ازبکستان

اُزبَکِستان (ازبکی: O‘zbekiston، به سیریلیک: Ўзбекистон) با نام رسمی جمهوری ازبکستان کشوری در آسیای مرکزی و دارای مرز مشترک با کشورهای افغانستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قرقیزستان، و قزاقستان است. پایتخت این کشور شهر تاشکند است. مساحت خاک ازبکستان ۴۴۷٬۴۰۰ کیلومتر مربع است (پنجاه و ششمین کشور از نظر وسعت) و جمعیت آن در سال ۲۰۱۷ میلادی نزدیک به ۳۳ میلیون نفر برآورد شد. ازبکستان پرجمعیت‌ترین کشور در میان کشورهای آسیای مرکزی است. واحد پول این کشور سوم ازبکستان نام دارد.

زبان رسمی ازبکستان زبان ازبکی است که با خط لاتین نوشته می‌شود. واژه ازبکستان از دو بخش ازبک و ـستان تشکیل شده که به معنای «سرزمین ازبک‌ها» است. مسلمانان ۷۹ درصد از جمعیت ازبکستان را تشکیل می‌دهند. ۵ درصد از جمعیت این کشور نیز پیروی مسیحیت ارتدکس روسی می‌باشند. ۱۶ درصد نیز پیرو دیگر ادیان یا بی‌دین هستند. نظام حکومتی این کشور سکولار است. زبان روسی همچنان استفاده زیادی در این کشور دارد و رایج‌ترین زبان آموزشی در مدارس این کشور است.

ازبکستان در آسیای مرکزی و در کنار جاده ابریشم، شامل شهرهای باستانی و تاریخی زیادی است و سمرقند، بخارا، خیوه ، ترمذ و شهرسبز از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین شهرهای این سرزمین هستند.

منطقه کنونی ازبکستان از مناطق باستانی ایرانی‌زبان بود که بعدها با کوچ فزاینده ترک‌تباران زبان‌های ترکی در آن رایج شد. دو شهر بزرگ سمرقند و بخارا در این کشور همچنان فارسی زبانند. آمارهای اعلام‌شده رسمی این کشور، درصد تاجیکان فارسی‌زبان ازبکستان را حدود ۵ درصد اعلام می‌کند. آماری که در محافل پژوهشی با شک و تردید روبه‌رو شده‌است.[۳] تاجیک‌های سراسر ازبکستان بر این پافشاری دارند که این نمایه بیشتر به ۲۵ تا ۳۰ درصد نزدیک است و بر این تأکید دارند که تاجیک‌ها ۷۰ درصد جمعیت سمرقند، پایتخت پیشین و دومین شهر بزرگ ازبکستان و بیش از ۹۰ درصد مردم بخارا را تشکیل می‌دهند.[۴] جمعیت امروزی ازبک‌ها نشان دهنده درجات مختلفی از تنوع ناشی از ترافیک بالای مسیرهای هجوم از طریق آسیای مرکزی می‌باشند. هنگامی که جمعیت موجود در آسیای مرکزی توسط قبایل ایرانی و سایر مردم هندواروپایی و همین‌طور چندین حمله شدید از ناحیه مغول‌ها تحت تأثیر قرار گرفت. بر اساس مطالعات اخیر ژن‌شناسی دانشگاه آکسفورد، ژن ازبک‌ها ترکیبی از مردمان ایرانی و مغول‌ها است.[۵]

ازبکستان از تولیدکنندگان عمده پنبه در جهان است. بزرگترین معدن طلای روباز جهان نیز در این کشور مورد بهره‌برداری قرار دارد. شوکت میرضیایف، رئیس‌جمهور دوم این کشور از زمان استقلال، دگرگونی‌های عمده‌ای را باعث شده و از جمله برده‌داری در کشتزارهای پنبه و کار کودکان را ممنوع کرده‌است. او همچنین اصلاحات مالیاتی انجام داده و چهار منطقه آزاد اقتصادی در کشور ایجاد کرده‌است. بخشودن بسیاری از زندانیان سیاسی و بهبود روابط با کشورهای تاجیکستان، قرقیزستان و افغانستان از دیگر اقدامات اوست. به ویژه روابط سرد چندین ساله دوشنبه و تاشکند پس از مرگ اسلام کریم‌اف رئیس جمهور سابق ازبکستان رو به بهبود است.

انرژی‌های تجدیدپذیر بیش از ۲۳ درصد از بخش‌های انرژی ازبکستان را تشکیل می‌دهند. از این میزان ۲۱٫۴ درصد آن مربوط به نیروی برق‌آبی و دو درصد دیگر مربوط به انرژی خورشیدی است.

جمهوری ازبکستان
O‘zbekiston Respublikasi
Ўзбекистон Республикаси
ازبکستان
پرچم ازبکستان نشان ملی ازبکستان
پرچم
شعار ملیحکومت پایدار
سرود ملیسرود ملی جمهوری ازبکستان

موقعیت ازبکستان
پایتخت
(و بزرگترین شهر)
تاشکند
۴۱°۱۶′ شمالی ۶۹°۱۳′ شرقی / ۴۱٫۲۶۷°شمالی ۶۹٫۲۱۷°شرقی
زبان رسمی زبان ازبکی
نوع حکومت جمهوری پارلمانی
نام حاکمان 
رئیس‌جمهور
نخست‌وزیر

شوکت میرضیایف
عبدالله عارفوف 
موارد منجر به تشکیل
از اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی
۱۹۹۱
مساحت
 -  مساحت ۴۴۸٬۹۷۸کیلومتر مربع (۵۶ام)
 -  آب‌ها (٪) ۴٫۹
جمعیت
 -  سرشماری ۳۱٬۵۷۶٬۴۰۰[۱][۲] 
(۴۱ام)
 -  تراکم جمعیت ۷۰/۳‎/km۲‏ (۱۳۶ام)
تولید ناخالص داخلی (تخمین ۲۰۱۵)
 -  مجموع ۶۸٫۱۹ میلیارد دلار (۷۰ ام)
 -  سرانه ۲٬۳۸۹ (ام)
شاخص توسعه انسانی (۲۰۱۴) ۰٫۶۷۵ (بالا) (۱۱۳ام)
واحد پول سوم (UZS)
منطقه زمانی UZT (ساعت جهانی+۵)
 -  تابستانی (DST) DST (ساعت جهانی)
دامنه اینترنتی .uz
پیش‌شماره تلفنی +۹۹۸

تاریخ ازبکستان

مردمان ایرانی‌تبار، ساکنان اولیه منطقه ازبکستان را تشکیل می‌دادند. زبان‌های قدیمی رایج در این منطقه زبان‌های ایرانی سغدی، خوارزمی و پارسی میانه بود.[۶]

Kaunakes Bactria Louvre AO31917
تندیس زنی که کاوناکس به تن دارد. آغاز سده دوم پیش از میلاد. سرزمین باختر.

نخستین مردمانی که در آسیای میانه مسکن گزیدند سکاهای ایرانی‌تبار بودند که در هزاره نخست پیش از میلاد از دشت‌های شمالی منطقه کنونی ازبکستان و دیگر مناطق اطراف وارد شده بودند. این کوچ‌نشینان پس از یکجانشینی در این مناطق سامانه آبیاری گسترده‌ای را پیرامون رودهای آسیای مرکزی بنا کردند.[۷] در این زمان شهرهایی چون بخارا و سمرقند به عنوان مراکز حکومتی و فرهنگی ایجاد شدند. در سده پنجم پیش از میلاد، مملکت‌هایی از اقوام ایرانی‌تبار باختری و سغدی و همچنین قوم هندواروپایی تخاری بر کلیه این مناطق تسلط داشتند.[۴]

پس از آنکه چین آغاز به گسترش راه ابریشم به سمت غرب نمود، شهرهای ایرانی نیز از این فرصت بازرگانی سود جسته تبدیل به مراکز تجاری شدند. به ویژه بازرگانان سغدی با استفاده از شبکه شهرها و سکونتگاه‌های ماوراءالنهر و مناطق تخاری‌نشین (ترکستان امروزی چین، سین‌کیانگ) به سود فراوانی دست یافتند. بازرگانان سغدی رفته رفته تبدیل به متمول‌ترین بازرگانان ایرانی شدند و در نتیجه آن شهرهای بخارا و سمرقند نیز تبدیل به شهرهای بسیار ثروتمند شده و بدین طریق فرارود تبدیل یکی از نیرومندترین و پرنفوذترین ایالت‌های ایران در دوران باستان شد.[۴]

در سال ۳۲۷ پیش از میلاد اسکندر مقدونی شاهنشاهی ایران را تصرف کرد. ایالت‌های سغد و باختر ازبکستان امروزی نیز جزئی از آن‌ها بود که به تصرف اسکندر درآمد. به گزارش تاریخدانان، ایستادگی مردم این نواحی در برابر لشکر اسکندر بسیار شدید بود و باعث شد که نیروی او در این مناطق همواره درگیر و گرفتار بماند. در دوران پیش و پس از آن، منطقه ازبکستان همواره برای سده‌های پیاپی بخشی از شاهنشاهی ایران یعنی در قلمرو پارتیان، ساسانیان و غیره بود. هپتالی‌ها و گوک‌ترک‌ها نیز در دوره‌هایی به بخشی از این مناطق دست یافتند.

اتسویوکی اکابه،[۸] پژوهشگر آسیای میانه می‌نویسد: «در دوران باستان مردم آبادی‌نشین آسیای میانه، ایرانی بودند. از سده ششم میلادی به بعد چند موج از گروه‌های ترک‌تبار به‌آبادی‌های منطقه کوچ کردند و از جمله در وادی فرغانه سکنی گزیدند که در پی آن، برخی از ایرانیان ویژگی‌های ترکی کسب کردند. ترک‌تباران در روستاها و شهرها ماندگار شدند. علی‌رغم روند تاریخی ترک‌سازی منطقه شمار زیادی از مردم در محل‌های مختلف ایرانی باقی‌ماندند و تا به سده بیستم میلادی رسیدند.[۶]

در سده هشتم میلادی عرب‌ها به ماوراء النهر وارد شدند وباعلومی که داشتند منطقه به مرور اسلام را در آسیای مرکزی رواج دادند. با گذشت زمان و آموزش زبان عربی در این منطقه، زبان فارسی ماوراءالنهر نیز با خط عربی نگاشته شد و میزان سواد در این منطقه بالاتر رفته، دانشمندان معتبری چون ابن سینا و فارابی بخاطر اهمیت علم در اسلام از این نواحی سر برآوردند که کتاب‌های خود را به زبان‌های عربی و فارسی می‌نوشتند

1872 Vereshchagin Triumphierend anagoria
مدرسه شیردار، ریگستان سمرقند. تصویر از واسیلی ورشچگین (۱۸۷۲).

در سده دهم میلادی، منطقه کنونی ازبکستان جزئی از قلمرو سامانیان بود.[۹] در زمان سامانیان نخستین شاعران پارسی‌زبان، ادب فارسی را در شهرهایی چون سمرقند و بخارا پایه‌گذاری کردند. یکی دیگر از نقاط عطف فرارود شکل‌گیری و گسترش طریقه‌های گوناگون تصوف در آن زمان است.[۱۰] منطقه کنونی ازبکستان بعدها به ترتیب جزئی از حکومت‌های غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ایلخانان، تیموریان و ازبک شد.

تا میانه قرن نوزدهم، سه خانات فرغانه، بخارا (جنوب ازبکستان) و خیوه (غرب و شمال ازبکستان) به‌طور مستقل دارای حمکرانی‌های مستقل بودند. پس از حمله امپراتوری روسیه به آسیای مرکزی در ۱۸۶۶ این خانات به زیر حکومت استعماری روسیه کشیده شدند. پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه، بلشویک‌های به قدرت رسیده قرار بر تقسیم آسیای مرکزی را بر بنیاد هویت‌های قومی-زبانی نهادند. اما در این تقسیم‌بندی، گاه مصلحت‌های سیاسی، اقتصادی و حتی نظامی هم در نظر گرفته می‌شد؛ بنابراین در سال ۱۹۲۴، دولت بلشوویک برای جلوگیری از بروز کشمکش‌های دیرپای تاریخی هر سه این خانات را در جمهوری سوسیالیستی ازبکستان جمع کرد.[۱۱]

در آغاز حکومت‌داری اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی، نشانه‌های فراوان از کشمکش تباری و ولایتی بین بخش‌های شرق و غرب و مرکز ازبکستان می‌توان یافت. هر قومی و هر ولایتی سهم بیشتری از قدرت می‌طلبید. در فرایند استحکام پایه‌های حکومت‌داری شوروی اما هر چند توان قدرت‌جویی اقوام و ولایات به هم ریخت اما این قدرت جویی قومی-ولایتی در شکل‌های گوناگون تا پایان حکومت شوروی همچنان ادامه یافت.[۱۱]

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ ازبکستان به استقلال دست یافت. در این دوران اسلام کریموف، با استفاده از این کشمکش‌های قومی و ایجاد تنش میان ولایات به تضعیف جایگاه آن‌ها دست زد. در این میان به دلیل عقب ماندن وادی فرغانه، گرایش زیادی در میان مردم این منطقه به بنیادگرایی اسلامی ایجاد شده‌است.[۱۱]

جغرافیا

Uzbekistan Topography
نقشه ناهمواری‌های ازبکستان.

ازبکستان با تاجیکستان، قرقیزستان، ترکمنستان و قزاقستان همسایه است. ازبکستان در جنوب مرز مشترک کوتاهی نیز با افغانستان دارد.

ازبکستان ۴۴۷٬۴۰۰ کیلومترمربع مساحت و ۲۶٬۸۵۱٬۰۰۰ تن جمعیت دارد[۱۲] که از این لحاظ ۵۶امین کشور بزرگ جهان و ۴۲امین کشور پرجمعیت جهان به حساب می‌آید.[۱۳] در میان کشورهای مستقل همسود از نظر پهناوری پنجمین و از لحاظ جمعیت سوم است. پایتخت آن تاشکند و از شهرهای مهم آن سمرقند و بخارا و ترمذ است. این کشور ۱٬۴۲۵ کیلومتر از شرق به غرب و ۹۳۰ کیلومتر از شمال به جنوب کشیده شده‌است. در این کشور هم یک جمهوری خودمختار به نام قره‌قالپاقستان قرار دارد.

ازبکستان کشوری خشک و محصور در خشکی است. از آنجایی که دریای خزر دریایی درون‌بوم است و به اقیانوس‌ها راه ندارد، ازبکستان یکی از دو کشور محصور دوگانه در خشکی در جهان است، یعنی همه همسایگان آن هم به دریاهای آزاد راه ندارند؛ تنها کشور دیگری که چنین وضعیتی دارد لیختن‌اشتاین است. هیچ‌یک از رودخانه‌های ازبکستان نیز به دریا نمی‌ریزند.

ازبکستان کشوری خشک است و تنها کمتر از ۱۰ درصد پهنه آن را کشتزارهای آبیاری شده تشکیل می‌دهند که در دره رودخانه‌ها و وادی‌ها قرار گرفته‌اند. بقیه کشور از بیابانی وسوم به قزل‌قوم (شن سرخ) و کوهستان تشکیل شده‌است. بلندترین نقطه ازبکستان حضرت سلطان نام دارد که قله‌ای است با ۴۶۴۳ متر ارتفاع. این قله در بخش جنوبی کوهستان حصار در استان سرخان‌دریا در مرز با تاجیکستان و در محلی در شمال غربی شهر دوشنبه واقع شده‌است.

آب و هوای ازبکستان قاره‌ای و میانگین بارش سالانه آن بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلی‌متر است. میانگین دمای تابستان نیز حدود ۴۰ درجه سانتیگراد است در حالیکه میانگین دما در زمستان منفی ۲۳ درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

ازبکستان در اصل محیط زیست طبیعی غنی و گوناگونی دارند اما چندین دهه سیاست زیان‌بار شوروی برای تولید هر چه بیشتر پنبه از این منطقه سناریوهای فاجعه‌باری را برای محیط زیست این کشور رقم زده و آلودگی و نابودی منابع آبی و خاکی و وخامت کیفیت هوای این کشور را به دنبال داشته‌است. دریاچه آرال که با خشکی روبرو شده پیش از این چهارمین دریاچه داخل خشکی روی زمین بود و اهمیت بسزایی برای معتدل کردن رطوبت هوا و کیفیت خاک اطراف داشت.

زمین‌های هموار بیابانی تقریباً ۸۰ درصد پهنه ازبکستان را پوشانده‌اند. در بخش جنوب شرقی کشور تپه‌ماهورهای کوهستان تیان‌شان قرار دارد که در کشورهای همسایه یعنی قرقیزستان و تاجیکستان ارتفاع می‌گیرد و مرزی طبیعی را بین آسیای مرکزی و چین به وجود می‌آورد.

بیابان وسیع قزل‌قوم که بخش بزرگی از آن نیز در قزاقستان قرار دارد زمین‌های پست شمال ازبکستان را دربر گرفته‌است. حاصلخیزترین بخش ازبکستان دره فَرغانه است، یعنی مساحتی در حدود ۲۱ هزار و ۴۴۰ کیلومتر مربع، که درست در شرق قزل‌قوم واقع شده و از سوی شمال، جنوب، و شرق کوه‌ها آن را محصور کرده‌اند. انتهای غربی دره فرغانه به رود سیردریا محدود می‌شود.

تقسیمات کشوری

Political Map of Uzbekistan

کشور ازبکستان دارای ۱۲ استان (ولایت)، شهر تاشکند و یک جمهوری خودمختار است که عبارت اند از:

  1. شهر تاشکند
  2. ولایت اندیجان
  3. ولایت بخارا
  4. ولایت فرغانه
  5. ولایت جیزک
  6. ولایت نمنگان
  7. ولایت نوایی
  8. ولایت کشک‌دریا
  9. ولایت سمرقند
  10. ولایت سیردریا
  11. ولایت سرخان‌دریا
  12. ولایت تاشکند
  13. ولایت خوارزم
  14. جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان

سیاست

رئیس حکومت در این کشور رئیس‌جمهور است. در ازبکستان، رئیس دولت نخست‌وزیر است که رئیس‌جمهور او را انتخاب می‌کند. بر اساس قانون اساسی ازبکستان رئیس‌جمهور باید با رای مردم برای دوره‌ای هفت ساله (قابل تمدید برای دور دوم) انتخاب شود. شورای عالی قانون‌گذاری در این کشور ۱۰۰ کرسی دارد که ۸۴ نماینده آن با رای مردم و ۱۶ نماینده به انتخاب رئیس‌جمهور برای دوره‌ای پنج ساله انتخاب می‌شوند. مجلس ملی این کشور ۱۲۰ کرسی دارد که نمایندگانش با رای مردم برای دوره‌ای پنج ساله تعیین می‌شوند.

اسلام کریموف، رئیس‌جمهور پیشین ازبکستان که در تاریخ ۲ سپتامبر ۲۰۱۶ فوت کرد، بیش از ۲۶ سال مقام ریاست جمهوری کشور را در دست داشت.

اسلام کریم‌اف در سال ۱۹۹۰ با رای شورای جماهیر انتخاب شد. او از ژوئن ۱۹۸۹ یعنی دو سال قبل از فروپاشی شوروی زمانی که به‌عنوان دبیر اول حزب کمونیست انتخاب شد، زمام امور ازبکستان را در دست گرفته بود. اما او توانست در دسامبر ۱۹۹۱ به‌عنوان اولین رئیس‌جمهوری ازبکستان پس از استقلال نام خود را در تاریخ این کشور ثبت کند. با آنکه قرار بود پنج سال پس از آن برای بار دوم در انتخابات شرکت کند، تحت شرایطی ویژه تصمیم گرفت با برگزاری همه‌پرسی در مارس ۱۹۹۵ مدت ریاست‌جمهوری خود را تا سال ۲۰۰۰ تمدید کند.

کریم‌اف در ژانویه ۲۰۰۰ مجدداً برای دومین بار در انتخابات پیروز شد اما این‌بار هم تنها پس از دو سال با اصلاح قانون اساسی در سال ۲۰۰۲ دوره ریاست‌جمهوری را از ۵ سال به هفت سال افزایش داد. او در انتخابات ۲۰۰۷ نیز بار دیگر توانست رهبری ازبک‌ها را در دست بگیرد.

Islam Karimov (cropped)
اسلام کریم‌اف، نخستین رئیس جمهور ازبکستان، حین بازدید از پنتاگون. سال ۲۰۰۲ م.

پس از مرگ کریم‌اف، از میان تاتیانا کریموا همسر اسلام کریموف،[۲۴] رستم اینویاتوف رئیس سازمان اطلاعات ازبکستان، رستم عظیم اف از منطقه تاشکند و معاون نخست‌وزیر و شوکت میرضیایف نخست‌وزیر ازبکستان عنوان نماینده قبیله سمرقند تا زمان برگزاری انتخابات، با حفظ سمت نخست‌وزیر، کفیل ریاست جمهوری بود[۲۵] شوکت میرضیایف پس از انتخاباتی که در دسامبر ۲۰۱۶ برگزار شد با حفظ سمت نخست‌وزیری به ریاست‌جمهوری ازبکستان رسید.

Oliy Majlis (Parliament of Uzbekistan)
پارلمان ازبکستان

گلناره کریموا که یکی از دو دختر رئیس‌جمهور ازبکستان است تا مدت‌ها به عنوان جانشین احتمالی پدرش شناخته می‌شد. او مدتی سفیر ازبکستان در سازمان ملل متحد و مدتی نیز سفیر این کشور در اسپانیا بود.[۲۴] اما از اواخر سال ۲۰۱۳ به سبب قانون‌شکنی‌های نامحتاطانه او و اطرافیانش در کارهای بین‌المللی تجاری مانند چندین رسوایی مالی، از طرف پدرش دستور حبس خانگی او صادر شد که بر این اساس دیگر احتمالی برای جانشینی وی نیست.[۲۶]

بر اساس توافقی، که ماه سپتامبر سال ۲۰۱۶ بعد از درگذشت اسلام کریم‌اف نخستین رئیس‌جمهوری ازبکستان در عرصه سیاسی تاشکند حاصل شد، قدرت در این کشور، بین سه نفر شامل شوکت میرضیایف نخست‌وزیر که به مقام رئیس‌جمهوری رسید، «رستم عظیم‌اف» معاون نخست‌وزیر و ژنرال «رستم عنایت‌اف» رئیس سازمان امنیت ملی تقسیم شده بود.

در حالی که میرضیایف و عظیم‌اف به اصلاحات اقتصادی، از جمله بالا رفتن ارزش پول ملی (سوم) و بهبود روابط با کشورهای همسایه اصرار می‌ورزید، ژنرال عنایت‌اف مخالف چنین اصلاحات و همچنین مخالف ازسرگیری پرواز هواپیماها بین ازبکستان و تاجیکستان بود.

پس از مدتی، شوکت میرضیایف، در موضوع تقسیم قدرت، رستم عظیم‌اف، معاون نخست‌وزیر، را که یکی از رقیبانش محسوب می‌شود از صحنه کنار زد و در قله قدرت در تاشکند تنها میرضیایف و رستم عنایت‌اف رئیس امنیت ملی این کشور باقی ماندند.

ازبکستان که همسایه افغانستان است از اهمیتی ژئوپولتیکی در منطقه برخوردار است.[۲۴] از زمان روی کار آمدن شوکت میرضیایف، دولت ازبکستان گام‌هایی جدی برای بهبود روابط با همسایگان، از جمله تاجیکستان، برداشته‌است. از جمله پرواز هواپیماها میان تاشکند و دوشنبه بعد از ۲۵ سال وقفه از سر گرفته شده و حجم تبادلات میان دو کشور نسبت به دو سال پیش از آن تا ۱۰ برابر افزایش یافته‌است.[۲۷]

روز ۴ دسامبر سال ۲۰۱۶ میلادی که «شوکت میرضیایف» به عنوان رئیس‌جمهور ازبکستان انتخاب شد در این کشور تغییراتی پدید آمد. رئیس‌جمهور جدید که طی ۱۳ سال پیش از آن به عنوان نخست‌وزیر فعالیت می‌کرد مشغول حل و فصل مسائلی مانند مشکلات مرزی و آبی با کشورهای همسایه، تبدیل ارز ملی، برقراری همکاری‌ها با رسانه‌های غربی و سازمان‌های غیردولتی شد. ممنوعیت کار اجباری در مزارع پنبه برای آموزگاران و کارمندان بهداشت را می‌توان از جمله تغییرات مهم داخلی در ازبکستان عنوان کرد. رئیس‌جمهور ازبکستان فروش اجباری ۲۵ درصد از درآمد صادرکنندگان ازبک به ارز خارجی را لغو کرد و مردم این کشور امروز می‌توانند ارز خارجی را در بانک‌ها تبدیل کنند. تاشکند حتی موافقت کرد در ساخت نیروگاه برق آبی بر روی رودخانه «نارین» در قرقیزستان کمک کند. در ماه آوریل سال ۲۰۱۷ میلادی در پایان گفتگوهای میرضیایف و ولادیمیر پوتین در روسیه، کرملین متعهد شد در ازبکستان ۱۲ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری کند و قراردادهای تجاری به ارزش ۳ میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار امضا کرد.[۲۸]

حقوق بشر

ازبکستان کشوری ۳۲ میلیونی با اکثریت جمعیت مسلمان می‌باشد. کشورهای غربی و گروه‌های حقوق بشری برای مدت‌ها سابقه تاشکند در رابطه با دمکراسی و حقوق بشر را مورد انتقاد قرار داده‌اند.

در سپتامبر ۲۰۱۷ ازبکستان اسامی ۱۶۰۰۰ نفر را از لیست سیاه امنیتی که حاوی ۱۷۰۰۰ اسامی امنیتی از افراد بالقوه مسلمان مذهبی افراطی بود، حذف کرد، این اقدام بخشی از تلاش‌ها برای پیگیری سیاست‌های لیبرال تر در این کشور که یکی از جمهوری سابق شوروی بوده، می‌باشد.

شوکت میرضیایف رئیس‌جمهور ازبکستان در تلویزیون دولتی گفت: «بیش از ۱۷۰۰۰نفر با تمایلات مذهبی افراطی در این لیست قرار داشتند، بعد از اینکه ما مجدد با آن‌ها صحبت کردیم اسامی ۱۶۰۰۰نفر را از لیست افراد مذهبی افراطی حذف کردیم.»[۲۹]

اقتصاد

Tashkent Downtown
تاشکند

ازبکستان دارای چهارمین ذخیره بزرگ طلا در جهان است. این کشور سالانه ۸۰ تن طلا از معادن استخراج می‌کند که در دنیا هفتم است. ذخایر مس ازبکستان در جهان دهم و ذخایر اورانیوم آن دوازدهم است. تولید اورانیوم این کشور در دنیا هفتم است.[۳۰][۳۱][۳۲] ازبک‌نفته‌گاز، شرکت ملی گاز ازبکستان با تولید سالانه ٖ۶۰ تا ۷۰ میلیارد متر مکعب (۲٫۱–۲٫۵ بیلیون فوت مکعب) گاز طبیعی در دنیا یازدهم است. این کشور دارای ذخایر قابل توجه استخراج نشده نفت و گاز است: ۱۹۴ ذخیره هیدروکربوری از جمله ۹۸ ذخیره گاز طبیعی و میعانات گازی در ازبکستان وجود دارد.

ازبکستان دارای برابری قدرت خرید معادل $۳٬۸۰۰ است.[۳۳] تولید اقتصادی بر کالاها متمرکز است. در سال ۲۰۱۱ ازبکستان هفتمین تولیدکننده بزرگ و پنجمین صادرکننده بزرگ پنبه[۳۴] و هفتمین تولیدکننده بزرگ طلا در جهان بود.

کشاورزی ازبکستان ۲۶٪ از نیروی کار را استخدام کرده و ۱۸٪ از تولید ناخالص ملی را به خود اختصاص می‌دهد.

فراورده‌های صادراتی این کشور شامل پنبه، طلا، انرژی، کودهای معدنی، فلزات آهنی و غیرآهنی، منسوجات، محصولات غذایی، ماشین‌آلات و اتوموبیل است که به کشورهای روسیه (۸/۲۳ درصد)، لهستان (۷/۱۱ درصد)، چین (۴/۱۰ درصد)، ترکیه (۷/۷ درصد)، قزاقستان (۹/۵ درصد)، اوکراین (۷/۴ درصد) و بنگلادش (۳/۴ درصد) صادر می‌شود.[۳۵]

چین و ازبکستان چند قرارداد به ارزش ۱۰ میلیارد دلار در حوزه جاده ابریشم امضا کرده‌اند. دو کشور پیشتر نیز در اجرای طرح‌های زیربنایی با یکدیگر همکاری داشته‌اند که از جمله این طرح‌ها می‌توان به ساخت تونلی به طول ۴۷ کیلومتر در ازبکستان اشاره کرد. این تونل که چینی‌ها در مدت ۹۰۰ روز آن را ساخته و سال گذشته به پایان رساندند، در زمره بزرگترین تونل‌های آسیای مرکزی محسوب می‌شود.[۳۶]

مردم

Tajiks of Uzbekistan
مناطق فارسی‌زبان ازبکستان

جمعیت جمهوری ازبکستان ۲۸٬۹۲۹٬۷۱۶ نفر است.[۳۷] تراکم جمعیت تقریباً ۷۰ نفر در یک کیلومتر مربع است.

ترکیب جمعیتی ازبکستان شامل ۸۰٪ ازبک، ۵٫۵٪ روس، ۵ تا ۵٫۵٪ تاجیک (طبق آمارهای دولت ازبکستان)، ۳٪ قزاق، ۲٫۵٪ قره قالپاق، ۱٫۵٪ تاتار و ۲٫۵٪ نیز از سایر اقوام تشکیل می‌دهند.[۳۸] برخلاف آمار رسمی فارسی زبانان ازبکستان (تاجیک‌ها) ۳۰ تا ۴۰ درصد برآورد شده‌اند.[۳۹][۴۰][۴۱][۴۲][۴۳][۴۴] نمایه‌های رسمی سرشماری کشور ازبکستان شمار تاجیکان این کشور را پیرامون ۵ درصد کل جمعیت اعلام کرده‌اند و این نمایه‌ها به همین شکل بدون چون و چرا از سوی بیشتر غربیان دانشگاهی، روزنامه‌نگار و نویسندگان راهنماهای مسافرتی تکرار شده‌اند. در همین حال تاجیکها در سراسر ازبکستان بر این پافشاری دارند که این نمایه بیشتر به ۲۵ تا ۳۰ درصد نزدیک است و بر اینکه تاجیکها ۷۰ درصد باشندگان (جمعیت) سمرقند، پایتخت پیشین و دومین شهر بزرگ ازبکستان و بیش از ۹۰ درصد مردم بخارا را تشکیل می‌دهند تأکید می‌کنند. بیشتر مردم منطقه کوهستانی شمال خاوری تاشکند، آنسوی سد چورووک تاجیکند، همچنین مردم بخش‌هایی از دره فرغانه، استان جیزَّخ، سرخان دریا و کشکه‌دریا. استادان دانشگاه دولتی سمرقند کل جمعیت تاجیک ازبکستان را ۶ تا ۷ میلیون نفر برآورد می‌کنند. این شمار دو برابر یا بیش از دو برابر جمعیت تاجیکان در جمهوری تاجیکستان است.[۴۵][۴۶] پان ترکیسم از اواخر قرن نوزدهم یکی از عناصر اصلی در جعل جمهوری بخارا بود. در تمام نقاطی که ساکنانش پارسی (تاجیک) بودند مدارس به زبان ترکی جغتایی ایجاد شد و دانش آموزان تاجیک به اجبار به این مدارس می‌رفتند.[۴۷]

جمعیت ازبکستان بر پایه گروه‌های قومی ۱۹۲۶–۱۹۸۹
قومی
گروه
آمار دولتی ۱۹۲۶۱ آمار دولتی ۱۹۳۹۲ آمار دولتی ۱۹۵۹۳ آمار دولتی ۱۹۷۰۴ آمار دولتی ۱۹۷۹۵ آمار دولتی ۱۹۸۹۶
تعداد % تعداد % تعداد % تعداد % تعداد % تعداد %
ازبک‌ها ۳٬۴۶۷٬۲۲۶ ۷۳٫۰ ۴٬۸۰۴٬۰۹۶ ۶۵٫۱ ۵٬۰۳۸٬۲۷۳ ۶۲٫۲ ۷٬۷۳۳٬۵۴۱ ۶۴٫۷ ۱۰٬۵۶۹٬۰۰۷ ۶۸٫۷ ۱۴٬۱۴۲٬۴۷۵ ۷۱٫۴
روس‌ها ۲۴۵٬۸۰۷ ۵٫۲ ۷۲۷٬۳۳۱ ۱۱٫۶ ۱٬۰۹۰٬۷۲۸ ۱۳٫۵ ۱٬۴۹۵٬۵۵۶ ۱۲٫۵ ۱٬۶۶۵٬۶۵۸ ۱۰٫۸ ۱٬۶۵۳٬۴۷۸ ۸٫۴
تاجیک‌ها ۳۵۰٬۶۷۰ ۷٫۴ ۳۱۷٬۵۶۰ ۵٫۱ ۳۱۱٬۳۷۵ ۳٫۸ ۴۵۷٬۳۵۶ ۳٫۸ ۵۹۴٬۶۲۷ ۳٫۹ ۹۳۳٬۵۶۰ ۴٫۷
قزاق‌ها ۱۹۱٬۱۲۶ ۴٫۰ ۳۰۵٬۴۱۶ ۴٫۹ ۳۳۵٬۲۶۷ ۴٫۱ ۵۴۹٬۳۱۲ ۴٫۶ ۶۲۰٬۱۳۶ ۴٫۰ ۸۰۸٬۲۲۷ ۴٫۱
تاتارها ۲۸٬۳۳۵ ۰٫۶ ۱۴۷٬۱۵۷ ۲٫۳ ۳۹۷٬۹۸۱ ۴٫۹ ۴۴۲٬۳۳۱ ۳٫۷ ۵۳۱٬۲۰۵ ۳٫۵ ۴۶۷٬۸۲۹ ۲٫۴
قره‌قالپاق ۱۴۲٬۶۸۸ ۳٫۰ ۱۸۱٬۴۲۰ ۲٫۹ ۱۶۸٬۲۷۴ ۲٫۱ ۲۳۰٬۲۷۳ ۱٫۹ ۲۹۷٬۷۸۸ ۱٫۹ ۴۱۱٬۸۷۸ ۲٫۱
تاتارهای کریمه ۴۶٬۸۲۹ ۰٫۶ ۱۳۵٬۴۲۶ ۱٫۱ ۱۱۷٬۵۵۹ ۰٫۸ ۱۸۸٬۷۷۲ ۱٫۰
کره‌ای‌ها ۳۰ ۰٫۰ ۷۲٬۹۴۴ ۱٫۲ ۱۳۸٬۴۵۳ ۱٫۷ ۱۵۱٬۰۵۸ ۱٫۳ ۱۶۳٬۰۶۲ ۱٫۱ ۱۸۳٬۱۴۰ ۰٫۹
قرقیزها ۷۹٬۶۱۰ ۱٫۷ ۸۹٬۰۴۴ ۱٫۴ ۹۲٬۷۲۵ ۱٫۱ ۱۱۰٬۸۶۴ ۱٫۰ ۱۴۲٬۱۸۲ ۰٫۷ ۱۷۴٬۹۰۷ ۰٫۸
اوکراینی‌ها ۲۵٬۳۳۵ ۰٫۵ ۷۰٬۵۷۷ ۱٫۱ ۸۷٬۹۲۷ ۱٫۱ ۱۱۴٬۹۷۹ ۱٫۰ ۱۱۳٬۸۲۶ ۰٫۷ ۱۵۳٬۱۹۷ ۰٫۸
ترکمن‌ها ۳۱٬۴۹۲ ۰٫۷ ۴۶٬۵۴۳ ۰٫۷ ۵۴٬۸۰۴ ۰٫۷ ۷۱٬۰۶۶ ۰٫۶ ۹۲٬۲۸۵ ۰٫۶ ۱۲۱٬۵۷۸ ۰٫۶
ترک‌ها ۳۷۱ ۰٫۰ ۴۷۴ ۰٫۰ ۲۱٬۲۶۹ ۰٫۳ ۴۶٬۳۹۸ ۰٫۴ ۴۸٬۷۲۶ ۰٫۳ ۱۰۶٬۳۰۲ ۰٫۵
یهودیان ۳۷٬۶۲۱ ۰٫۸ ۵۰٬۶۷۶ ۰٫۸ ۹۴٬۳۰۳ ۱٫۲ ۱۰۲٬۸۴۳ ۰٫۹ ۹۹٬۸۳۶ ۰٫۷ ۹۴٬۶۸۹ ۰٫۵
ارمنی‌ها ۱۴٬۸۶۲ ۰٫۳ ۲۰٬۳۹۴ ۰٫۳ ۲۷٬۳۷۰ ۰٫۳ ۳۴٬۴۷۰ ۰٫۳ ۴۲٬۳۷۴ ۰٫۳ ۵۰٬۵۳۷ ۰٫۳
آذربایجانی‌ها ۲۰٬۷۶۴ ۰٫۴ ۳٬۶۴۵ ۰٫۱ ۴۰٬۵۱۱ ۰٫۵ ۴۰٬۴۳۱ ۰٫۳ ۵۹٬۷۷۹ ۰٫۴ ۴۴٬۴۱۰ ۰٫۲
اویغورها ۳۶٬۳۴۹ ۰٫۸ ۵۰٬۶۳۸ ۰٫۸ ۱۹٬۳۷۷ ۰٫۲ ۲۴٬۰۳۹ ۰٫۲ ۲۹٬۱۰۴ ۰٫۲ ۳۵٬۷۶۲ ۰٫۲
باشقیرها ۶۲۴ ۰٫۰ ۷٬۵۱۶ ۰٫۱ ۱۳٬۵۰۰ ۰٫۲ ۲۱٬۰۶۹ ۰٫۲ ۲۵٬۸۷۹ ۰٫۲ ۳۴٬۷۷۱ ۰٫۲
دیگر اقوام ۷۷٬۸۸۹ ۱٫۶ ۹۸٬۸۳۸ ۱٫۶ ۱۲۶٬۷۳۸ ۱٫۶ ۱۹۸٬۵۷۰ ۱٫۷ ۱۷۶٬۲۷۴ ۱٫۱ ۲۰۴٬۵۶۵ ۱٫۰
مجموع ۴٬۷۵۰٬۱۷۵ ۶٬۲۷۱٬۲۶۹ ۸٬۱۰۵٬۷۰۴ ۱۱٬۹۵۹٬۵۸۲ ۱۵٬۳۸۹٬۳۰۷ ۱۹٬۸۱۰٬۰۷۷
۱ Excluding the Tadzjik ASSR, but including the Kara-Kalpak Autonomous Oblast (in 1926 part of the Kazakh ASSR); source: [۸]. ۲ Source: [۹]. ۳ Source: [۱۰]. ۴ Source: [۱۱]. ۵ Source: [۱۲]. ۶ Source: [۱۳].

منشأ ژنتیکی

جمعیت امروزی ازبک‌ها نشان دهنده درجات مختلفی از تنوع ناشی از ترافیک بالای مسیرهای هجوم از طریق آسیای مرکزی می‌باشند. هنگامی که جمعیت موجود در آسیای مرکزی توسط قبایل ایرانی و سایر مردم هندواروپایی و همین‌طور چندین حمله شدید از ناحیه مغول‌ها تحت تأثیر قرار گرفت. بر اساس مطالعات اخیر ژن‌شناسی دانشگاه آکسفورد، ژن ازبک‌ها ترکیبی از مردمان ایرانی و مغول‌ها است.[۴۸]

فرهنگ

غذای ملی ازبکستان آش‌پلو نام دارد.

برطبق قانون ازدواج ازبکستان، سن ازدواج برای پسران ۱۸ سال و برای دختران ۱۷ سال تعیین شده‌است. در ازبکستان در بیشتر موارد عروس را مادر و پدر داماد و در موارد کمتر خود پسر انتخاب می‌کند.[۴۹]

سپس مراسم «نصف کردن یک نان محلی» صورت می‌گیرد که برطبق این مراسم، ۵–۳ نفر از نزدیکان داماد با نان، نان فطیر، حلوا و دیگر شیرینی‌جات به خانه عروس می‌روند. در این مراسم با حضور نمایندگان ۲ طرف نان‌های روی هم قرار گرفته از وسط نصف می‌شود و به هر ۲ طرف به‌طور برابر حلوا و شیرینی داده می‌شود. پس از این مرحله، مراسم «اعزام فاتحه کوچک و بزرگ» برپا می‌شود که در این آئین ۵–۳ نفر از نزدیکان داماد به خانه عروس می‌روند. عقد عروس و داماد توسط «داملا» (روحانی) خوانده می‌شود. حین و پس از ازدواج، در ازبکستان انجام آیین‌های مختلفی رسم است بدین ترتیب: مراسم «پای‌انداز»، مراسم «اعزام عروسی به طرف عروس»، مراسم «ضیافت دختر»، مراسم «کویا و نوکر» (داماد و دوستانش)، آئین «نهار آشی»، و «نگاه کردن به آیینه در چیمیلدیق». «چیمیلدیق» گوشه‌ای مختص برای عروس و داماد در اتاق است که با پارچه‌ای دیوار کشیده شده‌است. در پایان نیز مراسم «عروس سلام»، و مراسم «چارلار» (دعوت کردن) یا «آشنایی خانوادگی» برگزار می‌شود.[۴۹]

آموزش

انواع مؤسسات آموزش پیش‌دبستانی و ابتدایی در ازبکستان بدین شرح است: «یسلی» (کودکستان برای سنین ۱–۳ سال)، «باغچه» (برای سنین ۳–۷ سال) و آموزش ابتدایی (در سنین ۶–۷ سال) که در مراکز دولتی یا غیردولتی ثبت نام صورت می‌گیرد.

در مدارس راهنمایی ازبکستان آموزش به هفت زبان از جمله به زبان‌های «ازبکی»، «قره‌قالپاقی»، «روسی»، «فارسی تاجیکی»، «ترکمنی»، «قزاقی» و «قرقیزی» تدریس می‌شود.

آموزش عالی در ازبکستان پس از استقلال رونق پیدا کرد در حالی که قبل از استقلال فقط ۴۲ مؤسسه آموزش عالی وجود داشته که از این تعداد ۳ دانشگاه («تاشکند»، «سمرقند» و جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان)، ۱۴ انستیتوی زبان‌های خارجی، ۹ دانشکده مهندسی، ۳ انستیتوی کشاورزی، ۷ دانشکده پزشکی و داروسازی، ۳ انستیتوی فرهنگ، هنر و موسیقی، یک دانشکده اقتصاد ملی، یک انستیتوی تعاونی و یک انستیتوی تربیت بدنی بوده‌است.

در سال ۱۹۹۱ توسط دانشگاه تاشکند (اکنون دانشگاه ملی ازبکستان) و دانشگاه فناوری تاشکند طرح نوین‌سازی روش آموزشی دانشگاه تدوین شد و در ماه فوریه سال ۱۹۹۲ مجموعه برنامه‌های آموزشی نوین تهیه شد که در آن آموزش در سطح لیسانس (چهار سال تحصیل در انستیتو و دانشگاه‌ها) گام مهمی محسوب می‌شد. افزایش مهارت حرفه‌ای کادرها و بازآموزی آن‌ها در ۲۳ انستیتو، ۲۲ دانشکده و ۱۵ مرکز وابسته به وزارتخانه‌ها و ادارات انجام می‌شود.[۵۰]

جستارهای وابسته

منابع

  1. "Official population 1 January 2016" (به Russian). Stat.uz. 16 March 2015.
  2. Численность населения Узбекистана превысила 31,57 млн. человек (به Russian). Uzreport.com. 23 March 2016. Retrieved 23 March 2016.
  3. "تاجیکان ازبکستان". در: گاهنامه بررسی‌های آسیای میانه، سال ۱۹۹۶ میلادی، شماره (۲)۱۵ صفحات ۲۱۳ تا ۲۱۶. نویسنده: ریچارد فولتز (Richard Foltz). ترجمه از انگلیسی به فارسی از مانی پارسا. در وبگاه آذرگشنسب [۱].
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ همان منبع.
  5. Tatjana Zerjal; et al. (2002). "A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia". The American Journal of Human Genetics. 71 (3): 466–482. doi:10.1086/342096. PMC 419996. PMID 12145751.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ Atsuyuki Okabe, Islamic Area Studies with Geographical Information Systems, 2004, p.112 ترجمه بند از داریوش رجبیان [۲].
  7. Lubin, Nancy (1997). "Uzbekistan", chapter 5 in: Glenn E. Curtis (Ed.), Kazakstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, and Uzbekistan: Country Studies. Washington, DC: Federal Research Division, Library of Congress. شابک ‎۰۸۴۴۴۰۹۳۸۳. p.  375–468; در اینجا: "Early History", p.  385–386.
  8. Atsuyuki Okabe
  9. The Cambridge History of Iran: From the Arab Invasion to the Saljuqs, Vol. 4, Cambridge University Press, 1975, ISBN 978-0-521-20093-6
  10. سیدمرادی، سید احمد: فرهنگ و هنر ایرانی در سمرقند و بخارا. تهران: فرهنگ سبز. ۱۳۸۹ خورشیدی.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ فردای ازبکستان پس از اسلام کریمف؛ میراث ۲۵ ساله 'یک دیکتاتور' بی‌بی‌سی فارسی، ۱۳ شهریور ۱۳۹۵
  12. آمار سیا)
  13. www.worldatlas.com
  14. "Численность городского и сельского населения по регионам". The State Comittee of the Republic of Uzbekistan on Statistics. Retrieved 25 January 2018.
  15. "Административно-территориальное деление Наманганской области". Портал открытых данных Республики Узбекистан. Retrieved 25 January 2018.
  16. "Самарқанд шаҳри". samarkand.uz. Retrieved 25 January 2018.
  17. "Количество населения в Андижанской области". Портал открытых данных Республики Узбекистан. Retrieved 25 January 2018.
  18. "Число постоянных жителей в Республики Каракалпакстан". Портал открытых данных Республики Узбекистан. Retrieved 25 January 2018.
  19. "Численность населения Узбекистана по городам, 2018". poltavareview.com. Retrieved 25 January 2018.
  20. "Численность населения Кашкадарьи". Statistics. Retrieved 25 January 2018.
  21. "Демографическая ситуация в Ферганской области". Портал открытых данных Республики Узбекистан. Retrieved 25 January 2018.
  22. "Демографическая ситуация в Ферганской области". Портал открытых данных Республики Узбекистан. Retrieved 25 January 2018.
  23. "Демографическая ситуация в Ферганской области". Портал открытых данных Республики Узбекистан. Retrieved 25 January 2018.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ ۲۴٫۲ http://www.entekhab.ir/fa/news/153727
  25. شوکت میرضیایف کفیل ریاست جمهوری ازبکستان شد بی‌بی‌سی فارسی، ۱۸ شهریور ۱۳۹۵
  26. نامه‌ای از گلناره کریمووا: کتکم زده‌اند بی‌بی‌سی فارسی، ۷ فروردین ۱۳۹۳
  27. "بررسی مسایل آب و انرژی در دیدار رهبران تاجیکستان و ازبکستان". 2018. BBC Persian. Accessed February 11 2018. [۳].
  28. "اصلاحات سیاسی و اقتصادی در ازبکستان خیره‌کننده است - سرخط". 2018. Sarkhat.Com. Accessed February 11 2018. [۴].
  29. «Uzbekistan removes 16,000 people from security blacklist».
  30. Supply of Uranium. World Nuclear Association. August 2012.
  31. Uranium resources. European Nuclear Society
  32. The World Mineral Statistics dataset: 100 years and counting. British Geological Survey
  33. Field Listing : GDP – per capita (PPP). The World Factbook
  34. "The National Cotton Council of America: Rankings". 2011. Retrieved 26 April 2012.
  35. https://dalahoo.com/news.cfm?id=39
  36. «چین و ازبکستان چند قرارداد به ارزش ۱۰ میلیارد دلار در حوزه جاده ابریشم امضا کردند». ۲۰۱۸. خبرگزاری جمهوری اسلامی. Accessed February 12 2018. [۵].
  37. CIA - The World Factbook - Uzbekistan
  38. CIA - The World Factbook - Uzbekistan
  39. Carlson, "Uzbekistan: Ethnic Composition and Discriminations", Harvard University, August 2003
  40. The Tajiks of Uzbekistan, Central Asian Survey (1996), 15(2), 213-216
  41. Svante E. Cornell, "Uzbekistan: A Regional Player in Eurasian Geopolitics?" بایگانی‌شده در ۵ مه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine, European Security, vol. 20, no. 2, Summer 2000.
  42. Richard Foltz, "The Tajiks of Uzbekistan", Central Asian Survey, 15(2), 213–216 (1996).
  43. Karl Cordell, "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Published by Routledge, 1999. Excerpt from pg 201: "Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7%(Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88).
  44. Lena Jonson, "Tajikistan in the New Central Asia", Published by I.B.Tauris, 2006. pg 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 4% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions."
  45. https://www.azargoshnasp.net/recent_history/pan_turkist_philosophy/tajikanbadbakhtuzbekistan.htm
  46. http://www.iranboom.ir/ketab-khaneh/forozesh/forozesh2/3266-tajikhaye-jomhori-ozbakestan.html
  47. http://tajikam.com/index.php?option=com_content&task=view&id=68
  48. Tatjana Zerjal; et al. (2002). "A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia". The American Journal of Human Genetics. 71 (3): 466–482. doi:10.1086/342096. PMC 419996. PMID 12145751.
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ «خبرگزاری فارس - آیین‌های ازدواج در ازبکستان؛ از نان و حلوا تا عروس سلام+تصاویر». ۲۰۱۸. خبرگزاری فارس. Accessed February 12 2018. [۶].
  50. "خبرگزاری فارس - نظری بر نظام آموزشی ازبکستان". 2018. خبرگزاری فارس. Accessed February 12 2018. [۷].
  • 1. D. Carlson, "Uzbekistan: Ethnic Composition and Discriminations", Harvard University, اوت ۲۰۰۳
  • The Tajiks of Uzbekistan, Central Asian Survey (1996), 15(2), 213-216.2.

پیوند به بیرون

آرال‌قوم

آرال‌قوم (به لاتین: Aralkum Desert) بیابانی است که از سال ۱۹۶۰ در بستر آنچه پیش از این دریاچه آرال بود پدیدار شده‌است. این بیابان در قسمت جنوبی و شرقی آنچه در کشورهای ازبکستان و قزاقستان از دریاچه آرال به جا مانده قرار گرفته‌است.

ازبک‌ها

ازبک‌ها یکی از اقوام ترک‌تبار ساکن آسیای میانه هستند. ازبک‌ها بیشینه جمعیت ازبکستان را تشکیل می‌دهند و در دره فرغانه که شامل شمال و باختر تاجیکستان و جنوب قرقیزستان می‌شود و سواحل آمودریا در خاور ترکمنستان و شمال افغانستان نیز جمعیت زیادی دارند.

ازبک‌ها به زبان ازبکی از خانواده زبان‌های ترکی سخن می‌گویند و بیشتر آن‌ها مسلمانان سنی مذهب حنفی هستند.

از میان ترک‌های که بیشتر تحت حاکمیت شوروی بودند، ازبکان دچار کمترین آسیمیلاسیون روسی شده‌اند؛ و همگی هنوز هم ازبکی را به عنوان زبان اول خود می‌شناسند.مطالعات ژنتیکی از تنوع بالای ژنتیکی بین ازبک‌ها حکایت دارد و نشان می‌دهد که تبار آسیای شرقی (شامل ترک‌ها)، آسیای میانه‌ای، اروپایی و خاورمیانه‌ای به ترتیب شایعترین تبارها در این قوم هستند.

بخارا

بُخارا (به ازبکی: Buxoro) (به فارسی تاجیکی: Бухоро) پنجمین شهر بزرگ ازبکستان و مرکز استان بخارا است. شهر بخارا در جلگهٔ واقع در مسیر پایینی رود زرافشان و کنار کانال شاهرود (شهر رود) واقع است. جمعیت این شهر بر اساس برآورد سال ۲۰۰۹ حدود ۲۶۳٫۴۰۰ نفر و به همراه حومه حدود ۳۸۳٫۴۰۰ نفر بوده‌است.

بخارا (همراه با سمرقند) یکی از دو شهر بزرگ تاجیکنشین و فارسی‌زبان ازبکستان است. مردم بخارا تا امروز نیز به زبان فارسی با گویش ویژه آسیای مرکزی که امروزه به زبان فارسی تاجیکی معروف شده سخن می‌گویند که برخی منابع میزان فارسی‌زبانان این شهر را ۹۰٪ هم یاد کرده‌اند. ازبک‌ها و یهودیان بخارایی هم در بخارا زندگی می‌کنند.بخارا از کهن ‌ترین شهرهای فرارود است که خود شهر بیش از ۲۵۰۰ سال پیشینه دارد ولی پیشینه ماندن انسان‌ها در محلی که این شهر بر آن بنا شده به هزاره دوم پیش از میلاد می‌رسد. بخارا در کنار جادهٔ ابریشم قرار گرفته و کامل‌ترین نمونه یک شهر سده‌های میانه در منطقه آسیای مرکزی به‌شمار می‌رود که نمای تاریخی باستانی آن تا اندازه زیادی دست‌نخورده مانده‌است. از مهم‌ترین بناهای تاریخی واقع در آن مزار امیر اسماعیل سامانی که از شاهکارهای معماری مسلمانان در سده دهم میلادی به‌شمار می‌رود و شمار زیادی مدرسه متعلق به سده هفدهم میلادی است. هسته تاریخی مرکزی بخارا در فهرست میراث تاریخی جهانی بشر یونسکو به ثبت رسیده‌است.پنبه و آلو از مهم‌ترین دستاوردهای کشاورزی بخارا به‌شمار می‌آیند، چنان‌که آلوی بخارا در ایران به گونه کامل شناخته شده‌است.

تاجیک‌ها

تاجیک (تاجیکی: Тоҷик) یا تاجک یا تاژیک نامی عمومی است بر اقوام ایرانی‌تبار و فارسی‌زبان در آسیای مرکزی و افغانستان زندگی می‌کردند اطلاق می‌شود. وطن اجدادی تاجیک‌ها ایران است و امروزه در تاجیکستان، افغانستان و جنوب ازبکستان نیز زندگی می‌کنند. در ایران، در قسمت هایی از جنوب فارس و قسمت هایی از شمال غربی هرمزگان به سر میبرند. این مردمان در شهر هایی مانند لار، بستک ،و لامرد زندگی میکنند مردمِ تاجیک از نظرِ زبان، فرهنگ و تاریخ بسیار نزدیک به فارسی‌زبانان ایران‌اند. تاجیک‌های چین با وجود این‌که به نامِ تاجیک شناخته می‌شوند به زبان‌های ایرانی شرقی صحبت می‌کنند و از تاجیک‌های فارسی‌زبان متمایز اند نام‌های دیگر برای مردمِ تاجیک، فارسی، پارسیوان یا پارسیبان و دهقان (به تاجیکی: Деҳқон) است. دهقان در قدیم به ایرانی اصیلِ صاحبِ ملک و زمین اعم از ده‌نشین و شهرنشین اطلاق می‌شده و مقابلِ تازی و بری پنداشته می‌شده که چادرنشین و بدوی بودند.

تاشکند

تاشْکَنْد (نام‌های دیگر: تاشکنت، چاچ، شاش) (به ازبکی؛ لاتین: Toshkent، سیریلیک: Ташке́нт) پایتخت کشور ازبکستان است. جمعیت آن ۲٬۴۸۵٬۹۰۰ تن (برآورد ۲۰۱۸) است.

جیجاق اوراسیایی

جیجاق اوراسیایی (Garrulus glandarius) پرنده‌ای از راستهٔ گنجشک‌سانان، خانواده کلاغیان است که در اروپا، شمال آفریقا و آسیا زندگی می‌کند. جیجاق‌های اوراسیایی پرندگانی میان‌جثه، پرسر و صدا و معمولاً رنگارنگ‌اند.

جیجاق اوراسیایی معمولاً در جنگل‌های بلوط لانه می‌سازد و به بلوط‌خورک هم معروف است. در سال‌های اخیر برخی از آن‌ها به مناطق شهری کوچیده‌اند که ممکن است به دلیل تخریب زیستگاه‌های جنگلی باشد. جیجاق هم بر روی زمین و هم روی درخت غذا می‌خورد و رژیم غذایی متنوعی شامل انواع بی‌مهرگان و بسیاری از حشراتی که آفت محسوب می‌شوند، دانه‌های بلوط، بذر راش و سایر دانه‌های گیاهان، میوه‌ها، تخم و جوجه پرندگان، خفاش‌ها و جوندگان کوچک دارد.

دریاچه آرال

دریاچه آرال یا دریاچه خوارزم (به قزاقی: Арал Теңізі، به ازبکی: Orol Dengizi) یک دریاچهٔ آب شور در آسیای میانه میان قره‌قالپاقستان در کشور ازبکستان در جنوب و قزاقستان در شمال بود.

زبان ازبکی

زبان اُوزبیکی یکی از زبان‌های ترک‌تبار است. ازبکی زبان رسمی کشور ازبکستان است و حدود ۳۵ میلیون نفر گویش‌ور دارد. این زبان از شاخهٔ قارلوق زبان‌های ترکی است. اوزبیکیوام‌واژه‌هایی از عربی، روسی و فارسی دارد، گویش برخی از این واژه‌ها در زبان اوزبیکی نسبت به زبان فارسی، کمی تفاوت دارد ولی بسیاری از آن‌ها همانند کلمات فارسی به کار می‌رود. بیش‌تر کتاب‌های قدیمی و تاریخی ازبکستان نیز به زبان فارسی یا به زبان اوزبیکی با استفاده از الفبای عربی نگاشته شده که در کتاب‌خانه‌ها و موزه‌های این کشور به نمایش گذاشته شده‌است.در کتاب‌خانه ابوریحان بیرونی در ازبکستان ۴۳ هزار نسخه خطی نگه‌داری می‌شود که ۳۹ هزار تای آن‌ها به زبان فارسی است.اوزبیکی یک اصطلاح نوظهور است و امروزه به جای اصطلاح ترکی در ازبکستان استفاده می‌شود. تا سال ۱۹۰۴ به مانند سایر زبان‌های آسیای مرکزی، اوزیبکی نیز با الفبای عربی‌تُرکی نوشته می‌شد. از ۱۹۲۴ تا ۱۹۴۰ ازالفبای لاتین استفاده شد و از ۱۹۴۰ تا ۲۰۰۲ نیز از الفبای کریل برای نگارش آن استفاده شد و از سال ۲۰۰۲ به بعد نیز دوباره الفبای لاتین مخصوص

اوزبیکی مورد استفاده قرار گرفت.

زبان روسی

زبان روسی (به روسی: русский язык، تلفظ: روسکیی ییزیک) پرگویش‌ترین زبان اروپا و هشتمین زبان پرگوینده در جهان است که در بخش‌های عظیمی از اوراسیا گفتگو می‌شود. روسی جزو زبان‌های اسلاوی به‌شمار می‌آید و با خط سیریلیک نوشته و خوانده می‌شود.

روسی زبان مادری حدود ۱۴۵ میلیون نفر است و ۱۱۰ میلیون نفر آن را به عنوان زبان دوم می‌دانند.

روسی زبان رسمی فدراسیون روسیه و یکی از زبان‌های رسمی کشورهای بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و جمهوری خودمختار کریمه و نیز یکی از شش زبان رسمی سازمان ملل متحد است. همچنین این زبان به صورت گسترده در کشورهای اوکراین، گرجستان، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان و اسرائیل تکلم می‌شود.

ادبیات روسی بسیار غنی بوده و دارای نویسندگان بزرگی چون لئو تولستوی، فیودور داستایفسکی، آنتون چخوف، الکساندر پوشکین، میخائیل لرمونتوف، ماکسیم گورکی، نیکلای گوگول و ولادیمیر ناباکوف می‌باشد.

سازمان همکاری اقتصادی

سازمان همکاری اقتصادی (به انگلیسی: Economic Cooperation Organization)، به‌طور مخفف اکو یک سازمان اقتصادی منطقه‌ای است. سه کشور ایران، پاکستان و ترکیه در سال ۱۳۴۳ (۱۹۶۴) نخستین بار این سازمان را پایه‌ریزی کردند.

این سازمان در ابتدا با نام «آر سی دی» - که نام اختصاری سازمان همکاری عمران منطقهای - است، آغاز به کار کرد. پس از انقلاب ایران (۱۳۵۷) در ایران، کار سازمان با وقفه مواجه شد و در سال ۱۳۶۴ با نام «اکو» حیات خود را از سر گرفت.

پس از فروپاشی شوروی، در سال ۱۳۷۲ کشورهای افغانستان، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان، قرقیزستان، ازبکستان و تاجیکستان نیز به سازمان اکو پیوستند. این سازمان هم‌اکنون با ده عضو، حدود ۴۸۰ میلیون تن جمعیت و ۸٬۶۲۰٬۶۹۷ کیلومتر مربع وسعت کشورها، امکانات نفت، گاز و صنعت در اختیار دارد.

طبق اساسنامه این سازمان، اکو برای بهبود شرایط توسعه اقتصادی پایدار کشورهای عضو تلاش می‌کند؛ و برای حذف تدریجی موانع تجاری در این منطقه فعالیت دارد. از دیگر اهداف اکو، تهیه برنامه مشترک برای توسعه منابع انسانی در این ده کشور است. این سازمان هم‌چنین برای تسریع برنامه توسعه حمل و نقل و ارتباطات فعالیت می‌کند. زبان رسمی اکو انگلیسی است و مقر اصلی آن، شهر تهران در ایران است.

به مناسبت پیوستن افغانستان و کشورهای قفقاز و آسیای میانه از جمله ترکمنستان، قرقیزستان، ازبکستان، قزاقستان، تاجیکستان و آذربایجان به سازمان اکو و افزایش اعضای این سازمان از ۳ کشور، ایران، پاکستان و ترکیه به ۱۰ کشور، روز هفتم آذر ۱۳۷۱، به عنوان روز اکو نامگذاری شد.

سروان (روستا)

سَروان (به فارسی تاجیکی: Сарван) که سَروَک و سَروَک‌سای (Сарваксой) هم نامیده می‌شود یک برون‌بوم تاجیکستان در درون ازبکستان است.

این برون‌بوم در سال ۱۹۹۱ تشکیل شده‌است.

روستای سروان به استان سغد تاجیکستان تعلق دارد ولی توسط منطقه آشت ازبکستان احاطه شده‌است.

در این برون‌بوم دو روستا به نام‌های سروان و سروک بالا قرار دارد که جمعاً ۱۵۰ نفر جمعیت دارند.

مساحت این برون‌بوم ۸٫۴ کیلومتر مربع است و در راه میان دو شهر انگرن و خجند واقع شده‌است. نزدیک‌ترین فاصله میان سروان و خاک اصلی تاجیکستان ۱٫۲ کیلومتر است.

سمرقند

سَمَرْقَنْد (به فارسی تاجیکی: Самарқанд) شهری با جمعیتی بالغ بر ۵۹۶٬۳۰۰ نفر (برآورد تخمینیِ سال ۲۰۰۸)، دومین شهر بزرگ ازبکستان، و مرکز استان سمرقند است. این شهر در ارتفاع ۷۰۲متری از سطح دریا واقع است. بیشتر ساکنان این شهر فارسی‌زبان هستند و به فارسی تاجیکی سخن می‌گویند. این شهر یکی از مراکز تاریخی مردم تاجیک در آسیای میانه است.در سال ۲۰۰۱، یونسکو این شهر باستانی را در فهرست میراث فرهنگی جهان قرار داد. شواهدی از فعالیتهای انسانی در ناحیه این شهر از اواخر دوره پارینه سنگی وجود دارد، اگرچه هیچ مدرک مستقیمی از زمان تأسیس سمرقند وجود ندارد. برخی از تئوری‌ها پیشنهاد می‌کنند که این شهر بین سده‌های هشتم و هفتم قبل از میلاد مسیح تأسیس شده‌است و بنا به موقعیت آن در جاده ابریشم بین چین و دریای مدیترانه رونق یافته، زمانی سمرقند یکی از بزرگترین شهرهای آسیای میانه بود.در زمان امپراتوری هخامنشی پارس، این شهر پایتخت ساتراپی سغدیان بود. این شهر توسط اسکندر بزرگ در سال ۳۲۹ قبل از میلاد، هنگامی که با نام یونانی آن Marakanda شناخته شده بود، تسخیر شد. این شهر با توالی حاکمان ایرانی و ترک اداره می‌شد تا اینکه مغولان تحت سلطه چنگیز خان در سال ۱۲۲۰ سمرقند را فتح کردند. امروز، سمرقند پایتخت منطقه سمرقند و دومین شهر بزرگ ازبکستان است.

سپندی سمرقندی

سپندی سمرقندی از شاعران پارسی‌گوی و تاجیک اهل سمرقند در ازبکستان است که در قالب‌های غزل، مخمس و رباعی شعر سروده‌است. وی از شاعران معروف زمان خود بوده و دیوان اشعاری در حدود ۲٫۵۰۰ بیت داشته که اکنون در دسترس نیست. سپندی سمرقندی همچنین هجوهٔ کل‌ابراهیم را نیز سروده‌است.

فارسی تاجیکی

فارسی تاجیکی که از آن با نام زبان تاجیکی (забони тоҷикӣ) یا زبان فارسی تاجیکی یا فارسی فَرارودی نیز یاد می‌شود، به گویشی از زبان فارسی گفته می‌شود که در آسیای میانه به ویژه در کشورهای تاجیکستان و ازبکستان رایج است. مجلس تاجیکستان در سال ۱۳۷۸ (خورشیدی) (۱۹۹۹ میلادی) با حذف واژه فارسی، نام قانونی زبان این کشور را تاجیکی اعلام کرد.وام‌واژه‌هایی از زبان روسی و ازبکی وارد زبان تاجیکی شده‌است و افزون بر این در مواردی تاجیکان برای برخی معنی‌ها و مفهوم‌ها، واژگانی را به کار می‌برند که در ایران بسامد کمتری برای آن مفهوم دارند. برای نمونه در فارسی تاجیکی به خفاش، کورشب پرک، به فوتبالیست، فوتبالباز، به چای سبز، چای کبود، به بالگرد، چرخبال، به فرودگاه، خیزگه (محل برخاستن هواپیما) و به کتری، چایجوش، می‌گویند. با این‌همه، فارسی تاجیکی به سادگی برای ایرانیان قابل فهم است.

در پی تغییر خط در تاجیکستان، زبان تاجیکی را با الفبای سیریلیک که در آن تغییراتی داده شده‌است، می‌نویسند، که به آن الفبای تاجیکی می‌گویند.

فرودگاه ناوویی

فرودگاه ناوویی (به انگلیسی: Navoiy Airport) (به زبان بومی: Navoiy Xalqaro Aeroporti) یک فرودگاه همگانی با کد یاتا NVI است که یک باند فرود بتن دارد و طول باند آن ۴۰۰۰ متر است. این فرودگاه در شهر نوایی، ازبکستان کشور ازبکستان قرار دارد و در ارتفاع ۳۴۸ متری از سطح دریا واقع شده‌است.

نادره (شاعر)

نادره (به ازبکی: Nodira) (۱۷۹۲—۱۸۴۲) با نام اصلی ماهلَر-آییم از شاعران پارسی‌گوی و ازبکی‌گوی آسیای میانه بود. وی در سروده‌های فارسی خود بیشتر مکنونه و در سروده‌های ازبکی‌اش معمولاً نادره و کامله تخلص می‌کرد.

وی در خانواده رحمان‌قلی بیگ، حاکم اندیجان به‌دنیا آمد و بعدها همسر عمرخان امیری، شاعر و حاکم خوقند شد.

نادره از زمان کودکی با آثار سرایندگان دیرین پارسی و ترکی از جمله حافظ، فضولی، نوایی و بیدل آشنا شد و به آموختن آن‌ها پرداخت.

نادره به دستور نصرالله امیر بخارا اعدام شد و برای یادبود او آرامگاهی به نام آرامگاه مادر خان در خوقند برپا شد.

کوهستان فان

منطقهٔ موسوم به کوهستان فان، منطقه‌ای گردشگری در شمال باختری کشور تاجیکستان است. این کوهستان در رشته‌کوه پامیر قرار گرفته و بخشی از استان سغد تاجیکستان است.

قله‌های کوهستان فان معمولاً بیشتر از پنج هزار متر ارتفاع دارند و معروف‌ترین آن‌ها قله‌های چپدره، بادخانه، ماریا، میرعلی و زندان هستند.

حوزه اسکندرکول یکی از آن دیدنی‌های این کوهستان است که تنوع درخت و بوته‌های پیرامون آن از مهم‌ترین انگیزه‌های سفر گردشگران به این منطقه‌است.

اسکندرکول تنها دریاچه کوهستان فان نیست. در این حوزه حدود سی دریاچه در دوره‌های مختلف شکل گرفته‌اند. دریاچه اسکندرکول با دو و نیم کیلومتر درازا و یک کیلومتر پهنا و حدود هفتاد و دو متر ژرفا دیدنی‌ترین این دریاچه‌ها به‌شمار می‌آید.

دانشمندان بر این باور اند که اسکندرکول چندین هزار سال پیش بر اثر زمین‌لغزه در ارتفاع ۲۲۵۵ متری پدید آمده‌است.

رودهای سریمه و سرتاغ و هزارمیخ از شمال و غرب و جنوب به دریاچه سرازیر می‌شوند و تنها از شرق دریاچه، رود موسوم به «اسکندردریا» به بیرون می‌ریزد. آبشار بزرگی هم در طول این رود قرار دارد.

خرگوش و روباه و گرگ و خرس سیاه و بز کوهی و پلنگ و پرندگانی چون بوقلمون کوهی، کبک، لاشخور و بلدرچین از جانوران این منطقه هستند.

موضوعات ازبکستان
کشورها
با رسمیت محدود
قلمروی وابسته و
منطقه ویژه اداری

به زبان‌های دیگر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.