Monarkia

Monarkia grezierazko μονος (mónos): ‘bat’, eta αρχειν (arjéin): ‘gobernua’ hitzetatik dator eta bakar baten gobernua bezala itzul daiteke. Definizioz, estatu baten gobernu era da, non goi kargua biziartekoa eta oinordekotasunagatik izendatua izaten den. Kargu honi monarka deritzo: errege edo erregina. Kasu gutxietan monarka talde hautatu batek aukeratua izaten da. Monarka batek agindutako estatuari monarkia edota erreinu deritzo.

World Monarchies
     Monarkia konstituzionala      Commonwealth      Monarkia erdi-konstituzionala      Monarkia absolutua      Monarkia estatu-azpiko mailaren batean

Tradizionalki monarka estatuaren botere guztien jabe ohi izan da: Botere Legegilea, Botere Betearazlea eta Botere Judiziala. Gobernu era honi Erregimen Zaharra deritzo.

Gaur egun estatu askotan monarka titulua mantentzen da baina ez garai bateko botereak. Hau da monarkia konstituzionalen kasua, hau da, burujabetza herriaren esku dagoen baina Estatuaren Buruzagiaren kargua erregearen esku dagoen demokraziak. Kasu hauetan monarkak ordezkariaren eta arbitroaren papera du eta ez du estatuaren botereetako inor.

Gobernu motak

Politika saila

Historia

Historian zehar monarka askok botere absolutua izan dute, askotan ustezko jatorri jainkotiar bategatik. Aintzinako Egipton, adibidez, faraoia jainko bat zen. Txina inperialean enperadoreari gorengo boterea ematen zitzaion eta antzinako Indiako estatu gehienak monarkiak ziren.

Erdi Aroa

Erdi Aroan monarkia Europan zehar zabalduta zegoen, lurraldea defendatzeko agintari autoritario baten beharragatik. Europar monarkiak dinastikoak ziren: seme zaharrenak oinordetzen zuen tronua. Soldaduak eta armak jauntxo feudaletatik lortzen zituzten, nobleziaren leialtasunaren beharra zutelarik boterea mantentzeko.

Erdi Aroko Mendebaldea erregeek gobernatu zuten, baina ez era ahalguztidunean, mugak baitzituen. Izan ere, monarkek beste botere batzuk (tokian tokiko nobleak, edo Eliza Katolikoa) aintzat hartu behar zituzten. Behe Erdi Aroan, ordea, erregeen boterea handituz joan ziren hainbat tokitan (Ingalaterran, Frantzian edo Iberiar Penintsulan).

Monarkia Erromatar Inperioaren erortzean eta errege barbaroak etortzean sortu zen Europan. Errege-boterea aitarengandik semearengana eskualdatzen da leinuak osatuz. Haren estatus gorena erakustearren, zenbait ikur bereganatuz joan ziren: koroa, tronua, zeremonia-multzoa, altxamendua...

Dena den, monarkia Europan garaiko sistema politikorik hedatuena bazen ere, ez zen bakarra. Hainbat errepublika sortu ziren, Veneziakoa esaterako. Aita Santuen Lurraldean, Eliza zen jauna, Aita Santuak erregeen antzera gobernatzen zuelarik. Eskumikua arma gisa erabilita, edozein lur-botereri, enperadoreei ere, aurre egiteko gai izan zen. Izan ere, enperadorearen papera bitxia da. Alde teorikoan, botere unibertsala du, kristautasun osoaren gainekoa. Hala ere, Eliza eta tokian tokiko nobleak eta erregeak topatuko ditu aurrez aurre.

Aro Modernoa

Erregeen gehiegikeriek eta burgesiaren konformatze ezak monarkia absolutuen gainbehera lagundu zuten: XVII. mendean Ingalaterrako Iraultzak eta XVIII. mendean Frantziakoak botere absolutuaren muga markatu zuten.

European Union member states by head of state
EBeko gobernu erak:      Monarkia      Errepublika

Aro Garaikidea

Konstituzioarekin mugatutako monarkia baten ideia modernoa Europan zehar poliki kontsolidatzen joan zen. XIX. mendean zehar parlamentuaren boterea hazi egin zen monarkarena gutxitzen zen bitartean, eta mendebaldeko monarkia asko desagertu egin ziren Lehen Mundu Gerraren ostean, Errusiakoa, Alemaniakoa eta Austriakoa kasu. Oraindik monarkia konstituzional asko aurki daitezke, gehienbat batasun nazionalaren sinbolo direnak, besteak beste, Britania Handian, Espainian, Herbeheretan, Norvegian, Suedian, Danimarkan eta Belgikan.

Monarkia Motak

Monarkia absolutua

Monarkia absolutua, boterean termino|baldintza|muga politikoetan, eta gehienetan murrizketarik gabe diharduen monarka den gobernu-forma|era| sasoia edo osagai espiritual handiarekin gutxienez. Lekua eta modeloa agertzen den izen horrekin izendatzen den aldi |periodo| historikoan (Mendebaldeko Europa Erregimen Zaharrean zehar, bereziki Luis XIV, 1700aren inguruko Frantziako monarkia) ez du galarazten oso antzeko ezaugarriak beste une batzuetan eta lekuetan hartu ahal daitezen, eta beste erregetasun titulu batzuekin (entitate politiko desberdinetan, Inperio bizantziarreko basileus-ean, Errusiako Inperioko tsarrarengan, etab. enperadorearekin).

Monarkia konstituzionala eta parlamentuko monarkia

Historikoki, monarken botererako mugak Europan agertzen dira Erregimen Zaharraren krisitik aurrera, kasu batzuetan gidatu zuela monarkia kentzera eta errepublika |konstituziora| osaketara (bitarteko Frantziako 1791 eta 1804 urte bitartean Iraultzatan zehar edo Ingalaterrako bitarteko Ingalaterrako 1649 eta 1660 urte bitartean Iraultzatan zeharreko Frantziaren kasura) berriz beste batzuetan (adibidez monarkia poloniar-lituaniarra 1569-1795 urteetan) erregea onartzen du bere botereko lekua amore ematea eta hura aukeratutako ordezkariekin partekatzea. Lagapena erregearen borondate hutsagatik bada, ez da hartzen konstituzio|osaketa| handia, baizik eta ( 1814 eta 1830 urte bitartean Zaharberritzetako Frantziaren kasua) emandako gutun bat.

Monarkia hibridoak

Historian zehar egon dira monarkia absolutuaren eta konstituzionalaren arteko bide erdira gobernu sistemak, tokian monarka ikusten den bere botereko partea aukeretako gobernu demokratikoari uztera behartuta, baina eragin politiko garrantzitsua mantentzen jarraitzen duenera. Bilakaera oso desberdina izan da herrien arabera, eta zuzenbide konparatuaren mendean dago. Hala ere, Maroko bezala halakoak herri arabiarreko monarkek eramaten jarraitzen dute ia bere eskuetako botere guztia.

Horretaz gain, daude erregimen feudaletakoa bezalako beste une historiko batzueiko monarkiak, monarka jaun feudal gehiago den zeinetan. Bere boterea mugatzen da bere feudora eta beheko nobleekiko basailutza-erlazio existenteetara. Kasu hauetan monarkiak aristokraziaren antza du, nobleziaren arteko boterearen disoluzioagatik.

Ikus, gainera

Antzinako Erroma

Historiografian, Antzinako Erroma esaten zaio K.a. VIII. mendean Erroma hiria fundatu zenetik K. o. V. mendean Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori zen arte existitu zen erromatar zibilizazioari; Monarkia, Errepublika eta Inperio garaiak biltzen ditu. K.a. VIII. mendean Italiar penintsulan eman zen asentamendu batekin hasi zen guztia; hori Erromako hirian bilakatu zen eta honek eman zion izena ondoren sortu zen inperio osoari eta bertako zibilizazioari. Erromako inperioa izugarri zabaldu zen, antzinako inperiorik handienetarikoa bilakatzera iritsiz; hiritik gobernatua izaten jarraitzen zuen eta 50 eta 90 milioi biztanle artean zituen (munduko populazio osoaren %20, gutxi gorabehera).

Iraun zuen mendeetan zehar Erromako estatuak forma ezberdinak ezagutu zituen: monarkiatik hasi, Errepublika Klasikotik igaro eta inperio autokratikoa izateraino. Konkista eta asimilazioen bidez lur eremu zabala kontrolatzera iritsi zen, Mediterraneoa, Mendebaldeko Europa, Asia Txikia, Iparraldelp Afrika eta Iparralde eta Ekialdeko Europa zatiak. Askotan Antzinako Greziarekin elkartu ohi da Antzinate Klasikoa osatuz, bien gizarte eta kulturak antzekotasun ugari zituzten eta greko-erromatar moduan ezagutzen da.

Antzinako Erromako zibilizazioak ekarpen asko egin dizkie gaur egungo gobernu, lege, politika, ingeniaritza, arte, literatura, arkitektura, teknologia, gerra, erlijio, hizkuntza eta gizarteari. Erromak bere indar militarrak profesionalizatu eta zabaldu zituen eta res publica izeneko gobernu sistema asmatu zuen, gaur egungo errepublika modernoen oinarri izan dena. Lorpen eta garapen izugarriak egin zituzten teknologia eta arkitekturan, besteak beste ura banatzeko akueduktu sistema osoa eta errepide sarea eraiki zuten eta baita monumentu, jauregi eta erabilera publikoko zerbitzu asko ere.Errepublika aroaren amaierarako Erromak Mediterraneo eta hurrunagoko lurrak konkistatu zituen: Atlantikotik Arabiaraino eta Rhinetik Iparraldeko Afrikaraino zabaltzen zen. Errepublikaren amaiera eta Zesar Augustoren diktadurarekin Erromatar Inperioa jaio zen. K.a. 92. urtean Erromatar-Pertsiar gerrak jasi ziren Partiar Inperioaen aurkako lehen gerrarekin. 721 urtez luzatu zen gerra garaia, eta inoizko gatazkarik luzeena bilakatu zen, bi aldeentzako ondorio iraunkor eta nabarmenak eraginez. Trajanoren agindupean inperioak bere hedadura handiena lortu zuen. Inperioaren aroan ohitura eta tradizio errepublikarren gainbehera hasi zen eta gerra zibilak enperadore berri baten altsamenduaren ohiko aurrekari bilakatu ziren.V. mendean, barne estabilitate faltagatik eta migrazio mugimendu indartsuen ondorioz, Mendebaldeko Erromatar Inperioa zatitu egin zen, barbaroen esku geratuz. Inperioaren ekialdeko beste erdiak beste 1000 urte inguruz iraun zuen, 1453 urtera arte. Garai hartan bertako biztanleentzat inolako aldaketarik suposatu ez zuen arren, historialari modernoek Bizantziar Inperioa bezala izendatzen dute garai honetako inperioa, lehenago izan zenarekin ezberdinduz.

Austria-Hungariako Inperioa

Austria-Hungariako Inperioa (alemanez Österreichisch-Ungarische Monarchie, hungarieraz Osztrák–Magyar Monarchia) 1867an sortutako estatu europarra izan zen, Austriako inperioak bere baitan Hungariako Erresumaren autonomia onartu zuenean. Une horretatik aurrera, enperadoreak bi erreinuetako koroa izan zuen, baina bakoitzak autonomia maila esanguratsua izan zuen eguneroko jardueretan. Modu horretan, monarkia duala sortu zen 51 urtez, alde batean erresuma eta bestean inperioa zena, Kaiserlich und königlich kontzeptuaz.

Europa erdialdeko lurralde zabalak menperatu zituen. 1914an, Lehenengo Mundu Gerra hastean, 676.615 km² eta 52.799.000 biztanle zituen. Gerra hori inperioaren amaiera izan zen; Austria eta Hungaria banatu egin ziren eta beraien menpe egondako herrialde askok independentzia lortu zuten.

Gaur egungo estatuen banaketa aintzat hartuz, Austria, Hungaria, Txekia, Eslovakia, Eslovenia, Kroazia eta Bosnia-Herzegovinako lurraldeak izan ziren inperioko zati, baita Serbia, Montenegro, Italia, Errumania, Polonia eta Ukrainako zenbait eskualde ere.

Barruti

Barrutia bat munduko leku askotan erabiltzen den zatiketa administratiboa da. Barruti bat sortzeko arrazoiak administratibo edo juridikoak izan litezke.

Badaude barruti desberdinak segun eta zertarako sortu zituzten:

Herrialde batzuk barrutiak erabiltzen dituzte zerbitzuak hobeto partitzeko edo bere gobernua antolatzeko, adibidez, Portugalen, Austrian, Kolonbian, Bangladeshen.Hiri batzuk barrutiak erabiltzen dute barneko azpisaila moduan, adibidez, Belgikan.Hauteskunde-barrutiak: Barruti bakoitzean hautagaiak hautatzen dituzte, adibidez, AEBetan, Australian.Anarkista ideologian, barrutiak dira oinarrizko unitateak autogobernua sortzeko.

Errege

Erregea, herrialde edo estatu baten monarka gizonezkoa da; estatuburua monarkia gisa eratutako estatuetan, edo ohiturazko monarka estaturik gabeko herri batzuen kasuan, esate baterako Uganda estatuaren barruko Buganda erresumako monarkiaren kasuan.

Monarka kontzeptua ez da guztiz berdina, ohituraz beste titulu batzuk ere badira horren barruan, hala nola enperadoreak, sultanak, emirrak eta beste.

Erregeorde

Erregeordea, erregearen ordez gobernatzen duen pertsona da. Normalean botere honetaz arduratzen den gobernaria, monarka bat adin txikikoa denean, ezgaia denean, edo gaitasungabetu dutenean izaten da.

Errepublika federal

Errepublika Federala delakoa Federazioa eta era berean Errepublika bat da. Errepublika batean agintariak demokratikoki aukeratuak egon behar dute, eta euren karguak ez daude oinordekotza bidez edo norbaiten aukeraketaren bidez eskuratuak. Zentzun honetan, monarkia konstituzionalak edo monarkia parlamentarioak ez dira berez errepublikak, estatu buruzagiak bere kargua oinordekotza bidez eskuratu baitu, aldiz errepublika batean estatu buruak bere kargua demokratikoki eskuratua izan behar du. Errepublikak errepublika parlamentario edo errepublika presidentzialista gisa antolatuak egon daitezke.

Federazio bat eskualde autonomoen izenaz (ohikoena "estatuak" izatea da) edo gobernu zentral federal batez osatua egon ohi da. Federazio batean eskualde autonomoen autogobernua (eskualde hartako hiritarrek demokratikoki hautatua) berezko konstituzio batez berretsia dago eta ezin liteke gobernu zentralaren aldebakarreko erabaki baten ondorioz baliogabetua izan.

Hiru estatuk euren buruak errepublika federal gisa izendatu ohi dituzte: Alemaniako Errepublika Federala, Nigeriako Errepublika Federala eta Etiopiako Errepublika Federal Demokratikoa. Izen honen beste aldaera bat "Errepublika Federatiboa" Brasilen izenan agertzen da. Azkenik, Mexiko eta Ameriketako Estatu Batuek euren buruak "estatuen batasuna" gisa definitzen dituzte. Federazio guztiak ez dira errepublikak: adibidez, Kanada eta Australiak eskualde autonomoetan banatutako monarkia konstituzional federal bat dute.

Herbehereetako Erresuma

Herbehereetako Erresuma (nederlanderaz: Koninkrijk der Nederlanden) 1954an sortutako federazioa da, gaur egun hiru herrialde edo lurraldek osatzen dutena: Herbehereak (Nederland), Holandarren Antillak (Nederlandse Antillen) eta Aruba. Halaber, erregina bat buru duen monarkia da. Monarkia federal hau 1954ko urriaren 8ko estatutuarekin sortu zen, Herbehereek itsasoz haraindiko beren azken lurraldeak galdu zituztelarik, gelditzen ziren lurraldeekin Herbehereetako Erresuma sortu zutenean.

Irlandako Erresuma

Irlandako Erresuma (irlanderaz: Ríoghacht Éireann, ingelesez: Kingdom of Ireland) Irlandan 1542 eta 1800 artean zegoen monarkia izan zen. Henrike VIII.a Ingalaterrakoa errege aldarrikatu zutenean hasi eta Batasun Agiriarekin amaitu zen. Irlandako jaurerria ordezkatu zuen. Katolikoek ez zuten erresuma onartu 1555ean aita santuak Maria I.a Ingalaterrakoa onartu zuen arte.

Italiako Erresuma (1861-1946)

Italiako Erresuma, 1861ean Italiako errege koroatu zen Vittorio Emmanuele II.a buru zuen Italiaren bateraketaren (1848-1870) ondoren sortu zen estatua izan zen. Italiako Erresumak, bi mundu gerretan parte hartu zuen. Hain zuzen ere, Bigarrenean parte hartu izanak eraman zuen desagerpenera, 1946an erreferendum bat egin ondoren, non errepublika sistema garaile irten zen monarkikoaren aurrean, azken honek, gerran zehar galdu zuen ospearen ondorioz. Azkenik, 1946ko ekainak 2an, Italiako Errepublika aldarrikatu zen.

Kanbodia

Kanbodia (batzuetan Kanputxea) Hego-ekialdeko Asiako estatua da, Indotxina penintsulan kokatua. Mugakide ditu Thailandia mendebaldean, Laos iparraldean eta Vietnam ekialdean. Oraingo estatua Khmer Inperioaren oinordeko zuzena da, behin Indotxina osoa aginpean eduki zuen inperioa. Kanbodiako turismo baliabide nagusietakoa Angkor Wat tenplu eta hiri galdua da: herriarentzat ikur nagusi bilakatu da, banderan agertzeak azaltzen duen bezala.

Hiriburua Phnom Penh da.

Monarka

Monarka estatu edo lurralde bateko estatuburua da. Hereditarioa da, beraz, ezin du edonork kargu hau hartu, bere familiatik baitatorkio. Normalean, monarka bat duten estatuak monarkia parlamentarioa dute, baina badaude salbuespenak.

Monarkia absolutua

Monarkia absolutua edo absolutismoa batez ere XVII. mendean izan zen gobernu era bat da. Estatuaren aginpide guztiak erregeen esku geratzen ziren; beraz, tradizio erakundeak, gorteak edo parlamentuak ez zuen parte hartu gobernazio horretan. Agintea Jainkoarengandik zetorren, alegia, erregeak jainkoari erantzun behar zion, eta ez bere menpe zeudenei.

Agintea sendotzeko, lurraldea modu zentralizatuan antolatu zuten, zergak kontrolatu zituzten, eta armada iraunkorra sorrarazi zuten.

Gobernu sistema hori Europan gutxi gorabehera 1648aren eta 1789aren artean ugaldu zen. Garaiaren eta herrialdearen arabera zenbait maila eta ezaugarri izan zituen.

Munduan badira oraindik ere lau monarkia absolutu: Vatikanoa, Saudi Arabia, Swazilandia eta Brunei. Hala ere, gobernu era horrek jendartean onespen murritza du Frantziako Iraultzaz geroztik, iraultza hark herriaren burujabetzan oinarritutako gobernu sistemak sustatu baitzituen.

Monarkia konstituzional

Monarkia konstituzionala monarkian oinarritutako gobernu mota da, errege bati estatuburu eginkizuna ematen zaionean oinordekotasun edo hauteskunde bidez eta konstituzio-sistema baten pean. Hortaz, monarkia absolutuarekin alderatua, erregeak ez du erabateko agintea.

Monarkia konstituzional modernoetan botereen banaketa argia dago: erregeak exekutiboaren burua da, zeregin sinboliko du ala biak batera. Demokrazia ordezkatzaileetan, Erresuma Batua edo Espainiaren kasuan bezala, erregea estatuburua da, baina lehen ministroa edo presidentea da gobernuburua, hauteskunde bidez hautatua izan baita.

Nahiz eta oraingo monarkia konstituzional gehienak demokraziak izan, historian zehar ez da beti horrela izan. Izan dira monarkia batzuk konstituzio faxista edo ia-faxistekin batera izan direnak, Italia, Japonia eta Espainian kasu, edo diktadura militarrekin batera, Thailandian kasu.

Politika

Politika talde baten erabakiak hartzeko garaian egiten duen prozesu eta jokabidea da. Politika ikertzen duen zientzia, zientzia politikoa da. Grekoek asmatu zuten (izena grekerazko πολιτικος terminotik dator —politikós—, esan nahi duena hiritarra, zibila edo hiriaren antolakuntzari dagokiona).

Printzerri

Printzerri printze baten jaurgoari atxikiriko lurraldea da edo printze bat agintari duen estatu txiki burujabea. Erdi Aroan eta Aro Modernoan askotan erabili zuten sistema hau eta egun Liechtenstein, Monako edo Andorra mota honetako gobernu erak dituzte.

Probintzia

Probintzia bat estatu gobernu baten azpian dagoen azpi-unitate bat da. Erromatarrek sorturiko terminoa da, euren herria hainbat provinciaetan banatu baitzuten. Izena latinetik dator eta influentzia gune esan nahi du. Bere garaian Italiar penintsulatik at kokatutako guneak izendatzeko erabiltzen zen.

Siziliako Erresuma

Siziliako Erresuma (italieraz: Regno di Sicilia; latinez: Regnum Siciliae; katalanez: Regne de Sicília; aragoieraz: Reino de Sezilia) hegoaldeko Italiako erresuma izan zen, Roger II.ak 1130ean sortua eta 1816 arte iraun zuena.

Tsar

Tsar (gizona denean) eta tsarina (emakumea denean) (errusieraz царь, bulgarieraz eta serbieraz цар) eslaviar herrietako errege-erregin batzuei ematen zaien ohore izena da. Hitza, Erromatar Inperioko Zesar hitzetik dator.

Horrela tsar hurrengo herrialde hauen agintari gorenaren titulua zen:

Bulgaria 913–1018, 1185–1422 eta 1908–1946 garaietan.

Serbia 1346–1371 garaian

Errusian 1547 ingurutik 1917 arte

Beste hizkuntzak

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.