Kobre

Kobrea elementu kimiko bat da, Cu ikurra (Cuprum, latinezko izena) eta 29 zenbaki atomikoa dituena.

Eroankortasun elektriko bikaina duen metal harikorra da. Asko erabiltzen da eroale elektriko gisa, beroaren eroale gisa, eraikuntzarako material gisa eta hainbat aleazioren osagai gisa.

Kobrea funtsezkoa da goi-landareen eta animalien osagai gisa. Animalietan, gizakia barne, odolean dago, zenbait entzimaren kofaktore funtzioa betez, eta kobrean oinarritutako hainbat pigmentutan. Hala ere, kantitate handietan pozoitsua da eta organismoari kalte larriak eragin diezazkioke.

Kobrea
NatCopper

29

NikelaKobreaZinka
   
 
29
Cu
 
               
               
                                   
                                   
                                                               
                                                               
Ezaugarri orokorrak
Izena, ikurra, zenbakia Kobrea, Cu, 29
Serie kimikoa Trantsizio-metalak
Taldea, periodoa, orbitala 11, 4, d
Masa atomikoa 63,546 g/mol
Konfigurazio elektronikoa Ar 3d10 4s1
Elektroiak orbitaleko 2, 8, 18, 1
Propietate fisikoak
Egoera solido
Dentsitatea (0 °C, 101,325 kPa) 8,96 g/L
Urtze-puntua 1577,77 K
(1084,62 °C, 1984,32 °F)
Irakite-puntua 2835 K
(2562 °C, 4643 °F)
Urtze-entalpia 13,26 kJ·mol−1
Irakite-entalpia 300,4 kJ·mol−1
Bero espezifikoa (25 °C) 24,440 J·mol−1·K−1

Lurrun-presioa

P/Pa 1 10 100 1 k 10 k 100 k
T/K 1509 1661 1850 2089 2404 2836
Propietate atomikoak
Kristal-egitura kubikoa-aurpegietan zentratua
Oxidazio-zenbakia(k) 2, 1
Elektronegatibotasuna 1,90 (Paulingen eskala)
Ionizazio-potentziala 1.a: 745,5 kJ/mol
2.a: 1957,9 kJ/mol
3.a: 3666 kJ/mol
Erradio atomikoa (batezbestekoa) 135 pm
Erradio atomikoa (kalkulatua) 145 pm
Erradio kobalentea 138 pm
Van der Waalsen erradioa 140 pm
Isotopo egonkorrenak

Kobrearen isotopoak

iso UN Sd-P D DE (MeV) DP
63Cu %69,15 Cu egonkorra da 34 neutroirekin
65Cu %30,85 Cu egonkorra da 36 neutroirekin

Erauzketa

Cuivre Michigan
Kobre

Kobrea lortzeko gehienetan erabiltzen diren mineralak mineral sulfurodunak dira. Burdina kantitate handian dute, baita beste batzuekin batera, eta hauetatik batzuk (bismutoa, urrea, zilarra, nikela...) haien balio altuagatik interesatzen du berreskuratzeak.

Bi metodo daude kobrea modu industrialean lortzeko:

  • Bide lehorretik: %15eko kobre edukia duten mineralekin erabiltzen da, haiek aberastu edo kontzentratu ondoren.
  • Bide hezetik: %3ko kobre edukia dutenekin soilik erabiltzen da.

Bide lehorra

  1. Mineralaren birrinketa: Materiala behin birrintzen da, eta bahe batetik pasarazten da, eta zati handienak berriro birrintzen dira.
  2. Mineralaren haustura: Hau egiteko altzairuzko bola batzuk erabiltzen dira errota batean, biratzerakoan mineralak hausten dituztenak.
  3. Zaborraren ezabaketa: Hausturiko materiala urezko ontzi batean sartzen da eta eragiten zaio zaborra ezabatzeko.
  4. Txigorketa partziala: Burdinak kobreak baino afinitate gehiago du oxigenoarekiko. Honegatik, txigorketa egiten bada aire kantitate urriarekin, burdina soilik oxidatzen da, eta ez kobrea. Prozesu honetan burdina oxidoa, kobre sulfuroak eta burdina lortzen dira, baita kobre oxido zerbait eta ganga zerbait.
  5. Mataren formazioa: Masa urtu egiten da 1100 °C baino tenperatura handiagoan, eta oxidatu gabeko burdinak orain egiten du. Sorturiko beste oxidoarekin batera, silizearekin eta gangan dagoen karearekin konbinatzen da, eratzeko hondakin bat, burdinezko silikatu konplejoez eta kaltzioaz osaturik. Horrela bi geruza nahasi ezinak lortzen dira: goikoa hondakinak osatzen dute, eta behekoa, kobre (I) sulfuro eta burdina (II) sulfuroaz osaturik, mata izena hartzen du.
  6. Mataren oxidazioa: Urturiko masa isurtzen da – silizearekin batera – bihurgailu batean, eta haizea ematen zaio aire korronte batekin, azufrea eta burdina oxidatzeko. Oxido lurrunkorrak banantzen dira eta burdina oxidoa silizearekin batzen da hondakinak sortuz, eta hau isurtzen da bihurgailua okertuz.Prozesua bukatzen da kobrea oxidatzen hasten denean; une horretan bihurgailutik ateratzen da eta solidifikatzen uzten da. Bihurgailuaren barruan gertatzen diren erreakzio kimikoak hauek dira: 2 Cu2S + 3 O2 --> 2 Cu2O + 2 SO2 eta 2 Cu2O + Cu2S --> SO2 + 6 Cu. Blister kobrea (horrela deiturikoa dituen SO2 burbuilak direla eta) %93 inguruko kobre purua darama, eta ezpurutasun batzuk; burdina, azufrea, beruna, zinka, nikela eta metal preziatuak.
  7. Kobre brutuaren errefinaketa: Hau kobrearen purutasuna %99.95eraino igotzea du helburu. Bi moduz egin daiteke; erreberbero labe batean edo elektrolitikoki.
  • Erreberbero labean: Kobre lingoteak urtu egiten dira 1150 °Cko tenperaturan atmosfera oxidante batekin. Honela, ezpurutasunak oxidatu eta ezabatzen dira hondakin moduan (burdina, beruna, zinka) edo lurrun moduan (sufrea). Zura beroturikoan askaturiko gasak (hidrokarburoak, hidrogenoa…), metal urtuaren zehar burbuilatzerakoan, sortu den kobre oxido guztia murrizten du. Horrela trataturiko kobrea, moldeetan isuritzen da anodoak sortzeko, eta geroago elektrolisiaren bitartez errefinatzeko.
  • Erefinatze elektrolitikoa: Lehen lorturiko kobre barrak anodo bezala kokatzen dira upel elektrolitiko batean. Upel honek kobre (II) sulfato eta azido sulfurikoz aziduluturikoa disoluzio bat du. Katodoak brontze puruko lamina finak dira, grafitoz estaliak, eta anodoen artean tartekaturikoak. Elektrodo hauetan tensio egokia aplikatuz, anodoen kobrea disolbatzen da eta katodoen gainean forma puruan ezartzen da. Impurezekin bi kasu gerta daitezke: metal nobleenak (zilarra, urrea, platinoa) upelaren hondoan gelditzen dira, eta ez hain nobleak (zinka, burdina, etab.) disolbatzen dira, eta disoluzioan forma ionikoan gelditzen dira.

Bide hezea

Mineral birrindua disolbatzen da azido sulfuriko diluituarekin eta burdina (III) sulfatoarekin; azken honek kobre (I) sulfuroa oxidatzen du, eta sulfato itxura hartzen du. Mineralean gelditzen den burdina, burdina (II) sulfatoa bihurtzen da. Disoluzio honi burdina gehituz, kobrea prezipitatzen da:

CuSO4 + Fe --> FeSO4 + Cu

Lorturiko kobreak %80ko purutasuna du soilik. Honegatik nahiago da kobrearen prezipitazioa modu elektrolitikoz egitea, berun disolbagaitzezko anodo bat eta kobrezko katodo bat erabiliz. Horrela lorturiko metala oso purua da eta posible da azidoa berreskuratzea.

Aleazioak

Aipatzeko bereziki bi aleazio daude: brontzea eta letoia.

  • Brontzea: Eztainu eta kobreko aleazioak dira, eta, batzuetan, beste elementu batzuena. Bien korrosioarenganako erresistentzia du, baina bietako edozein baino askoz gogorragoak eta indartsuagoak dira.
  • Letoiak: Kobre eta zinkeko aleazioak dira, kolore horixka dute.

Erabilerak

Kobrea argindarraren eroale ona da, eta horretan datza kobreari gizakiak gaur egun ematen dion erabilera nagusia. Kobrearen harikortasuna 0.025 mmko diametrotik aurrerako kableak sortzen uzten du. Ia elektrizitatea transmititzeko aparatu guztiek erabiltzen dute. Oxidazioari dion erresistentzia dela eta, iturgintza instalazioetan asko erabiltzen da, baita tutu eta galdaretan.

Kanpo estekak

Beste elementu kimikoentzako loturak

Taldea →
↓ Periodoa
1 2   3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18
1 1
H
2
He
2 3
Li
4
Be
  5
B
6
C
7
N
8
O
9
F
10
Ne
3 11
Na
12
Mg
13
Al
14
Si
15
P
16
S
17
Cl
18
Ar
4 19
K
20
Ca
21
Sc
22
Ti
23
V
24
Cr
25
Mn
26
Fe
27
Co
28
Ni
29
Cu
30
Zn
31
Ga
32
Ge
33
As
34
Se
35
Br
36
Kr
5 37
Rb
38
Sr
39
Y
40
Zr
41
Nb
42
Mo
43
Tc
44
Ru
45
Rh
46
Pd
47
Ag
48
Cd
49
In
50
Sn
51
Sb
52
Te
53
I
54
Xe
6 55
Cs
56
Ba
* 71
Lu
72
Hf
73
Ta
74
W
75
Re
76
Os
77
Ir
78
Pt
79
Au
80
Hg
81
Tl
82
Pb
83
Bi
84
Po
85
At
86
Rn
7 87
Fr
88
Ra
** 103
Lr
104
Rf
105
Db
106
Sg
107
Bh
108
Hs
109
Mt
110
Ds
111
Rg
112
Cn
113
Nh
114
Fl
115
Mc
116
Lv
117
Ts
118
Og
* Lantanoideak 57
La
58
Ce
59
Pr
60
Nd
61
Pm
62
Sm
63
Eu
64
Gd
65
Tb
66
Dy
67
Ho
68
Er
69
Tm
70
Yb
** Aktinoideak 89
Ac
90
Th
91
Pa
92
U
93
Np
94
Pu
95
Am
96
Cm
97
Bk
98
Cf
99
Es
100
Fm
101
Md
102
No
Banka

Banka Nafarroa Behereko hego-mendebaldeko udalerri bat da, Baigorri eskualdekoa.

Bankako kobre meategi eta burdinola

Bankako kobre meategi eta burdinola Bankan (Nafarroa Beherea) kokaturako multzo industriala izan zen. 1996ko urriaren 8az geroztik, bertako labe garaia eta lurpeko galeriak, Frantziako monumentu historiko daude izendaturik. Herrigunetik sei kilometrotara dago, iparralderantz, RD-948 errepidearen ertzean.

1747. urte inguruan jarri zuen martxan Laurent Beugnière suitzarrak, zeinak galdategi bat eraikiarazi zuen, Frantzia osoko handienetakoa izan zena, 1789an zituen 400 langile ingururekin. Era berean, kobrearen urteko produkzioa 120 tonakoa zen 1760an. Garai hartan, Frantziar itsas-armadarako kanoiak eta kanoi-balak egiten zituzten batez ere.

Lekuaren erabilera aldatu eta denbora batera, 1802an, fabrika berraldatu zen Muthuon meatze-ingeniariaren eskutik, eta burdinola bihurtu zen, mea tratatzeko. 1823an, Jean-Baptiste Ricqbour olagizonak fabrika siderurgikoa eraikiarazi zuen, non labe garaia jarri zen. Harreman sareetatik kanpo egonik eta erregai faltan, zeina inguruko basoek ezin zuten gehiago hornitu, burdinola 1864an itxi zuten.

Bertako labe garaia, teknologia honen froga paregabea da, ia ukitu gabe dagoen leku batean kokaturik, meatzetako galeriekin batera. Labe garaia, gelditu baino pixka bat arinago birmoldatu zuten eta hareharri gorriz eginiko multzo osoa ia ukigabe dago. Multzoa jatorri zaharreko XVIII. mendeko kobrezko meategiaren gainean dago kokaturik.

Bougainvilleko Eskualde Autonomoa

Bougainvilleko Eskualde Autonomoa (ingelesez: Autonomous Region of Bougainville) Papua Ginea Berriko 22 probintzietako bat da, eskualde autonomo estatusa duena. Bougainville eta hurbileko beste uharte batzuk hartzen ditu. 9.384 kilometro koadroko eremua du, eta 2011n 249.358 biztanle zituen. Hiriburua Buka da.

Bougainvilleko lur azpia aberatsa da oso, eta urre eta kobre erreserba erraldoiak ditu. Pangunako meatzea munduko handienetakoa izan da. Hala ere, ustiapenaren etekin ekonomikorik ez jasotzeagatik, eta ingurumenaren kalteak etxean sufritzeagatik matxinatu ziren herritarrak. Bougainvilleko Armada Iraultzailea sortu zuten, eta meatzea ixtea lortu zuten atentatuen bidez. Gerra latza izan zuten eta NBEren laguntzari esker erreferenduma egingo dute 2019an, Papua Ginea Berritik askatzeko.

Brontze

Brontzea kobrea eta eztainua oinarritzat dituzten zenbait aleazioren izena da. Eztainuaren proportzioa %3 ingurukoa izaten da. Honez gain beste zenbait metal gehitzen zaizkio, betiere material nagusia kobrea den arren: besteak beste, zinka, aluminioa, antimonioa edo fosforoa gehitzen zaizkio, lortu nahi diren propietateen arabera. Brontzeak kobreak baino ahalmen mekaniko hobeak izaten ditu.

Kobre eta zink metalak oinarritzat dituzten aleazioei letoi esaten bazaie ere, askotan hauek eztainua ere dutenez, ez dago oso argi bien arteko muga non dagoen, baina oro har, aleazioak zinka baino eztainu gehiago badu brontze deitzen zaio.

Gizakiak sistematikoki ekoizten hasi zen lehen aleazioa izan zen, Brontze Aroan hain zuzen. Aplikazio ugari ditu, korrosioa eta marruskadura jasaten dituzten piezetatik hasi, eta musika instrumentuetaraino (kanpaia, gong-a, piano korda...). Milaka urtetan armagintza eta erremintagintzarako material nagusia izan da eta historian zehar bitxigile eta eskultore ugarik erabili izan dute. Aurrekoaz gain, brontzezko txanpon eta piezak antzinako ekonomietan oinarrizkoak izan ziren eta garrantzitsuak dira baita gaur ere.

Brontze Aroa

Brontze Aroa gizakiaren garapen historikoko epe bat da, non brontzearen erabilpena nagusitzen den. Brontze Aroa izena C.J. Thomsen ikertzaile daniarrak asmatu zuen (1816) zibilizazioaren bilakaeran gizakiak harria, brontzea eta burdina erabili zituelakoan.

Gaur egun, Thomsen sisteman oinarrituta, Kobre Aroa edo Kalkolito dator Brontze Aroaren aurretik. Oro har, K.a. 2500etik K.a. 1000 arte irauten du Brontze Aroak. Nolanahi ere, historiaurreko gainerako epeetan bezala, Brontze Aroko muga kronologikoak nabarmenki aldatzen dira kultura eta tokiaren arabera.

Epe honetako ezaugarri orokorra hazkunde demografikoa da. Gainera, ezarian-ezarian nomadismoa alde batera uzten joan zen, sedentarismoaren mesedetan. Ehorzketa kobazuloetan zein trikuharrietan (batzuk lehenago eginak) egiten zen. Tokirik garatuenetan, zibilizazioaren lehenengo aztarnak agertu ziren hirietan, besteak beste, lehendabiziko idazketa sistemekin.

Dinant

Dinant (frantsesez di.nɑ̃ ahoskatua) Belgikako hiria da, Namurko probintzian dagoena, Mosa ibaiaren ertzean, Bruselatik 80 km-ra. Janari industria, larrugintza eta harrobiak dira ekonomia jarduera nagusiak. Letoi eta kobre urtuzko gauzakien eskulangintzak ere badu garrantzia. Aipagarriak dira XII-XIV. mendeetako Notre-Dameko kolegio-eliza, XII. mendeko udaletxea, Mont Fateko leize prehistorikoak eta XI. mendeko gotorlekua (XVI eta XVII. mendeetan eraberritua). Lehen Mundu Gerran, suntsiturik gertatu zen herria.

Eisleben

Eisleben Alemaniako Saxonia-Anhalt estatuko hiria da, Martin Lutherren jaioterria delako ospetsua. Berez izen ofiziala Lutherstadt Eisleben da, hots, «Lutherren hiria den Eisleben». Harz mendigunearen oinetan dago, eta kobre meatze handiak daude. 143,86 km²ko eremua du, eta 2014an 24.346 biztanle zituen.

Elementu kimiko

Elementu kimiko esaten zaio nukleoan dituen protoi kopuruarengatik bereizten den atomo mota bakoitzari. Hau da, elementu kimiko bera dira nukleoan protoi kopuru bera duten bi atomo. Atomo motak sailkatzeko sortu zen elementu kimiko kontzeptua. Atomo bakoitzak nukleoan duen protoi kopuruari, berriz, zenbaki atomiko esaten zaio.

Faiantza

Faiantza kanpoaldea beiraztatua duen zeramikazko materiala da. Izenaren jatorria Ravena ondoko Faenza hiriaren aldaeratik dator.

Zeramika hau, aurretik, ash izeneko landare bat edo natroia bezalako alkalino erako material eranskari batekin nahasten zen hondarra edo kuartzo bikortsuz eginiko ore batetik abiatuta lortzen zen. Ondoren, orea labe batean berotzen zen, non, nahasketa horretako osagai sodikoa kanpoan kontzentratzen zen, gainazalean amaiera beirakara eder bat zuen zatia lortuz.

Kolorerik ohikoenak honako hauek dira: urdin argia, urdin berdexka eta okrea. Kolore hauek, kobre, burdin, kobalto eta manganeso pigmentuak erabiliz lortzen ziren.

Kalkolito

Kalkolitoa (antzinako grezieratik: khalkos «kobrea», eta lithos «harria»), Kobre Aroa edo Eneolitoa (latineko aeneus «kobrezko, brontzezko» + grezierako lithos «harria») giza kulturaren garapenaren aroetako bat da, non gizakia kobrezko lanabesak erabiltzen hasi zen. Hau da, Kalkolitoan hasi zen gizakia metalezko lanabesak erabiltzen. Kalkolitoa da Neolitoaren hurrengo aroa, eta Brontze Aroaren aurrekoa. Izan ere, Neolitoko azken garaietako harrizko eta hezurrezko tresneriaren eta Brontze Aroan sortzekoa zen metalezko industriaren garapenaren arteko trantsiziozko alditzat jo ohi da Kalkolitoa. Kalkolitoan, urrearen, zilarraren eta kobrearen ustiapena bigarren mailako artisauen esku zegoen, tresneriaren oinarrizko materialak harria eta hezurra baitira.

Kalkolitoa askoz lehenago izan zen Ekialde Hurbilean Europan baino. Europan kobrearen erabilera ez zen oso zabala izan, eta eztainuarekin galdatzeko ahaleginak oso goiz hasi ziren. Beraz, Kalkolitoko kultura eta aroak bereiztea zaila da.

Oro har, Mendebaldeko Europan, Kalkolitoak K.a. 2500tik K.a. 1800 arte iraun zuen. Hasiera batean, kobrearen eskulangintzaren hedapena Egeo Itsasotik etorri zen, Danubioko salerosketarako bideari esker. Eta prozesu hori ere mugatua izan zen. Atlantikoko kostaldean, esaterako, brontzea etorri baino lehenagoko metalezko ekoizpen zabala urrezkoa izan zen. K.a. 1800 eta K.a. 1600 bitartean, kobrea eta eztainua galdatuz brontzearen metalurgia sortu zuen, metalezko benetako lehendabiziko garaia.

Letoi

Letoia kobrea eta zinka oinarritzat dituzten zenbait aleazioen izena da. Aleazio hauek kobre hutsak baino propietate mekaniko hobeak izaten dituzte, halanola duktilitatea edota xafla finetan lantzeko ahalmena. Aintzina letoi hitzak zenbait brontze mota adierazteko erabiltzen zen arren gaur egun eztainua osagai nagusitzat duten kobre aleazioei brontze deritzaie eta ez letoi.

Letoiaren propietateak asko alda litezke kobre eta zinkaz gain izan ditzakeen beste zenbait metalen arrastoak direla eta baita beste partaide hauen kopurua txikia bada ere. Badira soilik hotzean landu daitezkeen letoiak, beste batzuk gori daudenean soilik forja litezke eta bada hauetaz gain inongo tenperaturan lan ez litekenik. Orohar letoi mota guztiak auskor bihurtzen dira fusio tenperaturatik urbil daudenean.

Letoiaren dentsitatea bere konposizioaren araberakoa bada ere batik bat eta artean egoten da.

Letoia ekoizteko zinka eta kobrea fundizio labe batean urtzen dira. Lingoteak hotz daudean lantzen dira xafla eta barrak lortzeko. Plantxa eta barrak barilla lortzeko molda litezke eta barillak luzapen prozesuak medio kable eta alambrea sortzeko balio dute.

Aleazio honek erabilpen anitz du armagintzatik, musika instrumentuetaraino baterien platerak adibidez letoizkoak izan ohi dira. Letoia kondentsadore hodietan eta terminale elektrikoetan erabili ohi da. Industrian baliagarria da letoiak kolpeekin txinpartik ez sortzeko duen gaitasuna metal askok ez dutena. Aspaldi azofar eta kobre horia izenak egozten zitzaizkion eta erromatarrek zenbait txanpon egiteko erabiltzen zuten.

Lubin

Lubin (alemanez: Lüben) Poloniako hego-mendebaldeko hiri-udalerria, Silesia Behereko voivoderrian kokatua eta Lubingo barrutiaren hiriburua. 2014ko abenduaren 31ko datuen arabera 73.658 biztanle zituen.Lubin Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy izeneko kobrearen industria-eremuaren barruan kokatuta dago. Nabarmentzekoa da Lubinen egoitza duen KGHM Polska Miedź enpresa, munduko kobre eta zilar-ekoizlerik nagusienetakoa.

Malakita

Malakita Cu2CO3(OH)2 formula kimikoa duen mineral karbonatoduna da.

Kobre karbonato basikoa ere esaten zaio. Sistema monokliniko prismatikoan kristaltzen da.

Pisu espezifikoa, 4; gogortasuna, 4.

Kolore berde iluna du, eta kristal-distira. Kobre sulfuroen oxidazioz sortzen da, eta azurita, limonita, krisokola eta beste gai batzuekin elkarturik agertu ohi da.

Malakita-hobi asko aurkitu dira munduan zehar, Ural mendietan handienak. Oso aintzat hartua da bitxigintzan.

Mikroprozesadore

Mikroprozesadorea (edo “prozesadorea”) sistema informatiko baten zirkuito integraturik konplexuena da. Ilustrazio moduan: ordenagailu baten “garuna” deitzen omen zaio.

Mikroprozesadorea eginkizun anitzeko, erlojudun, erregistrotan oinarritutako zirkuito digital integratua da.

Sarrera bezala datu bitarrak onartzen ditu, prozesatzen ditu bere memorian gordetako aginduen arabera eta irteera bezala prozesamenduaren emaitzak ematen ditu. Mikroprozesadore batek bai logika digital sekuentziala eta bai logika konbinazionala du barnean. Sistema bitarrean adierazitako zenbaki eta sinboloekin egiten dute lan mikroprozesadoreek.

Gaur egungo gailuetan programa guztiak (sistema eragiletik erabiltzailearen aplikazioetara) exekutatzeko arduraduna da.

Mikroprozesadoreak agertu baino lehen, ordenagailu txikiak zirkuitu plaka multzoekin eraikitzen ziren, eskala txiki eta ertaineko zirkuitu integratu anitzekin. Mikroprozesadoreak multzo guzti horiek batzen dituzte eskala handiko zirkuitu integratu bakarrean.

Prozesamenduko unitate zentral (PUZ) bat edo gehiago eduki dezake, erregistro multzo, kontrol unitate, unitate aritmetiko-logiko eta koma higikorreko unitatez (lehen «koprozesadore matematikoa» deitutakoa) osatuta.

Orokorrean, mikroprozesadorea ordenagailuaren txartel nagusira (ama plaka) konektatzen da zokalo baten bidez, baina batzuetan soldatuta dago honi. Honen funtzionamendu egokia bermatzeko, mikroprozesadoreari hozte-sistema bat jartzen zaio gainean, normalean kobre edo aluminiozko bloke batekin, eta honi pegatuta bentiladore bat hartutako beroa disipatzeko.

Errendimendu handiko sistema informatiko bat paraleloan lana egiten duten mikroprozesadore bat baino gehiagorekin egon daiteke hornituta, eta mikroprozesadore bakoitza aldi berean core fisiko edo logiko anitzekin. Core fisikoak PUZ baten eragiketak egiten duen txip-aren atal fisiko bereizituak dira, eta core logikoak simulatutako core fisiko bat da.

Gaur egun dagoen tendentzia elementu guztiak (koma higikorreko unitateak, RAM eta bus kontroladoreak, dedikatutako prozesadore grafikoak…) mikroprozesadorearen barruan integratzekoa da, txip txikiak eta energetikoki eraginkorrak sortzeko.

Molibdeno

Molibdenoa (grezieratik: Μόλυβδος molybdos, "beruna") elementu kimiko bat da, Mo ikurra eta 42 zenbaki atomikoa dituena. Trantsizio elementuen taldeko metala da, forma metaliko puruan kolore zuri zilarkara, osozilar kolorekoa, gogorra eta xaflakorra dituena. Bere urtze-puntua 2.623 °C-koa da, alegia, soilik tantaloa, osmioa, renioa eta wolframioa baino baxuagoa. Molibdenoa 600 °C-tik gora erretzen da. Elementu guztien artean seigarren urtze-punturik altuena daukanez, sendotasun handiko altzairu-aleazioak egiteko eta katalizatzaileetan erabiltzen da. Carl Wilhelm Scheele-k aurkitu zuen 1778an eta Peter jacob Hjelm-ek isolatu zuen 1781an. Ez du erreakzionatzen oxigenoarekin giro-tenperaturan, baina tenperatura altuetan molibdeno trioxidoa eratzen du.

Molibdenoa aztarna-elementu gisa ageri da animalia eta landareetan, nahiz eta gehiegizko molibdeno kantitateak toxikoak izan daitezkeen hainbat animaliatan. Molibdenoak nitrogenoaren finkapenean paper garrantzitsua hartzen du, baita kofaktore moduan nitratoa erreduzitzen duten entzimetan ere. Kobre, zink eta selenioarekin batera prozesu biokimiko askotan parte hartzen du. Orokorrean, naturan ez da aske aurkitzen, molibdeno sulfuro eran dago. Animalietan eta landareetan dago bereziki, zeinetan bere presentzia lurreko pH-aren menpe dagoen. Ingurunea alkalinoa edo neutroa bada molibdeno edukia altua izango da. Aldiz, lurreko pH-a azidoa bada, edukia baxua izango da. Itsasoko uretan kantitate handitan dago, molibdato eran (MoO42-).

Molibdenoa gure organismoarentzat mikronutriente esentziala da, hau da, ezinbesteko nutrientea da baino kantitate txikietan hartu beharrekoa.

Azken aldian asko igo da metal honek duen merkataritza-balioa. Tonako 10.000 $ inguru balio izan zuen 1997tik 2002ra, baina 2005eko ekainean 103.000 $ balio izatera igaro zen. 2007an 65.000 $ balio zuen.

Pineda de la Sierra

Pineda de la Sierra Burgosko ekialdean dagoen udalerria da, Sierra de la Demanda eskualdean kokatuta dagoena.

2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 111 biztanle zituen.

Sulfuro

Sulfuroak, ekonomikoki etekina duten mea metaliko gehienak dituen mineral talde bat da. Sulfuroak, sufre (S) eta metal bat edo gehiagoren atomoez osatutako konposatuak dira, oxigeno (O) gabekoak. Batzuetan, sufrea ordezkatu egiten da selenio (Se), teluro (Te), artseniko (As), antimonio (Sb) edo bismuto (Bi) atomoengatik.

Sulfuro gehienak metalikoak dira; kolore eta marra biziak dituzte, disdira metalikoa, eta opakoak dira. Dentsitate altua izan ohi dute, eta metale hutsak baino hauskorragoak dira.

Hauek dira hainbat sulfuro:

Akantita (Ag2S)

Kalkozita (Cu2S)

Bornita (Cu2FeS4)

Galena (PbS)

Esfalerita (ZnS)

Kalkopirita (CuFeS2)

Estannita (Cu2FeSnS4)

Pirrotina (Fe(1-x)S)

Nikelia (NiAs)

Breithauptita (NiSb)

Millerita (NiS)

Pentlandita ((Ni,Fe)9S8

Covellina (CuS)

Zinabrioa (HgS)

Oropimentea (As2S3)

Estibnita (Sb2S3)

Pirita (FeS2)

Markasita (FeS2)

Kobaltina (CoAsS)

Arsenopirita (FeAsS)

Sylvanita (AgAuTe4)Bestalde, aipatu beharra dago sulfogatzak deiturikoak ere existitzen direla: Mineral hauen kasuan, As, Sb eta Bi erdi-metalak metalen lekua hartzen dute kristal egituran. Sulfuruen kasuan, aurreko elementu hauek sufrearen lekua hartzen dute. Sulfogatzak urre (Ag), kobre (Cu) edota berun (Pb) mineralak izaten dira. Kopuru txikian eta beste sulfuroekin batera egon izan ohi dira.

Zambia

Zambia (izen ofiziala Zambiako Errepublika da) Afrikako ekialdean kokatuta dagoen herrialdea da eta Lusaka haren hiriburu eta hiri handiena. Hiri nagusiak Kitwe, Ndola eta Mufulira dira. Hizkuntza ofiziala ingelesa da. Kobrearen ustiaketa ekonomia jarduera nagusia izan da, 1970eko hamarkadan krisialdi larrian sartu zen arte.

Zilar

Zilarra elementu kimiko bat da, 47 zenbaki atomikoa duena eta taula periodikoan 11. taldean kokatuta dagoena. Bere ikurra, Ag, argentum latinezko hitzaren laburdura da, “txuria” edo “distiratsu” esanahia duena. Trantsizio-metal bat da, txuria, distiratsua, biguna, harikorra eta malgua.

Oso ohikoa da naturan eta mineral ezberdinekin (sulfuroekin) elkartuta edo aske agertzen da. Bere ekozipen gehiena kobre, zink, berun eta minetan lortzen da.

Beste hizkuntzak

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.