جمله این خانه‌ها خانهٔ کوزه‌کنانی –در خیابان راسته‌کوچه– به موزهٔ مشروطه، خانهٔ شربت‌اوغلی –در خیابان ثقةالاسلام– به فرهنگسرای تبریز و خانه‌های قدکی، گنجه‌ای‌زاده و بهنام –در خیابان مقصودیه– به مجموعهٔ دانشکدهٔ معماری تبدیل شده‌اند می‌باشند. بسیاری دیگر از خانه‌های تاریخی تبریز نیز در حال احیا و ترمیم هستند و پس از مرمت و مقاوم‌سازی به موزه و مراکز فرهنگی تبدیل خواهند شد.[۱۱۶]

محله‌ها

اکثر محله‌های قدیمی تبریز در مرکز این شهر قرار گرفته‌اند. تقریباً در همه محلات قدیمی عرض گذرها بسیار کم است. دلیل انتخاب این عرض کم برای گذرها مشکل کردن کار اشغال‌گران در هنگام تهاجم به شهر بود به‌طوری‌که از سرعت و قدرت عمل مهاجمان تا نفوذ و دستیابی آن‌ها از مرزهای شهر به سمت مرکز و دیگر نقاط شهری کاسته شود و مدافعان داخل شهر فرصت کافی برای عکس‌العمل را داشته‌باشند. از جمله محله‌های قدیمی تبریز می‌توان به دوه‌چی، نوبر، خیابان و محله امیرخیز اشاره کرد.

سیاست

استانداری

تبریز به عنوان مرکز استان آذربایجان شرقی میزبان نهاد استانداری آذربایجان شرقی می‌باشد که مهم‌ترین نهاد دولتی در این استان به‌شمار می‌آید. هسته مرکزی این نهاد در کاخ استانداری آذربایجان شرقی در مرکز شهر تبریز مستقر می‌باشد. در طول تاریخ هزار ساله اخیر تبریز همواره به عنوان پایتخت کشور یا مرکز ایالت مرکز سیاسی در سطح کشوری یا منطقه‌ای بوده‌است. در دوران قاجار این شهر ولیعهد نشین قاجار بود که تا زمان صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۸۵ خورشیدی، این ولیعهد نشینی ادامه یافت. در این دوره ولیعهدان که از نزدیکان پادشاهان قاجار بودند، فرمانروایی تبریز و کل آذربایجان را برعهده داشتند.[۱۱۷]

پس از صدور فرمان مشروطیت در سال ۱۲۸۵ خورشیدی تا کودتای رضاشاه در سال ۱۲۹۹ خورشیدی، دولت روسیه حاکمان این استان را تعیین می‌نمود. در دورهٔ پهلوی نیز بیش‌تر استانداران آذربایجان شرقی یا از جانب دولت‌های بیگانه نظیر آمریکا، انگستان و روسیه به این سمت منصوب می‌شدند یا از طرفداران این دولت‌ها بودند.[۱۱۷]

شهرداری

Municipality of tabriz
ساختمان مرکزی شهرداری تبریز.

وظیفه امور جاری شهر ازجمله نظارت بر ساخت و سازهای شهری، توسعه شهری و حمل و نقل شهری بر عهده شهرداری تبریز به ریاست شهردار این شهر می‌باشد. شهردار تبریز به صورت دوره‌ای توسط شورای شهر این شهر که توسط رأی مستقیم شهروندان تبریز انتخاب می‌شوند منصوب می‌شود. نهاد شهرداری تبریز در بنای کاخ شهرداری تبریز مستقر است که در سال ۱۳۱۴ خورشیدی توسط شهردار وقت – حاج ارفع‌الملک جلیلی– بنیان نهاده شده و از جملهٔ عمارت‌های تاریخی و سمبل‌های این شهر به‌شمار می‌رود.[۱۱۸] صادق نجفی از مهرماه ۱۳۹۲ عهده‌دار سمت شهرداری تبریز می‌باشد.

شهرداری تبریز نخستین نهاد شهرداری در سطح ایران است که باعنوان «بلدیه» در تبریز تأسیس شد. قاسم‌خان امیرتومان (والی) از دانش‌آموختگان دانشگاه «سن‌سیر» فرانسه نخستین شهردار تبریز بود که چاپخانهٔ سربی، چراغ برق، تراموا و تلفن را برای نخستین‌بار در سطح کشور در این شهر دایر نمود.[۱۱۸] همچنین در سال ۱۳۸۹ خورشیدی، «شیفته بدرآذر» به‌عنوان نخستین شهردار زن در تاریخ تبریز به سمت شهرداری منطقهٔ ۶ این شهر منصوب شد؛ وی پیش از این معاون شهرداری منطقهٔ ۷ تبریز بوده‌است.[۱۱۹]

کنسولگری‌ها

Arg-Tabriz-USA
پرچم ایالات متحده در حال اهتزاز در کنسولگری آمریکا در ضلع جنوبی ارگ تبریز به سال ۱۹۱۱ میلادی؛ تصویر گرفته شده توسط مورگان شوستر.

دو کشور ترکیه و جمهوری آذربایجان دارای کنسولگری فعال در شهر تبریز می‌باشند.[۱۲۰] در زمان‌های گذشته ۱۱ کشور در تبریز دارای کنسولگری بودند که از جمله آن‌ها می‌توان به کنسولگری آمریکا، روسیه، فرانسه، آلمان، اتریش، بریتانیا و عثمانی اشاره کرد.[۱۲۱][۱۲۲][۱۲۳][۱۲۴]

اکثر کنسولگری‌های کشورهای خارجی در شهر تبریز در دوران قاجار، زمانی که این شهر ولیعهد نشین کشور ایران بود، فعالیت خود را آغاز نمودند. کنسولگری بریتانیا قدیمی‌ترین نمایندگیِ سیاسیِ خارجی در تبریز بود که در سال ۱۸۳۷ میلادی تأسیس شد. کنسولگری روسیه نیز که کمی پس از آن تاریخ فعالیت خود را آغاز کرد، در کوچه کنسولگری واقع شده بود. کنسولگری فرانسه نیز در سال ۱۸۶۶ میلادی[۱۲۵] در همین کوچه گشایش یافت. این کوچه به سبب وجود این دو کنسولگری به نام «کوچه کنسولگری» معروف شد.[۱۲۶] همچنین کنسولگری آمریکا نیز در سال ۱۹۰۶ میلادی تأسیس شد.[۱۲۷] بیشتر این نمایندگی‌های سیاسی به غیر از کنسولگری ایالات متحده و کنسولگری اتحاد جماهیر شوروی، در دوران نخست‌وزیری مصدق بسته شدند. این دو کنسولگری تا قبل از انقلاب ۱۳۵۷ به فعالیت خود ادامه می‌دادند.[۱۲۸] در سال‌های اخیر با افزایش مبادلات تجاری و فرهنگی بین این منطقه و کشورهای همجوار دو کشور ترکیه و آذربایجان کنسولگری‌های خود را در شهر تبریز فعال نمودند.

اماکن تفریحی

پارک‌ها

Shah-Goli Garden
کاخ کلاه‌فرنگی ایل‌گلی در میان دریاچهٔ بوستان ایل‌گلی.

تبریز دارای ۱۳۲ پارک فعال است که شامل ۴۵ پارک همسایه‌ای، ۵۲ پارک محله‌ای، ۲۵ پارک ناحیه‌ای، ۶ پارک منطقه‌ای و ۴ پارک شهری می‌شود.[۱۲۹] هشت پارک مسافر در تبریز فعالیت می‌کنند که گنجایش پذیرایی از ۱۰٬۰۰۰ مسافر را دارند.[۱۳۰] مجموعه پارک شاه‌گلی به عنوان مشهورترین پارک تبریز سمبلی از این شهر نیز به حساب می‌آید. پارک و مجموعه تفریحی باغلارباغی در شرق تبریز و پارک گلستان در مرکز شهر از دیگر پارک‌های مشهور این شهر به‌شمار می‌آیند. مجموعهٔ در حال احداثِ پارک بزرگ تبریز نیز با مساحت ۸۰۰ هکتار و به عنوان یکی از بزرگ‌ترین پارک‌های ایران و خاورمیانه در شمال غرب شهر واقع شده‌است.[۱۳۱][۱۳۲]

جهانگردان از تبریز همواره به عنوان شهری که توسط باغات احاطه شده یاد کرده‌اند. به‌طوری‌که گاهی از این شهر با عنوان «باغ شهر ایران» نام برده‌شده‌است.[۱۳۳] در نام بیشتر محلات قدیمی تبریز همچون باغمیشه، تپه‌لی باغ، قرمزی باغ، کوچه‌باغ و باغ‌شمال، ترکیبی از واژه «باغ» دیده می‌شود. با گسترش شهر و ساخت و ساز در سال‌های اخیر، بیشتر این باغ‌ها تخریب شده و به مناطق مسکونی و تجاری تبدیل شده‌اند. آغاز روند تخریب باغات در تبریز به دوران اصلاحات ارضی در سال‌های ۱۳۴۰ برمی‌گردد که بعد از اجرای این طرح اکثر روستاییان، مزارع و باغات خود را فروخته و به حاشیه شهرها مهاجرت کردند و این امر باعث تخریب ۵۰ باغ تبریز از یک طرف و ایجاد پدیده حاشیه‌نشینی در حومه شهر شد.[۱۳۴][۱۳۵][۱۳۶]

هتل‌ها

قدمت صنعت هتل‌داری در تبریز به بیش از یک قرن می‌رسد. در سال ۱۲۸۲ خورشیدی اولین مسافرخانه به سبک نوین در ایران با نام مهمانخانه نظافت، توسط «میرزا اسحاق‌خان معزالدوله» در جوار پل قاری تبریز احداث شد.[۱۳۷]

امروزه شهر تبریز دارای ۱۸ هتل است.[۱۳۷] هتل‌های ۵ ستارهٔ پارس و شهریار در منطقهٔ ایل‌گلی[۱۳۸] و هتل کایا لاله پارک در میدان فهمیده[۱۳۹] به همراه هتل‌های ۴ ستارهٔ بین‌المللی تبریز و گسترش در منطقهٔ آبرسان از مهم‌ترین هتل‌های تبریز محسوب می‌شوند.[۱۴۰] همچنین هتل‌های ایران، آذربایجان، دریا، سینا، قدس، ارک، مروارید، پارک و نگین، از دیگر هتل‌های معروف این شهر هستند.[۱۴۱]

سینماها

تبریز مهد سینما و تئاتر ایران بوده و پیشینهٔ ورود هنرهای مدرن به این شهر به بیش از یک و نیم سده می‌رسد. نخستین سالن سینمای ایران در سال ۱۲۷۹ (۵ سال پس از اختراع جهانی آن توسط برادران لومیر) با نام «سینما سولی» که توسط کاتولیک‌ها در تبریز تأسیس شده بود، آغاز به کار کرد.[۱۴۲][۱۴۳] پیش از ورشکستگی سینمای ایران در سال ۱۳۵۶ خورشیدی، تبریز ۱۵ باب سالن سینما را در خود جای داده بود که امروزه تنها ۷ باب از آن‌ها سالم باقی‌مانده‌است؛ این در حالی است که در این مدت تنها یک باب سالن سینمای جدید به‌نام سینما ناجی در این شهر به بهره‌برداری رسیده‌است.[۱۴۴]

مراکز خرید

مراکز خرید سنتی

شهر تبریز دارای مراکز تجاری متعددی است که برخی از آن‌ها شامل مراکز خرید سنتی و قدیمی همچون بازار تبریز است که علاوه بر مرکز تجاری، به عنوان اثری تاریخی نیز شناخته می‌شود. در حال حاضر این بازار، به عنوان یکی از اصلی‌ترین مراکز خرید کالا در میان مردم شهر و گردشگران مطرح است. طلا، فرش، کفش، کیف، پوشاک، لوازم خانگی، وسایل آشپزخانه و ده‌ها کالای دیگر از جمله اقلامی هستند که در این بازار عرضه می‌شود.[۱۴۵]

خیابان تربیت نیز به عنوان بخشی از جاده تاریخی ابریشم،[۱۴۶] در محدوده بازار تبریز، از مراکز خرید سنتی در تبریز به حساب می‌آید که کیف، کفش و پوشاک، اصلی‌ترین کالاهایی هستند که در آن به فروش می‌رسند.[۱۴۵]

مراکز خرید مدرن

Laleh Park Tabriz2
مجتمع تجاری لاله پارک.

افزون بر مراکز خرید سنتی و تاریخی، مراکز تجاری مدرنی نیز در این شهر احداث شده‌اند. در زیر چند مرکز مهم خرید شهر تبریز معرفی شده‌اند:

  • مرکز خرید لاله پارک با تجمیع برندهای معتبر جهانی، به عنوان مدرن‌ترین مرکز خرید در شمال‌غرب کشور، دارای بیش از ۱۲۰ واحد تجاری است که بسیاری از آن‌ها نمایندگی برندهای معتبر جهانی و برندهایی از کشور ترکیه می‌باشند. برخی از این برندها، به عنوان نمایندگی انحصاری در سطح کشور می‌باشند.[۱۴۷][۱۴۸]
  • مرکز خرید «ستاره باران» نیز به عنوان بزرگترین مرکز خرید و تفریح غرب تبریز در نصف راه واقع شده‌است.[۱۴۹][۱۵۰]
  • آبرسان از جمله مناطقی است که دارای مراکز تجاری متعددی همچون برج بلور، برج شهر، برج سفید، پل بازار جواهر، پاساژ اسکان، مرکز خرید گلدیس و پاساژ صدف است.[۱۵۱]
  • در کوی ولی‌عصر مناطق سنگ‌فرش، فلکه بزرگ و خیابان فروغی به عنوان مراکز فروش کالا شناخته می‌شوند.[۱۴۵]
  • مرکز تجاری رشدیه واقع در شهرک رشدیه نیز از مشهورترین مراکز خرید تبریز است.[۱۴۵]

نمایشگاه‌ها

نمایشگاه بین‌المللی تبریز بزرگ‌ترین مرکز نمایشگاهی در سطح ایران است. این مرکز نمایشگاه در طول سال میزبان نمایشگاه‌های صنعتی و تجاری مختلف می‌باشد که در سال‌های اخیر جایگاه بسیار مهمی در سطح منطقهٔ خاورمیانه پیدا کرده‌است. این نمایشگاه با ۴ کیلومتر مربع وسعت در ورودی شرقی تبریز (دروازهٔ تهران) واقع شده و با فضای مفید به میزان یک کیلومتر مربع به صورت نه سالن نمایش مسقف می‌باشد.[۱۵۲]

موزه‌ها

شهر تبریز دارای موزه‌های متعدد با موضوعاتی همچون باستانشناسی، هنر، تاریخ طبیعی و ورزش می‌باشد، از جمله موزهٔ آذربایجان، موزه عصر آهن، موزه مشروطه، موزه قاجار، و موزه تاریخ طبیعی تبریز می‌باشند.[۱۵۳][۱۵۴] تعداد موزه‌ها در تبریز ۱۷ موزه می‌باشند که از نظر شمار موزه‌ها دومین شهر ایران پس از تهران به‌شمار می‌آید.[۱۵۵]

تصاویری از اشیای موجود در موزهٔ آذربایجان
Esmail abad pottery

سفالینه؛ هزارهٔ پنجم پیش از میلاد.

Jewel antiquity tabriz

جواهر؛ هزارهٔ اول پیش از میلاد.

Safavid chinaware tabriz

ظرف چینی؛ دورهٔ صفوی.

Qajar jewel box

جعبهٔ جواهر؛ دورهٔ قاجار.

آموزش

RoshdiehSCL
تندیس میرزا حسن رشدیه در حیاط مدرسه رشدیه؛ وی از بنیان‌گذاران تحصیلات ابتدایی به شیوهٔ نوین در ایران بود.

عمومی

تحصیلات ابتدایی به شکل مدرن در ایران از اواخر سدهٔ ۱۹ میلادی به وجود آمده‌است. اگرچه حکومت ایران و مبلغین مسیحی –که می‌خواستند از طریق فراهم‌آوردن امکانات آموزشی، تبلیغ دینی نمایند– در رشد تحصیلات ابتدایی نقش داشتند؛ ولی رشد آموزش ابتدایی در ایران، بیش‌تر از همه مدیون زحمت‌ها و تلاش‌های شخصی به نام حاج میرزا حسن‌خان رشدیه –مردی مذهبی از طبقهٔ متوسط– بود. او که عمیقاً تحت تأثیر کتاب «احمد» و پیشرفت‌های آموزشی در شهر بیروت قرار گرفته بود، به تبریز بازگشت و در سال ۱۸۶۷ میلادی مدرسهٔ یک اتاقی‌اش را در این شهر تأسیس نمود. رشدیه برای کودکان متکا و میزهایی گذاشته بود که به بچه‌ها قابلیت این را می‌داد که به آسانی بنویسند.

مدرسهٔ رشدیه با مخالفت روحانیون مواجه شد که آن را تهدیدی برای سیستم آموزشی خود می‌دانستند. رشدیه مأیوس و ناامید، خود را به صورت اختیاری به مصر تبعید کرد. حدود ده سال بعد، حاکم آذربایجان از وی دعوت کرد که به تبریز بازگردد و مدرسه‌اش را راه بیندازد. با بازگشت او به تبریز، این‌بار مدرسهٔ رشدیه مورد استقبال زیاد روبه‌رو شد و وی شهرت بسیاری پیدا کرد؛ به‌طوری‌که پادشاه ایران از او خواست که مدرسه‌ای هم در تهران به شکل مدرن تأسیس کند و ۳۶٬۰۰۰ ریال جهت ارتقای تحصیلات ابتدایی تخصیص داده‌شد.[۱۵۶]

عالی

Azerbaijan Universitisi
آذربایجان اونیورسیته‌سی یا دانشگاه آذربایجان در زمان حکومت خودمختار آذربایجان که بعدها به دانشگاه تبریز تغییر نام یافت.

نخستین مدرسه برای آموزش علوم و فنون جدید در ایران مدرسهٔ دارالفنون بود که تأکید بر روی موضوعات نظامی، مهندسی، پزشکی و هنر داشت. حدود پنج سال بعد از آن، مدرسه‌ای نظامی نیز در تبریز و اصفهان افتتاح شد.[۱۵۶] در سال ۱۳۲۴ خورشیدی در زمان حکومت خودمختار آذربایجان و به دستور سید جعفر پیشه‌وری دانشسرای عالی پسران تبریز به «آذربایجان اونیورسیته‌سی» (دانشگاه آذربایجان) تغییر نام یافت.[۱۵۷][۱۵۸] پس از تصویب مجلس شورای ملی، دانشگاه تبریز در سال ۱۳۲۵ تأسیس شد. در حال حاضر تبریز به عنوان دومین شهر دانشگاهی ایران –پس از تهران– مطرح است.[۴۱][۱۵۹]

امروزه مؤسسه‌های آموزش عالی متعددی نظیر آزاد اسلامی، پیام نور، تبریز، ربع رشید، سراج، شهید مدنی، صنعتی سهند، فنی و حرفه‌ای، علوم پزشکی، نبی‌اکرم و هنر اسلامی در شهر تبریز فعال می‌باشند.[۱۶۰]

اقتصاد

تبریز یکی از بزرگترین قطب‌های اقتصادی کشور ایران می‌باشد. فعالیت‌های اقتصادی در این شهر در بخش‌های صنایع تولیدی سنگین و سبک، صنایع غذایی، صنایع دستی و هنری، تجارت و خدمات متمرکز می‌باشند. تبریز مقر اصلی چهار برند از ۱۰۰ برند معتبر ایران می‌باشد.[۱۶۱]

تجارت

موقعیت سوق‌الجیشی جغرافیایی تبریز و قرارگرفتن آن در بین دامنه‌های کوه سهند و کرانه شرقی دریاچهٔ ارومیه، این شهر را مبدل به یکی از معدود راه‌های ارتباطی بین شمال (ماورای قفقاز و قره‌داغ) و جنوب (مراغه و کردستان) کرده‌است. امروزه وجود آزادراه شماره ۲ ایران که این شهر را به پایتخت ایران، تهران، متصل می‌کند و نیز اتصال این شهر به راه‌آهن سراسری ایران که از این شهر تا کشور ترکیه و جمهوری خودمختار نخجوان امتداد دارد این شهر کماکان نقش حیاتی خود را در مسیر مبادلاتی ایران حفظ نماید.

بر اساس منابع تاریخی تجار تبریز با عثمانی‌ها، گرجی‌ها و روس‌ها و کشور هندوستان ارتباط داشته‌اند و بسیاری از صنعتگران و بازرگانان در این شهر جمع می‌شده‌اند.[۲۶] از نیمهٔ دوم سدهٔ سیزدهم میلادی، تاجران انگلیسی‌تبار از طریق جادهٔ ابریشم و پس از عبور از شهرهای استانبول و ترابزون در ترکیهٔ امروزی، کالاهای تجاری خود را به بازار تبریز منتقل می‌کردند. این بازار در زمان عباس میرزا نایب‌السلطنهٔ فتحعلی‌شاه قاجار به مرکز تجارت انگلیسی‌ها مبدل شده بود.[۱]

صنایع سنگین

تبریز یکی از مهم‌ترین مراکز صنعتی ایران است. این شهر قطب صنایع سنگین ایران در شمالغرب این کشور است. صنایع سنگین فعال در این شهر در طیف گسترده‌ای از صنعت سیمان، نساجی، ماشین‌سازی، خودرو، داروسازی و پالایش و پتروشیمی را شامل می‌شود.[۱۶۲] روند صنعتی شدن تبریز بعد از جنگ جهانی اول با احداث کارخانه‌هایی نظیر کبریت توکلی توسط بخش خصوصی آغاز شد. در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی با احداث کارخانه‌های تراکتورسازی و ماشین‌سازی صنعت تبریز رونق بیشتری پیدا کرد. امروزه تبریز به‌عنوان قطب صنعتی در سطح منطقه شناخته می‌شود.[۱۶۳]

صنایع کوچک

تبریز دارای صنایع پایین‌دستی مختلف از جمله صنایع شیمیایی، صنایع خانگی، ماشین‌آلات و تجهیزات، محصولات کانی غیرفلزی، مواد غذایی، آشامیدنی و دخانیات، نساجی، پوشاک، و چرم می‌باشد.[۱۶۴] قرار گرفتن بیش از ۵۵ درصد از کارگاه‌های بزرگ صنعتی استان آذربایجان شرقی در تبریز سبب مهاجرت نیروی کار موردنیاز برای فعالیت در این کارگاه‌ها از نقاط مختلف استان به این شهر گردیده‌است.[۱۶۵]

صنایع غذایی

شهر تبریز یکی از قطب‌های صنایع غذایی و صنایع تولید نوشیدنی ایران و خاورمیانه می‌باشد. هم‌اکنون بیش از ۵۰ درصدِ شیرینی و شکلات کشور ایران که شامل ۶۰۰ نوع محصول می‌شود، در این شهر تولید می‌شود. از کل تولیدات شیرینی و شکلات ایران، ۵۲ درصدِ شکلات، ۴۰ درصدِ بیسکویت، ۴۳ درصدِ ویفر، ۴۶ درصدِ تافی و ۳۸ درصدِ بُن‌بُن و آب‌نباتِ ایران در شهر تبریز تولید می‌شود.[۱۶۶]

صنایع دستی و هنری

تبریز از مراکز عمدهٔ صنایع هنری و صنایع دستی و به ویژه قالی، سرامیک، سفال، جواهرآلات و نقره‌کاری در ایران به‌شمار می‌آید.[۱۶۷] قالی تبریز مهم‌ترین صادرات صنایع دستی تبریز به‌شمار می‌رود.[۱۶۷] این نوع قالی به‌علت نوع خاص بافت، طراحی ویژه، و کیفیت بالا دارای شهرت جهانی است که صادرات آن یکی از منابع قابل توجه ارزی در ایران به‌شمار می‌آید.[۱۶۲] تبریز، در حال حاضر از سوی «شورای جهانی صنایع دستی» به عنوان «شهر جهانی بافت فرش» انتخاب شده‌است.[۴۷][۴۸] صنعت چرم تبریز نیز جزو پیشروان صنایع چرم ایران است. کیفیت کیف و کفش تبریز در سطح کشور شهره است. در سال ۱۳۸۷ خورشیدی حدود ۹۰ درصد از ۳۰ میلیون جفت کفش تولیدی در ایران در این شهر تولید شده‌است.[۱۶۸]

معضلات شهری

آلودگی هوا

Eynali22
نمایی از تبریز و هوای آلودهٔ آن از کوه عون بن علی. نیروگاه حرارتی تبریز، به عنوان عامل اصلی این آلودگی شناخته می‌شود.

تبریز دومین شهر آلودهٔ ایران است و میزان آلودگی هوا در این شهر روزبه‌روز افزایش یافته و شدیدتر می‌شود. مهم‌ترین علت آلودگی هوای تبریز، حمل و نقل درون‌شهری است و وجود صنایع بزرگ و مادر در پیرامون شهر نیز از دیگر عوامل تأثیرگذار بر آلودگی هوای این شهر به‌شمار می‌رود.[۱۶۹] در حال حاضر، نیروگاه حرارتی تبریز، به تنهایی مسئول بخش عمده‌ای از آلودگی هوای تبریز و شهرهای اطراف شناخته می‌شود. در این نیروگاه در همه ایام سال، به جای گاز طبیعی، از مازوت به عنوان سوخت استفاده می‌شود. این نوع از سوخت به علت انتشار گوگرد دی‌اکسید فراوان، دارای میزان آلایندگی بالایی است.[۱۷۰][۱۷۱][۱۷۲]

براساس یک طرح آمارگیری که در سال ۱۳۷۹ خورشیدی صورت گرفت، روزانه در سطح تبریز ۵۵۸٫۱۶۷۱ تن مواد آلوده‌کننده تولید می‌شود که از این مقدار منابع بزرگ صنعتی ۲۸۶٫۱۰۰۱ تن، وسایط نقلیهٔ موتوری ۲۰۱٫۶۵۴ تن و فراورده‌های نفتی مصرفی در اماکن تجاری، صنعتی و مسکونی ۷٫۱۶ تن را شامل می‌شوند.[۱۷۳]

با تشدید ترافیک خودروها و افزایش آلوده‌کننده‌هایی مانند نیروگاه حرارتی، صنایع پتروشیمی و پالایشگاه، آلودگی هوا از میانه‌های سدهٔ بیستم پیوسته در حال افزایش بوده‌است. تهدید اصلی محیط زیستی در حال حاضر ریزگردهای واردشده از عراق و خشکیدگی دریاچهٔ ارومیه است. دریاچهٔ مزبور از اواخر سدهٔ بیستم دچار بحران شده‌است. کاهش سطح آب، افزایش شوری آب و ظهور جزایر نمکی بزرگ در کناره‌های آن، علایم هشداردهنده‌ای هستند که از خشک شدن نهایی این دریاچه خبر می‌دهند. احتمالاً در آینده باد، ذرات نمک و املاح دیگر را در نواحی اطراف دریاچهٔ ارومیه –به ویژه تبریز– پراکنده‌ساخته و سلامتی ساکنان این شهر را به خطر بیندازد.[۱۷۴]

حاشیه‌نشینی

Tabriz
طرح جامع شهرسازی تبریز پس از وقوع انقلاب سفید.

در اوایل دههٔ پنجاه خورشیدی و پس از وقوع انقلاب سفید، به دلیل ایجاد کارخانه‌های متعدد صنعتی در تبریز، افراد بیکار ساکن شهرها و روستاهای اطراف، به‌دنبال یافتن شغل در این مراکز و اقامت در این شهر، به‌سمت تبریز سرازیر شدند. حاشیه‌نشینان در مدت کوتاهی برای خود خانه‌ای می‌ساختند و در این خانه‌ها ساکن می‌شدند. خانه‌های آنان از ابتدایی‌ترین امکانات رفاهی همچون آب، برق، گاز و تلفن بی‌بهره بود. گسترش این امر باعث ایجاد محله‌های بزرگ حاشیه‌نشین در پیرامون تبریز شد و در طی چندسال، چهرهٔ این شهر را تغییر داده و آن را با مشکلات متعددی روبه‌رو کرد.[۱۷۵]

امروزه تبریز در حدود ۴۰۰٬۰۰۰ نفر حاشیه‌نشین را در خود جای داده‌است. حاشیه‌نشینان به‌طور عمده در مناطق حاشیه‌ای شمال، شمال غرب و جنوب این شهر ساکن شده‌اند که از میان این مناطق می‌توان محله‌های آخماقیه، حافظ، خلیل‌آباد، داداش‌آباد، سیلاب، طالقانی، کشتارگاه، لاله، مارالان، منبع و یوسف‌آباد را نام برد که حدود ۳۰ کیلومتر مربع از مساحت تبریز را اشغال نموده‌اند.[۱۷۵]

بخش‌ها

گسترش شهر

سراسرنمای انتهای شرقی تبریز از فراز تپه ایل‌گلی.
سراسرنمای انتهای شرقی تبریز از فراز تپه ایل‌گلی.
Roshdiyeh Tabriz
نمایی از شهرک رشدیه، از شهرک‌های نوبنیاد در محدوده شمال‌شرق تبریز.

تبریز در گذشته دارای هشت دروازه بوده که ورود و خروج از شهر از طریق آن‌ها انجام می‌پذیرفته‌است. بعدها در امتداد این دروازه‌های تاریخی، بازارچه‌هایی احداث گردیدند تا نیاز مردم هر منطقه را تأمین نمایند و از مراجعهٔ مستمر مردم به بازارهای مرکزی جلوگیری شود. رفته‌رفته در پیرامون این بازارچه‌ها واحدهای مسکونی شروع به ساخت گردیدند و از همین روی بازارچه‌ها به هم متصل شدند و محله‌های جدیدی در گوشه و کنار شهر پدید آمدند.[۱۷۶]

امروزه با توجه به گسترش روزافزون تبریز، این قسمت از شهر که بازار تبریز و سایر بازارچه‌های قدیمی و جدید را در درون خود جای داده، به‌عنوان مرکز شهر شناخته می‌شود. این منطقه از سمت شمال به خیابان شمس تبریزی، از سمت جنوب به محله‌های چرنداب و لیلاوا، از سمت شرق به خیابان‌های ثقةالاسلام و خاقانی و از سمت غرب به خیابان‌های راسته‌کوچه و شریعتی محدود شده‌است.[۱۷۷]

در سال‌های اخیر، با توجه به افزایش جمعیت و لزوم توسعهٔ شهر، شهرک‌های نوبنیادی در اطراف محدودهٔ تاریخی شهر، احداث شده‌اند. با توجه به محصور بودن شهر بین رشته کوه عینالی در شمال و تپه‌های یانیق داغ و رشته کوه سهند در جنوب، توسعهٔ تبریز بیشتر در جهت شرق و غرب بوده و بیشتر شهرک‌های جدید، در این مناطق ساخته شده‌اند.[۱۷۸] از جملهٔ این شهرک‌های نوبنیاد می‌توان به ولی‌عصر، ایل‌گلی، فرشته جنوبی، باغمیشه، رشدیه، مرزداران، نصر، زعفرانیه، خاوران، یاغچیان، ارم، منظریه و سفیر امید اشاره کرد.[۱۷۹][۱۸۰][۱۸۱][۱۸۲][۱۸۳][۱۸۴][۱۸۵]

مناطق شهرداری

شهر تبریز از ۱۲ منطقهٔ مستقل شهرداری تشکیل یافته[۱۸۶] که از مجموع ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ نفر جمعیت این شهر در سال ۱۳۸۵ خورشیدی، ۳۱۴٬۰۷۱ نفر در منطقهٔ ۱، ۲۸۰٬۲۶۱ نفر در منطقهٔ ۲، ۳۲۷٬۷۹۹ نفر در منطقهٔ ۳، ۳۰۱٬۵۶۱ نفر در منطقهٔ ۴، ۶۵٬۰۹۲ نفر در منطقهٔ ۵، ۲۴٬۶۲۷ نفر در منطقهٔ ۶، ۴۸٬۴۵۴ نفر در منطقهٔ ۷ و ۱۷٬۰۷۰ نفر در منطقهٔ ۸ ساکن بوده‌اند. براساس همین آمار، منطقهٔ ۳ پرجمعیت‌ترین و منطقهٔ هشت کم‌جمعیت‌ترین منطقهٔ تبریز به‌شمار می‌رود.[۴]

در سال ۱۳۸۸ خورشیدی، مناطق ۹ و ۱۰ در بخش‌های شرقی و شمالی محدودهٔ این شهر تأسیس شدند. منطقهٔ ۱۰ از پیوستن بخش‌هایی از مناطق ۱، ۴ و ۸ ایجاد شده‌است.[۱۸۷][۱۸۸] همچنین عملیات الحاق باسمنج به تبریز آغاز شده‌است.[۱۸۹][۱۹۰] در سال ۱۳۹۴ نیز دو منطقه ۱۱ و ۱۲ به فهرست مناطق شهرداری تبریز افزوده شد.[۱۸۶]

حمل و نقل

بزرگراه‌ها

Bakeri blvd Tabriz
نمایی از بلوار شهید باکری (جاده ایل‌گلی).

در حال حاضر، تبریز دارای چند بزرگ‌راه و آزادراه است. آزادراه کسایی، آزادراه باکری، بزرگراه پاسداران، بزرگراه بابایی و بزرگراه سنتو به عنوان کنارگذر، در اطراف شهر مسیرهای بین شهری را هدایت می‌کنند.[۱۹۱][۱۹۲][۱۹۳][۱۹۴][۱۹۵] علاوه بر این، در داخل شهر نیز، بزرگراه‌های کمربندی، کمربندی میانی و چای‌کنار نیز، از مسیرهای اصلی شهر به حساب می‌آیند.[۱۹۶][۱۹۷][۱۹۸] تبریز به عنوان «شهر زیرگذرها و روگذرها» شناخته می‌شود که بیشتر آن‌ها در بزرگراه‌های کمربندی، کمربندی میانی و چای‌کنار واقع شده‌اند.[۳۳]

فرودگاه

فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز در سال ۱۳۲۶ خورشیدی تأسیس شد و فعالیت‌های خود را به‌طور رسمی از سال ۱۳۳۸ خورشیدی آغاز نمود. این فرودگاه در سال ۱۳۷۰ خورشیدی به فرودگاه بین‌المللی ارتقاء یافت و در سال ۱۳۷۸ خورشیدی به‌عنوان یکی از فرودگاه‌های آسمان‌باز ایران شناخته شد.[۱۹۹]

پروازهای خارجی فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز شامل پروازهای از مبدأ تبریز به مقاصد ارزروم، ازمیر، اسپارتا، استانبول، هامبورگ، باکو، بغداد، تفلیس، جده، دبی، دمشق و مدینه است. پروازهای داخلی نیز به صورت هفتگی و روزانه از این فرودگاه انجام می‌پذیرد که شامل پروازهای از مبدأ تبریز به مقاصد اصفهان، اهواز، بندرعباس، تهران، رشت، شیراز، عسلویه، کیش، ماهشهر و مشهد است. همچنین شرکت‌های هواپیمایی آتا، آسمان، ارم، ایران، ایران ایرتورز، تابان، ترکیه، فارس ایر قشم، کاسپین، کیش و نفت ایران به فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز پرواز دارند.[۲۰۰][۲۰۱]

راه‌آهن

کارهای ساختمانی راه‌آهن تبریز از سال ۱۲۹۱ در محور تبریز–جلفا و صوفیان–رازی (در مرز ترکیه) شروع و در سال ۱۲۹۵ محور تبریز–جلفا با ۱۴۹ کیلومتر مورد بهره‌برداری قرار گرفت.[۲۰۲]

دومین خطی که پس از تکمیل راه‌آهن سراسری اقدام به ساخت آن گردید، خط تهران–تبریز بود که ساخت این خط در روز ۱۸ آبان ۱۳۱۷ از تهران شروع و در روز ۱۴ آبان ۱۳۲۱ ساختمان و ریل‌گذاری آن تا میانه خاتمه یافت و بلافاصله بهره‌برداری از آن آغاز شد.[۲۰۲]

تنها خط بین‌المللی راه‌آهن تبریز، خط تبریز–نخجوان است. از خطوط داخلی راه‌آهن تبریز می‌توان به خطوط تبریز–تهران، تبریز–مشهد و تبریز–سلماس اشاره کرد.[۲۰۳]

ترمینال

در حال حاضر تبریز دارای دو پایانهٔ مسافربری، شامل پایانهٔ مرکزی و پایانهٔ شمال غرب است. پایانهٔ مرکزی تبریز نخستین پایانهٔ مسافربری در سطح ایران است که در سال ۱۳۲۸ خورشیدی طرح احداث آن مطرح شد. از سال ۱۳۴۷ خورشیدی عملیات اجرایی این پایانه شروع شده و سرانجام در سال ۱۳۵۲ خورشیدی به بهره‌برداری رسید. سازمان پایانه‌های مسافربری تبریز نیز در سال ۱۳۷۴ خورشیدی تأسیس شده‌است.[۲۰۴] در حال حاضر پایانه مرکزی تبریز، به عنوان بزرگترین پایانه مسافربری در غرب ایران مطرح است.[۲۰۵] علاوه بر پایانهٔ مرکزی و شمال غرب، دو پایانهٔ دیگر نیز در شرق و جنوب غرب تبریز در حال احداث هستند.[۲۰۶][۲۰۷]

مترو

Tabriz Metro on Bridge
قطار متروی تبریز بر روی پل ویژه مترو، در حال حرکت به طرف ایستگاه استاد شهریار.

پیشینهٔ استفاده از شکل اولیه قطار شهری در تبریز به بیش از یک قرن پیش بازمی‌گردد. در سال ۱۲۸۰ خورشیدی، اولین تراموای ایران، توسط قاسم خان والی، نخستین شهردار تبریز، در حد فاصل میدان قونقا باشی تا ایستگاه راه‌آهن ایجاد شد. این نوع از تراموا که به قونقا مشهور بود، متشکل از واگن روی ریل بود که نیروی محرکهٔ آن توسط اسب‌ها تأمین می‌شد و به مدت چهل سال در فاصله سال‌های ۱۲۸۰ تا ۱۳۲۰ خورشیدی، مورد استفاده قرار می‌گرفت.[۲۰۸][۲۰۹]

پیشنهاد اولیه طرح احداث مترو در تبریز نخستین بار در دی ماه ۱۳۶۹ توسط نمایندگان تبریز در مجلس شورای اسلامی مطرح شد؛ اما بنا به دلایل مختلفی، این طرح به مدت ۱۰ سال مسکوت ماند؛[۲۱۰] تا اینکه عملیات اجرایی متروی تبریز از سال ۱۳۸۰ آغاز شد. متروی تبریز در پنج مسیر و به طول ۱۰۰ کیلومتر[۲۱۱] ساخته می‌شود که پس از تهران[۲۱۲] و مشهد[۲۱۳] بیش‌ترین تعداد خطوط مترو در ایران را دارا است. چهار خط این مترو داخلی بوده[۲۱۴] و یک خط آن خارج از حومه‌است. پیش‌بینی می‌شود متروی تبریز قادر به جابه‌جایی ۳۰ هزار نفر به وسیلهٔ ۳۰ قطار در هر ساعت و در هر جهت از مسیرهای پنج‌گانه باشد.[۲۱۵]

براساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، مسیر اول به طول ۱۸ کیلومتر از میدان ایل‌گلی تا کوی لاله و مسیر دوم به طول ۲۷ کیلومتر از دانشگاه آزاد اسلامی تا قراملک خواهد بود. خط خارج از حومه (مسیر پنجم) نیز به طول ۲۰ کیلومتر از شهر جدید سهند تا تبریز خواهد بود.[۲۱۵]

فاز نخست خط ۱ متروی تبریز در مسیری بطول ۸ کیلومتر از ایستگاه ائل‌گلی تا ایستگاه استاد شهریار با دو رام قطار شهری (۱۰ واگن) در ۵ شهریور ۹۴ افتتاح شد. تبریز چهارمین شهر دارای مترو در ایران است.[۲۱۶]

اتوبوس تندرو

Tabrizbrt
سامانه اتوبوس‌های تندرو تبریز

سامانهٔ اتوبوس تندرو در ایران پس از تهران، از سال ۱۳۸۷ در تبریز به اجرا درآمده‌است. این سامانه در دو خط اجرا شده و محدودهٔ تردد خط اول این سامانه از میدان بسیج (در شرق شهر) تا میدان راه‌آهن (در غرب شهر) است که در کل مسافتی نزدیک به ۱۸ کیلومتر و تعداد ۶۱ ایستگاه را شامل می‌شود.[۲۱۷][۲۱۸] محدوده تردد خط دوم نیز مابین چهارراه آبرسان تا چهارراه شریعتی می‌باشد.[۲۱۹]

تاکسی

سازمان تاکسیرانی تبریز ۱۵ هزار دستگاه تاکسی را سازماندهی کرده که این تعداد شامل ۱۱ هزار و ۵۰۰ دستگاه تاکسی پلاک قرمز، ۳ هزار دستگاه تاکسی مربوط به آژانس‌ها و شرکت‌های حمل و نقل خصوصی و ۵۰۰ دستگاه تاکسی کمکی است.[۲۲۰]

ورزش

تبریز دارای حدود ۱۰۰ مکان ورزشی شامل سالن‌های آمادگی جسمانی، اسکواش، باستانی، بدمینتون، بدنسازی، بوکس، پینگ‌پنگ، تکواندو، تنیس روی میز، تیراندازی، جودو، رزمی، ژیمناستیک، شطرنج، شمشیربازی، فوتسال، کاراته، کشتی، والیبال، وزنه‌برداری و ووشو، میدان‌های تنیس، فوتبال، والیبال و هاکی، زمین‌های اسکیت و تیراندازی با کمان، پیست‌های اسکی و دوومیدانی، چمنهای طبیعی و مصنوعی و استخرهای سرپوشیده و روباز است.[۲۲۱] از نظر تعداد ورزشکار نیز، بر اساس آمار شش‌ماهه نخست سال ۱۳۹۳، شهر تبریز دارای ۵۸ هزار و ۲۷۶ ورزشکار سازمان‌یافته‌است.[۲۲۲] همچنین طبق آمار سال ۱۳۹۵ تبریز دارای ۳۳۵ باشگاه ورزشی است که در رشته‌های مختلف ورزشی به فعالیت می‌پردازند.[۲۲۳]

فوتبال

Tractor Naft Tehran
نمایی از ورزشگاه یادگار امام تبریز در یکی از بازی‌های خانگی تراکتورسازی.

فوتبال یکی از محبوب‌ترین رشته‌های ورزشی در نزد مردم تبریز است. این شهر دارای سه نماینده در لیگ برتر فوتبال ایران است. باشگاه‌های فوتبال تراکتورسازی، گسترش فولاد و ماشین‌سازی بازی‌های خانگی خود در لیگ برتر را در ورزشگاه‌های یادگار امام، باغشمال، و بنیان دیزل برگزار می‌کنند. در بیش‌تر بازی‌های باشگاه فوتبال تراکتورسازی که در ورزشگاه ۷۰ هزار نفری یادگار امام برگزار می‌شود، این ورزشگاه مملو از هواداران این تیم می‌شود؛ به‌طوری‌که باشگاه فوتبال تراکتورسازی در هر سه فصل حضور خود در لیگ برتر در فصل‌ها ۸۹–۱۳۸۸، ۹۰–۱۳۸۹ و ۹۱–۱۳۹۰، بیشترین تعداد تماشاگر را در بازی‌های خانگی داشته‌است.[۲۲۴][۲۲۵][۲۲۶][۲۲۷]

تبریز در سال ۱۳۹۲ خورشیدی با داشتن ۳ تیم در لیگ برتر فوتبال و لیگ برتر فوتسال ایران، به عنوان یکی از قطب‌های فوتبال و فوتسال کشور ایران شناخته می‌شود.[۲۲۸][۲۲۹][۲۳۰]

دوچرخه‌سواری

دوچرخه‌سواری در تبریز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و از نظر کنفدراسیون دوچرخه‌سواری آسیا، تبریز قطب دوچرخه‌سواری این قاره به‌شمار می‌رود.[۲۳۱] تبریز مبدأ تور دوچرخه‌سواری بین‌المللی آذربایجان که قدیمی‌ترین تور مستمر دوچرخه‌سواری آسیا می‌باشد. این تور دوچرخه‌سواری زیرنظر فدراسیون بین‌المللی دوچرخه‌سواری (UCI) در خردادماه هرسال در سطح استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل برگزار می‌شود. نخستین دوره از این رقابت‌ها در سال ۱۳۶۵ با حضور تیم‌های ایرانی برگزار شد.[۲۳۲][۲۳۳] پیست دوچرخه‌سواری تبریز بزرگترین پیست دوچرخه سواری در شمالغرب کشور و دومین پیست بزرگ دوچرخه‌سواری کشور ایران پس از پیست دوچرخه‌سواری ورزشگاه دوچرخه‌سواری آزادی تهران می‌باشد. نخستین مدرسه دوچرخه‌سواری ایران نیز در تبریز در شرف تأسیس است. تبریز دارای دو تیم دوچرخه‌سواری حرفه‌ای ثبت شده در اتحادیه جهانی دوچرخه‌سواری می‌باشد.

تیم دوچرخه‌سواری پتروشیمی تبریز نخستین تیم دوچرخه‌سواری کانتیننتال از ایران می‌باشد. این تیم با کسب عنوان نخست در سه فصل متوالی قهرمانی آسیا در تمام رده‌های تیمی و انفرادی تورهای آسیایی ۲۰۰۷–۲۰۰۸، ۲۰۰۸–۲۰۰۹ و ۲۰۰۹–۲۰۱۰ یکی از پر افتخارترین تیم‌های آسیا به‌شمار می‌رود.[۲۳۴]

رسانه‌ها

صدا و سیما

رادیو تبریز که بر روی موج کوتاه ۱۰۲۶ کیلوهرتز، اف ام ۹۴ مگا هرتز، و شبکه ماهواره‌ای بدر پخش می‌شود شامل برنامه‌های خبری، اجتماعی، و فرهنگی است.[۲۳۵] عمده برنامه‌های رادیو تبریز بر روی تبریز و آذربایجان شرقی تمرکز دارد و بیشتر برنامه‌های آن به زبان آذربایجانی می‌باشد. این شبکه رادیویی به‌عنوان دومین رادیوی ایران از سال ۱۳۲۵ خورشیدی فعالیت خود را آغاز نمود. رادیو تبریز پس از سال ۱۳۷۶ خورشیدی در قالب شبکهٔ استانی صدای مرکز آذربایجان شرقی به فعالیت خود ادامه می‌دهد.[۲۳۶]

تلویزیون تبریز در سال ۱۳۵۰ خورشیدی با فرستنده‌ای ۱۰۰ واتی افتتاح گردید. در آبان ۱۳۷۹ خورشیدی با راه‌اندازی شبکهٔ استانی سیمای مرکز آذربایجان شرقی با عنوان شبکه سهند، تلویزیون تبریز با تغییراتی در شبکه استانی ادغام شد.[۲۳۶] صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی در هفدهمین جشنوارهٔ مراکز صدا و سیمای ایران، پس از مراکز خوزستان، مازندران و گیلان به مقام چهارم رسید.[۲۳۷]

نشریه‌ها

شهر تبریز به ویژه پس از دوران مشروطه محلی برای چاپ و انتشار روزنامه‌ها و خبرنامه‌های مختلفی بوده‌است. از جمله روزنامه‌های تاریخی منتشر شده روزنامه انجمن می‌باشد که به توسط انجمن ایالتی و ولایتی تبریز منتشر می‌شد. امروزه روزنامه‌هایی چون مهد آزادی و روزنامه ارک در تبریز منتشر می‌شوند.

Mollanas1
کارتونی از نشریهٔ ملانصرالدین چاپ تبریز، در احوال ملت‌ها در سدهٔ بیستم.
روزنامهٔ انجمن

روزنامهٔ انجمن تبریز –که از رمضان ۱۳۲۴ هجری شروع به فعالیت کرده بود– به دلیل فراهم آوردن اطلاعاتی راجع به شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران در دوران مشروطه و استبداد صغیر، مورد توجه ویژهٔ محققان معاصر قرار گرفته و آنان نسخه‌های به دست رسیده از این روزنامه را باارزش‌ترین اسناد برای مطالعهٔ دوران استبداد صغیر می‌دانند.[۲۳۸]

اهمیت روزنامهٔ انجمن تبریز در آن است که انتشار آن در دوران استبداد صغیر ادامه پیدا کرد و دلیل این امر هم آن بود که مردم تبریز بلافاصله پس از شنیدن خبر بمباران مجلس، به مبارزه علیه محمدعلی‌شاه پرداختند و در زمانی که حکومت مرکزی تقریباً تمام جراید را تعطیل کرده بود و از ورود روزنامه‌های خارجی جلوگیری به عمل می‌آورد، این نشریه به کار خود ادامه داد.[۲۳۸]

تصاویری از نخستین نسخه‌های روزنامهٔ انجمن
AnjomanTabriz1
AnjomanTabriz2
AnjomanTabriz3
AnjomanTabriz5

ره‌آوردها

Koofteh tabrizi
کوفته تبریزی؛ غذای سنتی تبریز.
Tabriz 01 w
قالی تبریز. تبریز به عنوان «شهر جهانی بافت فرش» مطرح است.[۴۷][۴۸]

ره‌آوردهای تبریز، شامل غذاهای سنتی، شیرینی‌ها و صنایع دستی این شهر:[۲۳۹]

غذاهای سنتی

شیرینی‌ها

صنایع دستی

شهرهای خواهرخوانده

تبریز با ۱۳ شهر از کشورهای مختلف جهان دارای پیوند خواهرخواندگی است. چهار شهر از خواهرخوانده‌های تبریز در کشور ترکیه واقع شده‌اند.

نام کشور شهر خواهرخوانده
ترکیه ترکیه استانبول[۲۴۰]
ویتنام ویتنام هوشی‌مین[۲۴۱]
ترکیه ترکیه ازمیر[۲۴۲]
چین چین ووهان[۲۴۳]
جمهوری آذربایجان جمهوری آذربایجان باکو[۲۴۴]
اتریش اتریش وین[۲۴۵]
روسیه روسیه قازان[۲۴۶]
ترکیه ترکیه قونیه[۲۴۷]
کرواسی کرواسی زاگرب[۲۴۸]
ترکیه ترکیه ارزروم[۲۴۹]
فلسطین فلسطین غزه[۲۵۰]
بلاروس بلاروس موگیلف[۲۵۱]
تاجیکستان تاجیکستان خجند[۲۵۲]
عراق عراق کربلا[۲۵۳]

پانویس

  1. ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ ۱٫۱۵ ۱٫۱۶ ۱٫۱۷ ۱٫۱۸ ۱٫۱۹ ۱٫۲۰ ۱٫۲۱ ۱٫۲۲ ۱٫۲۳ ۱٫۲۴ ۱٫۲۵ ۱٫۲۶ ۱٫۲۷ ۱٫۲۸ ۱٫۲۹ تبریز، دانشنامه جهان اسلام، جلد ۶، ت، زیرنظر: غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۰، سرواژه تبریز، ص۳۸۱.
  2. ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ۲٫۱۲ ۲٫۱۳ ۲٫۱۴ ۲٫۱۵ ۲٫۱۶ ۲٫۱۷ ۲٫۱۸ Tabrīz, Encyclopaedia of Islam
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ «تعداد جمعیت و خانوار به تفکیک تقسیمات کشوری، براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. دریافت‌شده در ۱۹ ژوئن ۲۰۱۷.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «درگاه ملی آمار». سازمان آمار ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ آوریل ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۰۸.
  5. «تراکم در شهرها». شورای عالی شهرسازی و معماری ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۹ اوت ۲۰۰۹.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی)
  7. «گزارش وضعیت مناطق نابسامان شهری و عملکرد ستادهای استانی و شهرستانی» (PDF). شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری ایران. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۷ مارس ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۷.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ نقشهٔ کامل تبریز بزرگ، نگاهی کوتاه به شهر تبریز.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ «اطلاعات آب و هوای تبریز». سازمان هواشناسی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۸ آوریل ۲۰۱۱.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «Weather Statistics: Tabriz, Iran, Islamic Republic of». The Weather Network. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مهٔ ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۰۸.
  11. «تغییر پیش‌شماره تلفن‌های ثابت آذربایجان شرقی». خبرگزاری مهر. ۱۸ مرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۱۵.
  12. شهین باهر شهردار تبریز شد
  13. Le Gall, Michel. «Tabriz». World Book Advanced. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۰۸.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ «تاریخچهٔ شهرداری تبریز». وبگاه شهرداری تبریز. دریافت‌شده در ۳ ژانویهٔ ۲۰۱۳.
  15. بانک اطلاعاتی آکو، لیست پلاک‌های خودروهای ایران
  16. فرهنگ فارسی معین
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ۱۷٫۲ ۱۷٫۳ ۱۷٫۴ ۱۷٫۵ Tabrīz, Encyclopædia Britannica
  18. «Tabriz». دانشنامهٔ looklex. دریافت‌شده در ۲۱ آگوست ۲۰۱۲.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ خورشیدی». درگاه ملی آمار. دریافت‌شده در ۱۴ اوت ۲۰۱۰.
  20. «Iran». Central Intelligence Agency. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۸ آوریل ۲۰۱۱.
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲ حدایق السیاحه، صفحهٔ ۸۶، شمارهٔ ۱۳۰۵، نسخهٔ کتابخانهٔ ملی پاریس
  22. «تغییر پایتخت: از هگمتانه تا تهران، و بعد؟». تارنمای صدای آمریکا. ۶ دی ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۶ دی ۱۳۹۲.
  23. صالحی، نصرالله، جوادیان، مسعود و حداد عادل، غلامعلی (۱۳۸۶تاریخ معاصر ایران-۲۵۳، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، ص. صص ۱۰ و ۱۱، شابک ۹۶۴-۰۵-۱۴۳۰-۶
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ ۲۴٫۲ ۲۴٫۳ ۲۴٫۴ ۲۴٫۵ William Bayne Fisher, J. A. Boyle (1968), p. 14
  25. «CITY POPULATIONS THROUGH HISTORY» (PDF). Teacherweb. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۳ اکتبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱.
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ ۲۶٫۲ ۲۶٫۳ ۲۶٫۴ ۲۶٫۵ ۲۶٫۶ دهخدا. «تبریز». لغت‌نامهٔ دهخدا. دریافت‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۰۸.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ یاقوت حموی، «تبریز»، معجم البلدان ج۲، ۱۳
  28. عباداله فتح الهی. «آشنایی با تبریز؛ پیشینهٔ تبریز، برگرفته از کتاب آشنایی با تبریز: از انتشارات شهرداری تبریز». وبگاه دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸.
  29. احمد کسروی (۱۳۲۲)، صفحهٔ ۹
  30. «تحول از نخستین تراموای اسبی ایران تا مترو در تبریز». تسنیم. ۲۶ فروردین ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۷ مارس ۲۰۱۶.
  31. «تبریز شهر اولین ها-ابرار نیوز». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ فوریه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۶ فوریه ۲۰۱۲.
  32. «تبریز عنوان‌دار شهر بدون گدا در جهان». وبگاه عصر ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۴ دسامبر ۲۰۰۹.
  33. ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ «تبریز؛ شهر زیرگذرها و روگذرها». همشهری. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۵ آوریل ۲۰۱۲.
  34. «The 9th Islamic Conference of Tourism Ministers Opens in Niamey: Adopts Resolution on the Development of Tourism in OIC Member States». وبگاه رسمی Organisation of Islamic Cooperation. ۲۴ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۵.
  35. «تبریز رتبه نخست امنیت را کسب کرد». خبرگزاری مهر. ۲۰ شهریور ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۱.
  36. «تبریز امن‌ترین کلانشهر کشور شناخته شد». خبرگزاری فارس. ۲۰ شهریور ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۱.
  37. «از سوی سازمان بهداشت جهانی اعلام شد: تبریز سالم‌ترین شهر کشور، افتخاری دیگر برای شهرداری». خبرگزاری آریا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۶ مهٔ ۲۰۱۰.
  38. «تبریز مهد سرمایه‌گذاری ایران است». خبرگزاری شهریار. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱.
  39. «شهرداری تبریز رتبهٔ اول سرمایه‌گذاری کشور». باشگاه خبرنگاران. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱.
  40. ««فرصت طلایی» سومین همایش بین‌المللی فرصت‌های سرمایه‌گذاری آذربایجان شرقی». شبکهٔ سهند. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱.
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ «دربارهٔ دانشگاه - معرفی و تاریخچه». دانشگاه تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۲.
  42. «نوین: شهر تبریز دارای رتبهٔ دوم بلندمرتبه‌سازی در کشور است». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱.
  43. «لزوم راه‌اندازی شهرک بین‌المللی سلامت در تبریز». واحد مرکزی خبر. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۶ مه ۲۰۱۴.
  44. «تبریز رتبه دوم جذب توریسم درمانی ایران». واحد مرکزی خبر. ۱ بهمن ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ بهمن ۱۳۹۱.
  45. «شهر شکلاتی ایران در دروازه‌های بازار جهانی». خبرگزاری فارس. ۲۴ تیر ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۳۹۲.
  46. ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ ۴۶٫۲ «فعالیت‌های گروه سایپا در تبریز توسعه می‌یابد». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۰.
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ ۴۷٫۲ «تبریز به عنوان «شهر جهانی بافت فرش» برگزیده شد». روزنامه اطلاعات. ۱۵ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ اکتبر ۲۰۱۵.
  48. ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ ۴۸٫۲ «اهداء اعتبار نامه "تبریز، شهر جهانی بافت فرش " به شهردار تبریز». خبرگزاری شهریار. ۱۹ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ اکتبر ۲۰۱۵.
  49. «نبود شهر در آفاق، خوش‌تر از تبریز». وبگاه راسخون. دریافت‌شده در ۳ فوریهٔ ۲۰۱۰.
  50. Eric H. Cline (4 December 2012). From Eden to Exile: Unraveling Mysteries of the Bible. National Geographic Society. ISBN 978-1-4262-1224-6.
  51. "Introduction to Tabriz city". Tabriz University. Archived from the original on 17 May 2013. Retrieved 2013-02-11.
  52. ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ http://whc.unesco.org/uploads/nominations/1346.pdf ICHHTO, Executive summary, Tabriz historical Bazaar complex, 2009, Page 228.
  53. ۵۳٫۰ ۵۳٫۱ Tabrīz, Microsoft Encarta
  54. Ramirez-faria, Carlos, p. 704
  55. ابن خردادبه، (به عربی: المسالک والممالک)، ۱۱۹–۱۲۰ و ۲۱۳.
  56. Al-Balâdhuri, The origins of the Islamic state vol 2 27
  57. ابن راوندی، راحةالصدور، ۱۱۱.
  58. Marco Polo (1854) The travels of Marco Polo: the Venetian. G. Bell & sons. 1854. p. 44.
  59. Tadeusz Jan Krusiński, Du Cerceau (Jean-Antoine, père), The history of the revolution of Persia, Volume 1, Edition of Father du Cerceau, London 1728
  60. Hall, David (1999-12-14). "Worlds Worst Natural Disasters". Across.co.nz. Retrieved 2012-04-02.
  61. Vartan Gregorian (30 June 2008). The Road to Home: My Life and Times. Simon and Schuster. ISBN 978-1-4391-2911-1.
  62. یحیی آرین پور، ۱۳۷۴
  63. Printing of the Qurʾān, Encyclopaedia of the Qurʾān
  64. یحیی ذکا (۱۳۷۶)، ص. ۱۱۱
  65. Martin (1995), p.734
  66. صانعی دره‌بیدی، محسن (۱۳۸۱)
  67. صمد سرداری‌نیا (۱۳۸۱تبریز شهر اولین‌ها، تبریز: کانون فرهنگ و هنر آذربایجان
  68. ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ Abrahamian (1982), p.97-98
  69. Hasan Javadi; Edward Granville Browne (2008). Letters from Tabriz: The Russian Suppression of the Iranian Constitutional Movement. Mage Publishers. ISBN 978-1-933823-25-6.
  70. ۷۰٫۰ ۷۰٫۱ Touraj Atabaki (4 November 2000). Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran. I.B.Tauris. ISBN 978-1-86064-554-9.
  71. Page 412-3
  72. Abrahamian (1982), p. 596
  73. John D Stempel (1 August 2009). Inside the Iranian Revolution. Clark Group. ISBN 978-0-9825057-2-4.
  74. https://news.google.com/newspapers?nid=1310&dat=19791209&id=vgYzAAAAIBAJ&sjid=EuIDAAAAIBAJ&pg=6852,2643906&hl=en
  75. https://news.google.com/newspapers?nid=1368&dat=19791210&id=CHtQAAAAIBAJ&sjid=fBIEAAAAIBAJ&pg=6428,2050542&hl=en
  76. Maziar Behrooz (4 November 2000). Rebels With A Cause: The Failure of the Left in Iran. I.B.Tauris. ISBN 978-1-86064-630-0.
  77. R. Bergquist, The role of airpower in the Iran-Iraq War, Air University Press, Washington DC, 1988. p. 46. & 57.
  78. http://www.ghatreh.com/news/nn24376884/مراسم-بزرگداشت-شهدای-بمباران-دانشگاه-تبریز-برگزار-شود
  79. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵.
  80. http://www.shahrsazionline.com/wp-content/uploads/2015/01/طرح-تفصیلی-شهر-تبریزwww.shahrsazionline.com_.pdf
  81. http://shahryarnews.net/?MID=21&Type=News&TypeID=1&id=18009
  82. عزیزپور، صفحه ۵۹–۵۸
  83. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (۱۳۸۰)، صفحهٔ ۴۸
  84. اطلس جامع گیتاشناسی ۸۶–۸۵، صفحهٔ ۳۳
  85. «نقشهٔ بافت‌های فرسودهٔ مصوب شهرها: تبریز». وبگاه شرکت مادرتخصصی عمران و بهسازی شهری ایران. دریافت‌شده در ۱۴ ژانویهٔ ۲۰۱۳.
  86. "آب و هوای تبریز". سازمان هواشناسی کشور. Archived from the original on 8 May 2012. Retrieved 13 May 2011.
  87. از مقدمهٔ کتاب «زمین لرزه‌های تبریز»، نوشتهٔ «علی‌اصغر ظهوریان ایزدپناه»، قابل دسترسی از طریق دانشنامهٔ شهر تبریز
  88. ناصرخسرو، سفرنامه، ۸–۹
  89. «ظرفیت اسکان شهرک امن تبریز ۲ برابر می‌شود». ایسنا. ۳۰ آبان ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۳۹۱.
  90. خاماچی، بهروز. صفحهٔ ۳۰
  91. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی بایگانی‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine، سرواژهٔ آذری (زبان). بازدید: ژانویهٔ ۲۰۰۹. به نقل از: مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، التنبیه والاشراف ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
  92. یحیی ذکا(۱۳۵۶)، صفحه‌های ۳۲۳–۳۷۱
  93. Le Strange, G.(۱۹۶۶).
  94. Derenko, M. , Malyarchuk, B. , Bahmanimehr, A. , Denisova, G. , Perkova, M. , Farjadian, S. , & Yepiskoposyan, L. (2013). Complete Mitochondrial DNA Diversity in Iranians. PloS one, 8(11), e80673.
  95. پاکتچی، احمد. «تبریز». دانشنامه بزرگ اسلامی. دریافت‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۴.
  96. بنگرید:
    1. Ronald Bishop Smith, "The first age of the Portuguese embassies, navigations and peregrinations in Persia (1507-1524).",Printed by Decatur Press, 1970. pg 85-86
    2. فلور، ویلم. «دروصف شهر بزرگ و مهم تبریز که در انتهای پادشاهی ایران و در ایالتی واقعست که بزبان فارسی الدبه می‌نامند». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۲-۰۴-۲۱.
  97. «شناسنامهٔ فرهنگی، اجتماعی شهر تبریز». انجمن جامعه‌شناسی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۶ ژانویهٔ ۲۰۰۸.
  98. John A A Boyle (Editor), Persia: History and Heritage, Routledge, 2011, p:38
  99. Phyllis G. Jestice (Edit.), Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia, 2004, p. 92.
  100. مشکور، محمدجواد. صفحهٔ ۱۹۹
  101. ۱۰۱٫۰ ۱۰۱٫۱ North, S.J.R. , Guide to Biblical Iran, Rome 1956, p.  50
  102. "Jews in Azerbaijan". Encyclopaedia Judaica. 1971. Archived from the original on 15 February 2014. Retrieved 7 November 2014.
  103. اقتصاد یهودیان ایران
  104. نقش یهودیان در هنر و اقتصاد فرش ایران
  105. تبریز (مکتب)، دانشنامهٔ جهان اسلام
  106. «جمعیت و خانوار شهرستان‌های کشور به ترتیب استان بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰» (PDF). مرکز آمار ایران. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۳ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۳۹۱.
  107. «largest cities and towns and statistics of their population».
  108. «Iran Major cities - population - CIA World Factbook». The Central Intelligence Agency (CIA). بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲.
  109. ۱۰۹٫۰ ۱۰۹٫۱ ۱۰۹٫۲ نظریان، اصغر (۱۳۹۴جغرافیای شهری ایران (رشته جغرافیا)، تهران: مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه پیام نور، ص. ۹۰–۹۱، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۵۵-۴۳۴-۶
  110. لیستی از ۲۶ اثر تاریخی از بین رفته در زلزله‌های تبریز را می‌توانید در Charles Melville, Historical Monuments and Earthquakes in Tabriz, Iran, Vol. 19 (1981), pp. 159-177 یا در منبع اصلی آن مقاله «زلزله‌های تبریز» نوشتهٔ دولت‌آبادی بیابید.
  111. تاریخ تبریز تا قرن نهم هجری، محمدجواد مشکور، صص ۷۳–۷۰
  112. G. Fehervari(1970). p. 737
  113. طاهری، ابوالقاسم. جغرافیای تاریخی گیلان، مازندران و آذربایجان از نظر جهانگردان. صفحهٔ ۷۵.
  114. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز. صفحهٔ ۱۳۵ و ۱۳۶.
  115. لیلا شکیب مهر (۱۸ اکتبر ۲۰۱۵). «سبک خانه‌های تاریخی تبریز؛ از مشروطه تا امروز». آکا ایران به نقل از مجله منزل. دریافت‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۵.
  116. ۱۱۶٫۰ ۱۱۶٫۱ «خانه‌های قدیمی تبریز». سازمان فرهنگی، هنری شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ فوریه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۹ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
  117. ۱۱۷٫۰ ۱۱۷٫۱ «تاریخچهٔ استانداران». استانداری آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۵ مارس ۲۰۱۰.
  118. ۱۱۸٫۰ ۱۱۸٫۱ «شهرداری تبریز». دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی-درمانی تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۵ مارس ۲۰۱۰.
  119. «انتصاب نخستین شهردار زن در کلان‌شهر تبریز». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۷ مارس ۲۰۱۱.
  120. «رحمانی نماینده مردم تبریز در مجلس: وزارت خارجه از تهران محوری خارج شود». پایگاه اطلاع‌رسانی رضا رحمانی. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۱۴.
  121. «رویدادهای مهم تاریخی از سقوط امپراتوری عثمانی تا به امروز/دنبالهٔ خاطرات سرکنسول امپراتوری آلمان در تبریز». وبگاه مگ‌ایران، به نقل از روزنامهٔ ایران، شمارهٔ ۳۵۷۵، صفحهٔ ۱۵. دریافت‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۳.
  122. شهر من تبریز، صفحهٔ ۳۱۳
  123. «آشنایی با خانه اردوبادی - آذربایجان‌شرقی». وبگاه همشهری. دریافت‌شده در ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۱۴.
  124. «تبریز، پایتخت صنعت ایران». نصرنیوز. ۲ تیر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۱۶.
  125. «FRANCE iii. RELATIONS WITH PERSIA 1789-1918». Encyclopædia Iranica. دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۱۶.
  126. «معرفی تبریز». دانشنامه جهان اسلام. دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۱۶.
  127. «IRAN» (PDF). Association for Diplomatic Studies and Training. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۶.
  128. بهروز خاماچی (۱۳۸۶شهر من تبریز، ندای شمس، ص. ۴۶۸
  129. «براساس نتایج پژوهشگران دانشگاه تبریز: هر ۳۴۰ هزار تبریزی، فقط یک پارک شهر دارند». روزنامهٔ رسالت. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱ فوریهٔ ۲۰۰۹.
  130. «شهردار تبریز اعلام کرد: افتتاح بازار سوغات تبریز تا پایان سال ۸۸». خبرگزاری شهریارنیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۵ مهٔ ۲۰۰۹.
  131. «طولانی شدن وضعیت تملک ۴۰ ساله پارک بزرگ تبریز قابل قبول نیست». خبرگزاری کار ایران. ۴ دی ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۴ مارس ۲۰۱۶.
  132. «رویای ناتمام بزرگترین پارک خاورمیانه در تبریز/ انتظار ۴۳ ساله برای افتتاح پارک». مهر. ۲ آذر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۴ مارس ۲۰۱۶.
  133. «ماسک‌های سیاسی در باغ‌شهر تبریز!». باشگاه خبرنگاران جوان. ۳ دی ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ فوریه ۲۰۱۶.
  134. «باغ شهر تبریز کجا رفت؟». اهراب نیوز. ۱۵ آبان ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۹ فوریه ۲۰۱۶.
  135. «تبریز شهری که تنها نام «باغ شهر» را دارد/ فضاهای سبزی که با تغییر کاربری رنگ باخت». خبرگزاری مهر. ۳ شهریور ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۹ فوریه ۲۰۱۶.
  136. «دستکاری در نقشه جامع، ۵۰ باغ تبریز را نابود کرد». خبرگزاری دانا. ۱۸ بهمن ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ فوریه ۲۰۱۶.
  137. ۱۳۷٫۰ ۱۳۷٫۱ «تبریز، آرمان شهر گردشگران تابستانی ایران زمین». ایرنا. ۳ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۹ مهر ۱۳۹۴.
  138. «هتل‌های پنج‌ستاره تبریز». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۲.
  139. «با حضور مسوولان؛ هتل پنج ستاره کایا لاله پارک تبریز افتتاح شد». خبرگزاری برنا. ۲۲ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۶.
  140. «هتل گسترش تبریز». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۲.
  141. «هتل‌های تبریز». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲.
  142. «گاهشمار سینمای ایران - اولین‌ها». موزهٔ سینمای ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۸.
  143. یحیی ذکاء(۱۳۷۶)، ص. ۱۱۱
  144. «سینماها». وبگاه شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۸ فوریهٔ ۲۰۱۰.
  145. ۱۴۵٫۰ ۱۴۵٫۱ ۱۴۵٫۲ ۱۴۵٫۳ «بازارها و مراکز تجاری تبریز را بیشتر بشناسید+تصاویر». نصرنیوز. ۳ فروردین ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۹ دسامبر ۲۰۱۵.
  146. شهر من تبریز، بهروز خاماچی، ص ۲۰۴
  147. «بهره‌برداری از مجتمع‌های تجاری، رفاهی و خدماتی هتل 5 ستاره لاله تبریز». شهریارنیوز. ۱۹ بهمن ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۹ دسامبر ۲۰۱۵.
  148. «لاله پارک تبریز اولین مرکز تجاری برندهادر کشور». پرتال جامع ساخت و ساز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۹ دسامبر ۲۰۱۵.
  149. «مجتمع ستاره باران تبریز به عنوان برتر در سطح کشور دست یافت». خبرگزاری آریا. دریافت‌شده در ۵ ژوئیه ۲۰۱۶.
  150. «افتتاح مجتمع تجاری تفریحی "ستاره باران" تبریز+تصاویر». نصرنیوز. دریافت‌شده در ۵ ژوئیه ۲۰۱۶.
  151. «مراکز خرید کلانشهر تبریز». شهرداری تبریز. ۲۱ آذر ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۹ دسامبر ۲۰۱۵.
  152. «تاریخچهٔ نمایشگاه بین‌المللی تبریز». نمایشگاه بین‌المللی تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ دسامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸.
  153. Burke, Andrew, et al.(2004). Page 137
  154. «نقشه گردشگری تبریز به موبایل مسافران نوروزی بلوتوث می‌شود». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۹ مارس ۲۰۱۲.
  155. «موزه‌های استان آذربایجان شرقی». سازمان توسعه گردشگری شهرداری تبریز. بهار ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۹ فوریه ۲۰۱۶.
  156. ۱۵۶٫۰ ۱۵۶٫۱ Reza Arasteh(1960), pp. 33-40
  157. «تاریخچهٔ دانشگاه تبریز». سایت شخصی رضا همراز. ۴ دی ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۱.
  158. «پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه تبریز». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ دسامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۰۹.
  159. «توان و امکانات بازرگانی استان آذربایجان شرقی». رادیو تجارت. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۲.
  160. Dumper (2007). p. 321
  161. http://www.khabaronline.ir/detail/394761/Economy/industry
  162. ۱۶۲٫۰ ۱۶۲٫۱ Yavari (2004).
  163. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز، صفحهٔ ۱۸۰
  164. جغرافیای کامل ایران، صفحه‌های ۲۱۵ و ۲۱۶
  165. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز، صفحه‌های ۱۷۹ و ۱۸۰
  166. «شهر شکلاتی ایران در دروازه‌های بازار جهانی». خبرگزاری فارس. ۲۴ تیر ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۳۹۲.
  167. ۱۶۷٫۰ ۱۶۷٫۱ Evered (2002).
  168. «نخستین خوشهٔ صادراتی چرم و کفش در تبریز فعالیت خود را آغاز کرد». ایرنا. ۲۱ بهمن ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۰۸.
  169. «تبریز، دومین شهر آلودهٔ کشور». خبرگزاری شریف‌نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۱ اوت ۲۰۰۹.
  170. «مازوت، نیروگاه حرارتی تبریز را پلمب کرد». خبرگزاری فارس. ۲۷ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۵.
  171. «تبریز رکوردار آلوده‌ترین شهر کشور است». تابناک. دریافت‌شده در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۵.
  172. «آخرین وضعیت نیروگاه حرارتی تبریز و آلودگی‌های ناشی از آن». ۱۱ بهمن ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۵.
  173. «آلودگی هوا، کیفیت و کمیت آلاینده‌های شهر تبریز و حومه». ادارهٔ کل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۱ فوریهٔ ۲۰۰۹.
  174. H. Golabian, Macro-engineering Seawater in Unique Environments: Arid Lowlands and Water Bodies Rehabilitation, 2011, Springer, p. pp 365-397
  175. ۱۷۵٫۰ ۱۷۵٫۱ «تبریز، رکورددار آلونک‌نشینی». روزنامهٔ ابتکار. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریهٔ ۲۰۰۹.
  176. «آشنایی با تبریز». وبگاه دانشگاه تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژوئیه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۰۹.
  177. Ashnayi
  178. «شناسنامه فرهنگی، اجتماعی شهر تبریز». مطالعات شهری ایران. ۸ آبان ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۱۵ مارس ۲۰۱۶.
  179. «دستگیری اراذل و اوباش کوی ولیعصر تبریز». فارس. ۳۱ مرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۵ مارس ۲۰۱۶.
  180. «کمک ۴۰۰ میلیون ریالی اهالی منطقه میرداماد تبریز به مدافعان حرم». خبرگزاری شبستان. ۲۴ اسفند ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۵ مارس ۲۰۱۶.
  181. «جشنواره هندوانه در شهرک باغمیشه تبریز برگزار شد». خبرگزای کار. ۹ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۵ مارس ۲۰۱۶.
  182. «آتش‌سوزی در یکی از برج‌های مسکونی شهرک رشدیه تبریز/ انتقال 18 نفر به بیمارستان». خبرگزاری فارس. ۱۴ آذر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۵ مارس ۲۰۱۶.
  183. «بهره‌برداری از پارک و سالن ورزشی مرزداران تبریز آغاز شد». خبرگزاری کار. ۱۲ خرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۵ مارس ۲۰۱۶.
  184. «اجرای پر شتاب ایستگاه آتش‌نشانی کوی نصر تبریز». خبرگزاری پانا. ۱۵ مرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۵ مارس ۲۰۱۶.
  185. «مسیرهای 9 گانه راهپیمایی روز جهانی قدس در تبریز اعلام شد». خبرگزاری مهر. ۳۱ تیر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۵ مارس ۲۰۱۶.
  186. ۱۸۶٫۰ ۱۸۶٫۱ «تغییرات مدیریتی در بدنه شهرداری تبریز». ایسنا. ۱۶ آبان ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۸ نوامبر ۲۰۱۵.
  187. «پروژهٔ آذران». شرکت‌های تعاونی مسکن کارکنان دولت تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۰ ژوئن ۲۰۰۹.
  188. «افتتاح و آغاز به‌کار شهرداری منطقهٔ ۱۰ تبریز». خبرگزاری شهریارنیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۰۹.
  189. «زیر ساخت‌های شهرک خاوران باید سریع ترفراهم شود». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۲.
  190. «مقررات دست و پاگیر اداری نباید مانع از پیشبرد امور بدیهی شود/الحاق شهر باسمنج به تبریز». خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۲.
  191. «در اثر تصادف در بزرگراه شهید کسایی تبریز/5 سرنشین سمند در تبریز در آتش سوختند». خبرگزاری فارس. ۲۵ آذر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  192. «بالاخره پس از 11 سال کنارگذر 15 کیلومتری غربی تبریز قد کشید». خبرگزاری فارس. ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  193. «عملیات ایمن‌سازی اتوبان پاسداران تبریز به پایان رسید». مهر. ۲۱ اسفند ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  194. «اجرای پروژه اصلاح هندسی بلوار کارگر توسط شهرداری منطقه 6». شهرداری تبریز. ۱۲ تیر ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  195. «عملیات اجرایی پروژه میدان آذربایجان آغاز شد». خبرآنلاین. ۱۹ خرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  196. «راه‌اندازی سامانه ریلی سبک در کریدور کمربندی آزادی و آذربایجان تبریز». عرش نیوز. ۳ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  197. «تکمیل کمربندی میانی با اتصال شهرک سفیران امید به میدان فاطمی». شهریارنیوز. ۲۵ خرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  198. «طولانی‌ترین پروژه زیرگذر شهری شمالغرب کشور در تبریز بهره‌برداری شد». فارس. ۲۲ مهر ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  199. «تاریخچهٔ فرودگاه بین‌المللی تبریز». هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ سپتامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۸ سپتامبر ۲۰۰۹.
  200. «برنامهٔ پروازهای فرودگاه بین‌المللی تبریز». وبگاه مراقبت پرواز تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۴ آگوست ۲۰۰۹.
  201. «پرواز مستقیم تبریز تفلیس دایر شد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۱۲.
  202. ۲۰۲٫۰ ۲۰۲٫۱ «تاریخچهٔ اداره کل راه‌آهن آذربایجان». ادارهٔ کل راه‌آهن آذربایجان. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸.
  203. «آشنایی با شهر تبریز، آداب و سنن و مشاهیر آذربایجان شرقی». وبگاه دانشگاه تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ فوریه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۰ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
  204. «تاریخچهٔ سازمان». سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۸ مارس ۲۰۰۹.
  205. «بزرگترین پایانه مسافربری غرب کشور با حضور وزیر راه و شهرسازی افتتاح شد». ایسنا. ۲۰ اسفند ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۶.
  206. «مدیرعامل پایانه‌های مسافربری شهرداری تبریز:احداث ترمینال‌های دیگر در مناطق شهری تبریز در حال انجام است». ایلنا. ۶ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۱۶.
  207. «توسط شهرداری منطقه 5/عملیات اجرایی ترمینال شرق تبریز آغاز شد». خبرگزاری فارس. ۲۸ فروردین ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۱۶.
  208. «تحول از نخستین تراموای اسبی ایران تا مترو در تبریز». خبرگزاری تسنیم. ۲۶ فروردین ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۸ دسامبر ۲۰۱۵.
  209. «از «تراموای باستانی مشروطه» تا «متروی مدرن تبریز با 5 واگن»». خبرگزاری فارس. ۱۶ مهر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۸ دسامبر ۲۰۱۵.
  210. «پیشینه مطالعات». سازمان متروی تبریز. دریافت‌شده در ۱۸ دسامبر ۲۰۱۵.
  211. «تبریز سرانجام مترو دار شد/افتتاح فاز ۷ کیلومتری پس از سال‌ها وعده». خبرگزاری مهر. ۵ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۷ اکتبر ۲۰۱۵.
  212. «آخرین وضعیت خطوط قطار شهری تهران». شرکت مادر تخصصی حمل و نقل ریلی در ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۶ ژوئیه ۲۰۱۵.
  213. «آخرین وضعیت خطوط قطار شهری مشهد». شرکت مادر تخصصی حمل و نقل ریلی در ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۶ ژوئیه ۲۰۱۵.
  214. «آخرین وضعیت خطوط قطار شهری تبریز». شرکت مادر تخصصی حمل و نقل ریلی در ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۶ ژوئیه ۲۰۱۵.
  215. ۲۱۵٫۰ ۲۱۵٫۱ «پیشگامی تبریز در طرح‌های ساخت مترو». روزنامهٔ ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸.
  216. «مترو تبریز پس از توقف ۳ ساله در ایستگاه وعده افتتاح شد». خبرگزاری فارس.
  217. «بی‌آرتی، تحول نوین در رفاه مسافران تبریزی». روزنامهٔ کارگران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
  218. اتوبوس‌های تندرو زمینه اجرای طرح محدوده ترافیکی تبریز را تسریع می‌کند
  219. معرفی سامانه خطوط تندرو کلانشهر تبریز
  220. «دربارهٔ سازمان و تاریخچه». سازمان تاکسیرانی تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اوت ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۰۹.
  221. «لیست اماکن ورزشی تبریز». شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲.
  222. «رشد 16 درصدی ورزشکاران سازمان یافته تبریز در شش‌ماهه نخست امسال». ایرنا. ۷ مهر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱ اکتبر ۲۰۱۴.
  223. «فعالیت 583 باشگاه در آذربایجان شرقی». باشگاه خبرنگاران جوان. ۳۱ فروردین ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۰ آوریل ۲۰۱۶.
  224. «میانگین تماشاگر در بازی‌های خانگی؛ تراکتور بیشترین و صبا کمترین». سایت گل. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۰۹.
  225. «عزیزمحمدی: تراکتور رکوردار تماشاگران لیگ برتر است». عصر ایران. ۲۸ فروردین ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۱.
  226. «تراکتورسازی پرتماشاگرترین تیم لیگ برتر فوتبال شد». مهر. ۷ خرداد ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۱.
  227. «تراکتور پرتماشاگرترین تیم لیگ برتر». برترین‌ها. ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۱.
  228. «تبریز در آستانه 3 تیمه شدن در لیگ برتر فوتبال / این بار «فراز» با تبریزی‌هاست». خبرگزاری فارس. ۲۶ فروردین ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۸ فروردین ۱۳۹۲.
  229. «تبریز پایتخت فوتبال ایران». خبرگزاری فارس. ۲۸ فروردین ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۸ فروردین ۱۳۹۲.
  230. «آقای خسوس اصلاً بازی‌های قطب فوتسال ایران را ندید». خبرگزاری فارس. ۱۴ اسفند ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۸ فروردین ۱۳۹۲.
  231. «تبریز قطب جدید دوچرخه‌سواری آسیا». صدا و سیمای مرکز تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲.
  232. تور دوچرخه سواری آذربایجان، ۲۳ سال طلایه داری در عرصه ورزش بین‌المللی بایگانی‌شده در ۲۰ مه ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine (خبرگزاری ایرنا)
  233. «انتصاب مشاور فنی بیست و هفتمین دوره تور دوچرخه سواری بین‌المللی آذربایجان». فدراسیون دوچرخه‌سواری ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲.
  234. «History». وبگاه تیم دوچرخه‌سواری پتروشیمی تبریز. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲.
  235. http://tabriz.irib.ir/radio
  236. ۲۳۶٫۰ ۲۳۶٫۱ «تاریخچهٔ مرکز». صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویهٔ ۲۰۱۰.
  237. «دیجیتالی‌شدن پخش برنامه‌ها از سیاست‌های اصلی شبکهٔ سهند». صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۱۰.
  238. ۲۳۸٫۰ ۲۳۸٫۱ پیش‌گفتار و مقدمهٔ کتاب «روزنامهٔ انجمن تبریز»، کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران.
  239. مرضیه زینی‌زاده و همکاران (۱۳۸۴)، صفحه‌های ۱۲۴–۱۲۷
  240. شهردار تبریز: تبریز و استانبول خواهرخوانده شدند
  241. «تبریز و هوشی‌مین ویتنام، خواهرخوانده می‌شوند». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۵ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
  242. «تأکید بر تعمیق روابط آذربایجان شرقی و ازمیر ترکیه». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۷ مهٔ ۲۰۱۰.
  243. «آذربایجان شرقی و ایالت «خوبی» چین تفاهمنامهٔ همکاری امضاء کردند». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۱ اوت ۲۰۰۹.
  244. «Executive Power of the Baku City». Azerbaijan.az. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۸ آوریل ۲۰۰۹.
  245. «با همکاری شهرداری تبریز و سفارت اتریش صورت گرفت؛ گشایش نمایشگاه معماری وین در پارک مفاخر تبریز». خبرگزاری شهریار. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۰۹.
  246. «شهرهای تبریز و قازان خواهرخوانده شدند». خبرگزاری شهریار. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۴ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
  247. «از سوی اعضای شورای شهر تبریز عقد خواهرخواندگی تبریز و قونیه دنبال می‌شود». روزنامهٔ کیهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۸ آوریل ۲۰۱۰.
  248. «زاگرب با تبریز خواهرخوانده می‌شود». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۱.
  249. «شهرهای تبریز و ارزروم ترکیه خواهرخوانده می‌شوند». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۱.
  250. «تبریز و غزه خواهرخوانده شدند». خبرگزاری تابناک. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۲ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
  251. «شهرهای تبریز و مگلیف بلاروس خواهرخوانده شدند». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۲ آوریل ۲۰۱۲.
  252. «تبریز و خجند خواهرخوانده می‌شوند». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۱۱.
  253. «کربلا خواهرخوانده تبریز شد». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۳۹۵.

منابع

فارسی

  • خاماچی، بهروز (۱۳۸۹شهر من تبریز، تبریز: انتشارات ندای شمس، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۶۸۸-۰۳-۶
  • آرین‌پور، یحیی (۱۳۷۴از صبا تا نیما، تهران: انتشارات زوار
  • درکتانیان، غلامرضا (زمستان ۱۳۸۵)، «جمعیت خیریهٔ محلهٔ نوبر»، فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد (۶۴)
  • دهخدا، علی‌اکبر. «تبریز». لغت‌نامهٔ دهخدا. دریافت‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۰۸.
  • زینی‌زاده، مرضیه، و همکاران (۱۳۸۴سیمای میراث فرهنگی و گردشگری آذربایجان شرقی، تهران: روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان میراث فرهنگی و گردشگری آذربایجان شرقی
  • ذکا، یحیی (۱۳۵۶کاروند کسروی-مجموعهٔ مقالات و گفتارهای احمد کسروی، تهران شرکت سهامی کتاب‌های جیبی با همکاری مؤسسهٔ انتشارات فرانکلین
  • ذکا، یحیی (۱۳۷۶تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، شابک ۹۶۴-۴۴۵-۵۰۴-۵
  • ذیلابی، نگار، «تبریز (مکتب)»، دانشنامهٔ جهان اسلام (جلد ششم)، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی
  • راوندی، محمد بن علی (۱۳۸۵راحةالصدور و آیةالسرور در تاریخ آل سلجوق، به کوشش به سعی و تصحیح محمد اقبال.، تهران: اساطیر، شابک ۹۶۴-۳۳۱-۳۶۶-۲
  • سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (۱۳۸۰فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، شابک ۹۶۴-۶۳۸۳-۵۸-۰
  • سرداری‌نیا، صمد (۱۳۷۹)، «جبار باغچه‌بان»، مشاهیر آذربایجان، تبریز: انتشارات شایسته
  • صانعی دره‌بیدی، محسن (۱۳۸۱تاریخ طراحی صحنه تئاتر در ایران، تهران: انتشارات نمایش
  • کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۷۴روزنامهٔ انجمن تبریز، تهران: کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران با همکاری استانداری آذربایجان شرقی
  • عزیزپور، ملکه (۱۳۷۵توان‌سنجی محیط طبیعی و توسعهٔ فیزیکی شهر، پژوهش موردی الگوی مناسب توسعهٔ شهر تبریز، پایان‌نامهٔ دکتری جغرافیای شهری، دانشکدهٔ علوم انسانی، تهران: دانشگاه تربیت مدرس
  • کسروی، احمد (۱۳۲۲آذری یا زبان باستان آذربایجان، تهران
  • کسروی، احمد (۱۳۵۵تاریخ مشروطهٔ ایران، امیرکبیر
  • مؤمنی، مصطفی، «تبریز»، دانشنامهٔ جهان اسلام (جلد ششم)، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی
  • ناصرخسرو (تابستان ۱۳۷۵سفرنامه، به کوشش به کوشش محمد دبیرسیاقی.، تهران: زوار، شابک ۹۶۴-۴۰۱-۰۰۹-۴
  • مشکور، محمدجواد (۱۳۴۹نظری به تاریخ آذربایجان و آثار باستانی و جمعیت‌شناسی آن، انتشارات انجمن آثار ملی
  • دفتر تحقیقات، برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی (۱۳۶۶جغرافیای کامل ایران، تهران
  • واحد پژوهش و تألیف گیتاشناسی، زیرنظر سعید بختیاری (۱۳۸۵اطلس جامع گیتاشناسی ۸۶–۸۵، تهران: مؤسسهٔ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، شابک ۹۶۴-۳۴۲-۲۰۰-۳
  • واحد پژوهش و تألیف گیتاشناسی، زیرنظر سعید بختیاری، نقشهٔ کامل تبریز بزرگ، تهران: مؤسسهٔ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، شابک ۹۶۴-۳۴۲-۱۳۰-۹
  • حمام‌های تاریخی تبریز، عطیه رشید نجفی، انتشارات فن آذر و آشینا، چاپ اول، بهار ۱۳۸۸.

عربی

  • ابن خردادبه (۱۸۸۹(به عربی: المسالک والممالک)، به کوشش ویراستهٔ M.J De Goeje.، (به عربی: لیدن): (به عربی: بریل)
  • (به عربی: الحموی، یاقوت) (۱۹۷۷معجم‌البلدان ج۲، (به عربی: بیروت): دارصادر

انگلیسی

پیوند به بیرون

مراکز شهری
در دانشنامه‌های دیگر
نقشه‌ها
استان آذربایجان شرقی

استان آذربایجان شرقی یکی از استان‌های ترک نشین ایران است که در منطقه آذربایجان ایران واقع شده و زمان حکومت پهلوی آذربایجان خاوری نامیده می‌شد. این استان بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین استان ناحیهٔ شمال غربی ایران (آذربایجان) محسوب می‌شود. استان آذربایجان شرقی از سمت شمال به جمهوری‌های آذربایجان و ارمنستان، از سمت غرب و جنوب غرب به استان آذربایجان غربی، از سمت شرق به استان اردبیل و از سمت جنوب شرق به استان زنجان محدود شده‌است. این استان دارای آب و هوای سرد کوهستانی بوده و کلّ محدودهٔ استان را کوه‌ها و ارتفاعات تشکیل داده‌اند. مساحت استان آذربایجان شرقی ۴۵٬۴۹۱ کیلومتر مربع است، این استان، یگانه استان ایران است که با ارمنستان هم‌مرز است و همچنین تنها استان کشور است که هم با خاک اصلی جمهوری آذربایجان و هم با جمهوری خودمختار نخجوان که برون بومی متعلق به جمهوری آذربایجان است، مرز مشترک دارد.

این استان محل اتصال دو رشته کوه مهم و اصلی کوه‌های ایران، یعنی البرز و زاگرس است و بلندترین نقطهٔ آن، قلهٔ کوه سهند است. مرکز استان آذربایجان شرقی، کلان‌شهر تبریز است. از شهرهای مهم و اقماری این استان می‌توان به مراغه، بناب مرند، اهر و میانه اشاره کرد. آذربایجان شرقی رتبهٔ اول صادرات غیرنفتی در کشور را داراست. همچنین این استان امن‌ترین و کم‌جرم‌ترین استان ایران به‌شمار می‌رود.

بازار تبریز

بازار تبریز بزرگ‌ترین و مهم‌ترین بازار سرپوشیده در سطح جهان به‌شمار می‌رود که در شهر تبریز در ایران واقع شده‌است. این بازار با مساحتی حدود یک کیلومتر مربع، بزرگ‌ترین بازار سرپوشیدهٔ جهان است. بازار تبریز در مردادماه سال ۱۳۸۹ خورشیدی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌است. این بازار از بازارچه‌ها دالان‌ها، تیمچه‌ها سراها و کاروانسراهای متعددی تشکیل یافته‌است. پیش‌تر به جهت قرارگرفتن شهر تبریز بر سر چهارراه جادهٔ ابریشم و گذر روزانهٔ هزاران کاروان از کشورهای مختلف آسیایی، آفریقایی و اروپایی از آن، این شهر و بازار آن از رونق بسیار خوبی برخوردار بوده‌است.این بازار حدود ۳ سدهٔ پیش و پس از وقوع زمین‌لرزهٔ تاریخی تبریز در سال ۱۱۹۳ قمری توسط نجفقلی خان دنبلی حاکم وقت تبریز بازسازی شده‌است. بازار تبریز در سال ۱۳۵۴ خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. تاریخ بنای این مجموعه مشخص نیست؛ ولی بسیاری از جهان‌گردانی که از سدهٔ چهارم هجری تا دورهٔ قاجاریان از این بازار بازدید کرده‌اند، دربارهٔ آن اطلاعاتی ارائه داده‌اند.بسیاری از گردشگران و جهانگردان نظیر ابن بطوطه، مارکو پولو، جاکسن، اولیای چلبی، یاقوت حموی، گاسپار دروویل، الکسیس سوکتیکف، ژان شاردن، اوژن فلاندن، جان کارت‌رایت، جملی کاردی، کلاویخو، رابرت گرنت واتسن، حمدالله مستوفی و مقدسی از رونق و شکوه بازار تبریز تمجید کرده‌اند. این بازار با داشتن حدود ۵٬۵۰۰ باب حجره، مغازه و فروشگاه، ۴۰ گونه شغل، ۳۵ باب سرا، ۲۵ باب تیمچه، ۳۰ باب مسجد، ۲۰ باب راسته و راسته‌بازار، ۱۱ باب دالان، ۵ باب حمام و ۱۲ باب مدرسه، به‌عنوان اصلی‌ترین مرکز داد و ستد مردم تبریز و ایران شناخته می‌شود.این مجموعه با نام مجموعه بازار تبریز در تاریخ ۲۵ شهریور ۱۳۵۴ با شمارهٔ ثبت ۱۰۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در سال ۲۰۱۰ نیز این مجموعه با شماره ثبت ۱۳۴۶ به عنوان یکی از میراث جهانی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.و اما با آتش سوزی گسترده در تاریخ ۹۸/۲/۱۹ بخشی از این بازار فروریخت و بیش از ۱۰۰ ها مغازه در شعله های ویران کننده سوخت.این حادثه۲۹ مجروح برجای گذاشت و تا به حال این حادثه غیر عمد بوده است

این حادثه پس از ده سال دوباره تکرار شد

باشگاه فوتبال تراکتور

باشگاه فوتبال تراکتور که در میان هواداران خود به نام تیراختور و تراکتور آذربایجان شناخته می‌شود یک باشگاه فوتبال پرهوادار ایرانی در شهر تبریز است.

این تیم در سال ۱۳۴۹ با پشتیبانی کارخانهٔ تراکتورسازی در شهر تبریز بنیان‌گذاری شد و از سال ۱۳۸۸ تا اردیبهشت سال ۱۳۹۷ در مالکیت سپاه عاشورا بود. این باشگاه در خرداد ۱۳۹۷ و در یک مزایده، به محمدرضا زنوزی مطلق واگذار شد.

باشگاه فوتبال ماشین‌سازی تبریز

باشگاه فوتبال ماشین‌سازی تبریز یک باشگاه فوتبال در شهر تبریز است. این تیم که در سال ۱۳۴۷ تأسیس شده‌است، قدیمی‌ترین تیم فوتبال شمال غرب به حساب می‌آید.ماشین‌سازی در لیگ آزادگان ۱۳۷۳ با هدایت ناصر حجازی و با کسب رتبه سوم به عنوان بهترین تیم شهرستانی شناخته شد؛ اما پس از چند سال به دسته‌های پایین‌تر سقوط کرد تا این که با هدایت رسول خطیبی، با کسب رتبه دوم در لیگ آزادگان ۹۵–۱۳۹۴ پس از ۲۰ سال دوری از سطح اول فوتبال ایران، به لیگ برتر صعود کرد و پس از یک سال دوباره سقوط کرد و به لیگ آزادگان بازگشت.

این باشگاه در فصل ۹۸–۱۳۹۷ جایگزین تیم گسترش فولاد تبریز شد و به لیگ برتر بازگشت.

خانه مشروطه (تبریز)

خانهٔ مشروطه، یکی از خانه‌های تاریخی و موزه‌های شهر تبریز است که در محله راسته‌کوچه واقع در غرب بازار تبریز قرار گرفته‌است. این بنا به سبک معماری دورهٔ قاجار ساخته شده و ملک شخصی مهدی کوزه‌کنانی بوده‌است. این بنا در تاریخ ۲۱ مهر ۱۳۵۴ به شمارهٔ ۱۱۷۱، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و در سال ۱۳۶۷ خورشیدی به تملک رسیده‌است.

دانشگاه تبریز

دانشگاه تبریز ت (پیشتر: دانشگاه آذرآبادگان) یکی از دانشگاه‌های دولتی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری می‌باشد که در شهر تبریز واقع است. این دانشگاه شامل ۲۲ دانشکده است و در کل دارای ۲۹ قطب علمی و مجتمع آموزشی است. این دانشگاه در سال ۱۳۲۵ در زمان حکومت خودمختار فرقه دموکرات آذربایجان به عنوان دومین دانشگاه قدیمی ایران پس از دانشگاه تهران، بنیان گذاشته شد.اين دانشگاه هم اكنون بزرگترين مركز اموزشي در غرب و شمال غرب كشور است.

شریف تبریزی

شریف تبریزی (زادهٔ ۹۲۸ هجری) از شاعران سدهٔ دهم هجری و اهل تبریز بوده‌است. وی شاگرد لسانی شیرازی بوده و به قدری در هجوگویی خبره بوده که حتی بعضاً خاطر استادش را نیز می‌آزرده است.شریف تبریزی نهایتاً در سال ۹۵۵ یا ۹۵۶ هجری (۲۷ یا ۲۸ سالگی) بر اثر بیماری وبا بدرود حیات گفت.

دیوان شریف تبریزی در سال 1383 هجری شمسی به کوشش اصغر علمی ( مهروند میاب ) با مقابله ی تمام نسخه‌های خطی موجود دیوان شاعر شامل:

1- نسخه ی خطی 290 / ف کتابخانه ی ملی 2 – نسخه ی خطی 2/ 437 کتابخانه ی مجلس 3 –مجموعه ی خطی 8 / 2765 کتابخانه ی ملی تبریز 4 - مجموعه ی خطی 3660 کتابخانه ی ملی تبریز 5 – مجموعه ی خطی 4896 کتابخانه ی ملک 6 – نسخه ی خطی 407 مدرسه ی عالی مسجد سپهسالار ( مدرسه ی عالی شهید مطهری ) 7 – نسخه ی خطی 14085 کتابخانه ی مجلس 8 – مجموعه ی خطی 9 / 1384 مجلس سنای سابق 9 – نسخه ی خطی 2574 دانشگاه تهران 10 – مجموعه ی خطی 6 / 2785 کتابخانه ی مجلس،

تصحیح شده و در انتشارات اندیشه ی نو به چاپ رسیده‌است

شهرستان تبریز

شهرستان تبریز یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان شرقی است که در مرکز این استان واقع شده‌است. مرکز این شهرستان، شهر تبریز است که مرکز اداری و سیاسی استان است. شهرستان تبریز طبق آخرین تقسیمات کشوری از ۲ بخش، ۴ شهر، ۶ دهستان و ۶۷ روستا تشکیل شده‌است.

شهرک نور

شهرک نور (فجر) یکی از شهرک‌های نوبنیاد کلان‌شهر تبریز است. این شهرک که جزء منطقهٔ ۷ شهرداری تبریز محسوب می‌شود، پس از انقلاب اسلامی ایران احداث گردید. شهرک نور به همراه چند شهرک و کوی دیگر، از تخریب مزارع و باغات کشاورزی اهالی محلهٔ لاله بنا شد. این شهرک از سمت شمال به کوی بهاران، از سمت جنوب به محلهٔ لاله، از سمت شرق به شهرک رازی و از سمت غرب به کوی لاله محدود شده‌است.

خیابان نگارستان یکی از معروف‌ترین خیابان‌های شهرک نور است که به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم می‌شود. اهالی این شهرک خیابان نگارستان شرقی را که از فلکهٔ اول نگارستان آغاز شده و تا بلوار شهید صمدی ادامه می‌یابد، با نام اختصاری «فجر» می‌شناسند. واژهٔ فجر در واقع به‌دلیل احداث مجتمع مسکونی فجر در حاشیهٔ جنوبی این خیابان به آن اطلاق شد. رفته‌رفته با به‌وجودآمدن مغازه‌های متعدد در پیرامون خیابان نگارستان شرقی، این خیابان روزانه پذیرای عدهٔ کثیری از مردم شد. در سال‌های اخیر با احداث پاساژهای تجاری و خدماتی مختلف، این خیابان به بازارچه‌ای شلوغ و پررفت‌وآمد تبدیل شده‌است.

از پاساژهای موجود در شهرک نور می‌توان به پاساژهای قائم، قصر، ققنوس، نگین، صباغی، صدف و میلاد اشاره کرد. از خیابان‌های این شهرک نیز می‌توان خیابان‌های اخوان، بهاران نور، شهید صمدی، گلباران، لالهٔ غربی، معلم، نگارستان شرقی، نگارستان غربی، نور جنوبی، نور شرقی، نور شمالی و نور غربی را نام برد. مجتمع‌های مسکونی بهاران، پردیس، زمرد، صفا، علامه امینی. فجر، میلاد، نسترن، نور و ونک نیز در شهرک نور واقع شده‌اند. همچنین میادین بهاران نور، نگارستان اول، نگارستان دوم و نور از میادین این شهرک به‌شمار می‌روند.

غلامحسین ساعدی

غلامحسین ساعدی (زادهٔ ۲۴ دی ۱۳۱۴، تبریز – درگذشتهٔ ۲ آذر ۱۳۶۴، پاریس) با نام مستعارِ گوهرِ مراد، نویسنده و پزشک ایرانی بود. ساعدی نمایشنامه نیز می‌نوشت و با بهرام بیضایی و اکبر رادی از نامدارترین نمایشنامه‌نویسان زبان فارسی به‌شمار می‌رود.ساعدی در ادبیات و اندیشهٔ سیاسی از پیروان جلال آل احمد به‌شمار می‌رفت؛ و از اوایل تشکیل کانون نویسندگان ایران بدان پیوست؛ ولی عمرش دیری نپایید، پس از انقلاب ۱۳۵۷ از راهِ پاکستان به فرانسه گریخت، و سال ۱۳۶۴ در پاریس جان سپرد، و در گورستان پرلاشز، با تشییع جمع بزرگی از ایرانیان پاریس، به خاک سپرده شد.

فهرست قنات‌های شهرستان تبریز

جدول زیر بر اساس آمار وزارت جهاد کشاورزیتهیه شده‌است. فهرست زیر قنات‌های شهرستان تبریز در استان آذربایجان شرقی را نشان می‌دهد.

لیقوان

لیقوان یکی از روستاهای استان آذربایجان شرقی است که در دهستان میدان‌چای بخش مرکزی شهرستان تبریز واقع شده‌است.

جمعیت این روستا در سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ خورشیدی، ۵٬۳۵۰ نفر برآورد شده‌است.لیقوان همواره تحت تأثیر اقلیم سردسیری سهند است. سراسر دره لیقوان تا سهند را گدازه‌های آتشفشانی پوشانده است. آب و هوای لیقوان در زمستان‌ها بسیار سرد و در تابستان‌ها معتدل و مطبوع و بی‌نظیر می‌باشد.مهمترین واقعه‌ای که در دوره معاصر در لیقوان اتفاق افتاده است حمله افراد حزب دموکرات آذربایجان در سال ۱۳۲۴ به این روستا و قتل ارباب بود. حاج احتشام لیقوانی از بزرگترین مالکان آذربایجان در دوره فئودال بود و سران فرقه دموکرات در تبریز تصمیم میگیرندمبارزه علیه فئودال‌های آذربایجان و ریشه کن کردن حاکمیت اربابی را از لیقوان شروع کنند.از جمله اشخاص برجسته لیقوان می‌توان به احتشام الدوله لیقوانی ارباب منطقه آذربایجان در دوره فئودال، فیروز لیقوانی، نماینده مردم آذربایجان در بیست و چهارمین دوره مجلس شورای ملی (قبل از انقلاب اسلامی ایران) و همچنین یحیی لیقوانی رئیس ساواک تبریز (قبل از انقلاب اسلامی ایران) را می‌توان نام برد.

پنیر و سفال‌گری این روستا معروف است. این روستا پیشتر لیوان و لوان هم نامیده می‌شد.

پنیر گوسفندی تولید شده در این روستا شهرت جهانی دارداز آنجا که که مطابق با نخستین اصل انقلاب شاه و مردم یا همان اصلاحات اراضی مالکیت اراضی ١٨٠٠٠ روستای بزرگ کشور در سال ١٣۴١ شمسی به روستاییان واگذار گشت، نام روستای لیقوان هم در این فهرست آمده بود بنابرین در همان سال مالکیت اراضی کشاورزی با امضای ٧ تن از وراث حاج احتشام الدوله لیقوانی به دامداران و کشاورزان لیقوانی واگذار شد.اسناد این واگذاری به نام اسناد هفت برگ به نام طایفه های بزرگ لیقوانی در دست اهالی موجود است.

محمدعلی موحد

محمدعلی موحد (زادهٔ ۱۳۰۲، تبریز) عرفان‌پژوه، تاریخ‌نگار و حقوق‌دان، و عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی است.

صمد موحد برادر اوست. محمدعلی‌موحد تحصیل را در مدارس تدین و اتحاد نو تبریز آغاز کرد و در سال ۱۳۱۹، پس از اخذ دیپلم متوسطه در رشتهٔ ادبی، به تهران آمد. اما به‌واسطهٔ فوت پدر (در سال ۱۳۱۷) به تبریز بازگشت و سرپرستی خانواده را برعهده گرفت و به مدت ده سال در تبریز و تهران اقامت گزید.

مسجد جامع تبریز

مسجد جامع تبریز یکی از بناهای تاریخی شهر تبریز است. این مسجد که در کتاب‌های تاریخی از آن به‌عنوان «جامع کبیری نیز نام برده شده، از ابتدای تأسیس مسجد جامع شهر تبریز بوده و بازار تبریز، گرداگرد آن شکل گرفته‌است.مسجد جامع تبریز مربوط به دوره سلجوقیان تا دوره قاجار است و در تبریز، خیابان شهید مطهری واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مسجد صاحب‌الامر

مسجد صاحب‌الامر یا مسجد شاه طهماسب یکی از مساجد قدیمی و کهن شهر تبریز است که در مرکز این شهر و در میدان صاحب‌آباد قدیم شهر تبریز واقع شده‌بود. این بنا توسط شاه تهماسب یکم بنیاد نهاده شده‌است و در آغاز متعلق به‌وی بوده‌است. بنای صاحب‌الامر مربوط به دوره صفوی است و در تبریز، انتهای خیابان دارئی، خیابان شکلی واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۱۹۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مسجد کبود (تبریز)

مسجد کبود (به ترکی آذربایجانی: گؤی مچید) یا مسجد جهانشاه از مسجدهای تاریخی تبریز مربوط به دوران حکمرانی قراقویونلوها در قرن نهم هجری است.

مادام ژان دیولافوا، مهندس راه و ساختمان و باستان‌شناس فرانسوی که همراه همسرش از سوی دولت فرانسه برای انجام کاوش‌های باستان‌شناسی به ایران سفر کرد در کتاب خود از این مسجد با نام مسجد آبی تبریز (فرانسوی: La Mosquée bleue de Tauris) نام برده‌است.

موزه کارتون تبریز

موزهٔ کارتون تبریز نخستین موزهٔ کاتون در سطح قارهٔ آسیا و پنجمین موزه در سطح جهان، همچنین اولین و تنها موزه کارتون و کاریکاتور ایران است. بعد از موزه طنز و کارتون گابرو بلغارستان، می‌توان گفت، این موزه از نظر وسعت دومین موزه بزرگ دنیاست. این موزه در محوطهٔ باغ گلستان و در محل پیشین کتابخانهٔ ملی تبریز قرار گرفته‌است.موزهٔ کارتون تبریز در اسفند ۱۳۸۵ خورشیدی و در بخش غربی خانهٔ هنر این شهر تأسیس شده‌است. این بنا در سال ۱۳۱۸ خورشیدی و هم‌زمان با کاخ شهرداری تبریز ساخته شده‌است. این مکان وابسته به اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی است اما بودجه سالانه ندارد و از محل در آمدهای انجمن کارتونیستهای تبریز و حمایت‌های دولتی اداره می‌شود.

بنای این مجموعه در سال ۱۳۱۸ شمسی و هم‌زمان با کاخ شهرداری تبریز در زیر بنایی به وسعت ۲۸۴ متر ایجاد شده‌است. بعدها به عنوان باشگاه افسران، رستوران، کمیته انقلاب اسلامی، کتابخانه ملی تبریز و نهایتاً موزه کارتون تبریز استفاده شده‌است.

موزه کارتون تبریز دارای دو گالری با نمایش ۶۰ اثر از آثار اصل بزرگترین کارتونیستهای جهان، یک کتابخانه تخصصی و کلاس و امور اداری می‌باشد. در مخزن این موزه بیست هزار اصل از حدود صد کشور جهان نگهداری می‌شود.

این موزه محل استقرار انجمن کارتونیستهای تبریز می‌باشد که جشنواره‌های متعدد بین‌المللی از جمله دوازده دوره جشنواره تبریز، شش دوره جشنواره شهروندی تبریز، یک جشنواره پایداری و چندین دوره جشنواره کشوری را برگزار کرده‌است. چنان‌که در سال ۱۳۹۰ میزبان دومین نشست رؤسای موزه‌های کارتون کارتون جهان بود و نمایندگانی از ایتالیا، فرانسه، ترکیه، آذربایجان، سوریه، بلژیک و… در این نشست حضور یافته بودند.

در این موزه غیر از دو مجسمه کارتون ساخته آقای مغفوریون، کلکسیونی از پوسترها و کارت پستالها و تمبرها و کارت ویزیتهای کارتونی و کتاب‌های چاپ شده کارتون در تبریز رامی توانید تماشا کنید. کلکت آلبوم جشنواره‌های خارجی نشریات کارتونی و محصولات دیگر از سایر کارکردهای موزه می‌باشد.

وب‌سایت این مجموعه جزو به‌روزترین پایگاه‌های خبری کارتون و کاریکاتور در سطح دنیا می‌باشد.

این موزه همه روزه به جز ایام تعطیل از ساعت ده تا چهارده به آدرس باغ گلستان، روبروی هنرستان وحدت. خانه هنر تبریز/موزه کاریکاتور تبریز پذیرای بازدید علاقه‌مندان است.

کاخ شهرداری تبریز

کاخ شهرداری تبریز یکی از بناهای زیبا، مستحکم و دیدنی شهر تبریز است که ساخت آن از سال ۱۳۱۴ تا ۱۳۱۸ خورشیدی در محل گورستان متروک و مخروبهٔ کوی نوبر با نظارت مهندسان آلمانی و در زمان ریاست شهرداری حاج‌ارفع‌الملک جلیلی و با بودجه ۲٫۵۰۰٫۰۰۰ ریال انجام شد. این اثر در تاریخ ۲۹ تیر ۱۳۷۷ با شمارهٔ ثبت ۲۰۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

کلیسای شوغاگات مقدس

کلیسای سورپ شوغاگات (شوغات) متعلق به کلیسای حواری ارمنی است که در انتهای خیابان شهناز، جنب کارخانه چرم خسروی سابق، (دانشکده معماری فعلی) واقع شده‌است.

گورستان ارامنه تبریز در زمین بزرگی که متعلق به ارامنه تبریز می‌باشد در کنار این کلیسا موجود است.

Weather-rain-thunderstorm.svgآب و هوای تبریزNuvola apps kweather.svg
ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال
گرم‌ترین
۱۶٫۰ ۱۹٫۰ ۲۵٫۴ ۳۰٫۴ ۳۳٫۵ ۳۹٫۰ ۴۲٫۰ ۴۰٫۰ ۳۸٫۰ ۳۰٫۶ ۲۳٫۴ ۲۱٫۸ ۴۲٫۰
میانگین گرم‌ترین‌ها
۲٫۳ ۴٫۷ ۱۰٫۳ ۱۶٫۹ ۲۲٫۷ ۲۸٫۷ ۳۲٫۷ ۳۲٫۶ ۲۸٫۲ ۲۰٫۵ ۱۱٫۹ ۵٫۱ ۱۸٫۰
میانگین سردترین‌ها
-۵٫۷ -۴٫۱ ۰٫۴ ۵٫۹ ۱۰٫۶ ۱۵٫۲ ۱۹٫۳ ۱۹٫۰ ۱۴٫۴ ۸٫۲ ۲٫۱ -۲٫۸ ۶٫۹
سردترین
-۲۵٫۰ -۲۲٫۰ -۱۹٫۰ -۱۲٫۰ ۰٫۶ ۴٫۰ ۷٫۰ ۱۰٫۰ ۴٫۰ -۴٫۰ -۱۷٫۰ -۱۹٫۵ -۲۵٫۰
بارش
mm
۲۲٫۳ ۲۴٫۲ ۴۰٫۶ ۵۲٫۷ ۴۲٫۶ ۱۶٫۹ ۵٫۸ ۳٫۲ ۷٫۶ ۲۱٫۹ ۲۷٫۹ ۲۳٫۲ ۲۸۸٫۹
منبع: سازمان هواشناسی ایران (۲۰۰۵–۱۹۵۱)[۸۶]
جعبه‌های گشتن تبریز

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.