Iran

Iran[2] (persieraz: ایران‎‎​, Īrān), ofizialki Irango Islamiar Errepublika[2] (جمهوری اسلامی ایران, Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān), Hego-mendebaldeko Asiako estatua da, 1935 arte Persia izena zuena. Iparraldean Armenia, Azerbaijan eta Turkmenistanekin du muga, Pakistan eta Afganistanekin ekialdean, eta Turkia eta Irakekin mendebaldean. 1.648.195 kilometro koadroko eremua dauka, eta 2016an 82,8 milioi biztanle zituen[1]. Hiriburua Teheran da.

Irango Barne produktu gordina 412,3 mila milioi dolarrekoa izan zen 2015ean, munduko 29.a, eta per capita errenta 17.600 dolarrekoa. Munduko zazpigarren petrolio ekoizlea da eta 16. esportatzailea. Munduko bigarren gas erreserba handienak dauzka, Errusiaren ondotik, eta hirugarren ekoizlea da.[1]

Irango Islamiar Errepublika
جمهوری اسلامی ایران
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān
Irango bandera Irango armarria
Bandera Armarria
Goiburua: استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی
Esteqlāl, āzādī, jomhūrī-ye eslāmī
Independentzia, Askatasuna, Errepublika islamiarra
Ereserkia: مهر خاوران
Sorūd-e Jomhoori-e Eslami
Herrialdearen kokapena
Hiriburua
eta hiri handiena
Teheran
Hizkuntza ofiziala(k) Persiera
Herritarra irandar
Gobernua Errepublika islamiarra
 -  Buruzagi Gorena Ali Khamenei
 -  Presidentea Hassan Rouhani
Eratzea
 -  Akemenestar Inperioa K.a. 550 
 -  Sasandar Inperioa 224 
 -  Safavi dinastia 1501 
 -  Islamiar Errepublika 1979ko apirilak 1 
Geografia
 -  Guztira 1,648,195 km2 (17.)
 -  Ura (%) 0,7
Biztanleria
 -  Zenbatespena  (2016[1]) 82.801.633 (18.)
 -  Dentsitatea 50,2 bizt./km2
Dirua Riala (IRR)
Ordu-eremua UTC (UTC+3:30)
 -  Udan (DST)  (UTC+3:30)
Aurrezenbakia 98
Internet domeinua ir

Izena

Akemenestarren dinastiaren garaian (K.a. 500-K.a. 330) irandarrek Parsa esaten zioten lurraldeari, Ziro II.aren erreinuaren izenetik; hitza oraindik ere erabiltzen da, Fars edo Pars probintziaren izenean. Hala ere, estatu osoaren izena Aryanam zen, ariar hitzarekin zerikusia duena, aitonen seme esanahikoa[3]. Partiar Inperioaren garaian (K.a. 248-224) Aryanam hitza Aryan bihurtu zen, eta Sasandar Inperioan Iranxar eta Iran. Greziarrek Aryana eta Persis hitzak erabiltzen zituzten oraingo Irango goi-ordokia izendatzeko[4]. Hitza latinera igaro zen Persia emateko.

XX. mendean, intelektualen arteko eztabaida piztu zen, herrialdea izendatzeko moduaren inguruan. 1935eko martxoaren 21ean, Noruz egunean, Reza Pahlavi xahak dekretua argitaratu zuen, atzerriko estatu guztiei haien eskutitzetan Persia izenaren ordez Iran erabiltzeko eskatuz. 1979an, Irango Iraultzak Irango Errepublika Islamiarra eratu zuen, eta Iran izena orokortu zen.

Geografia

Mugak

Iran Hego-mendebaldeko Asiako estatua da, ipar latitudeko 24° eta 40° artean, eta ekialdeko longitudeko 44° eta 64° artean hedatua. 1.648.000 kilometro koadroko eremua du, hots, munduko 17.a. Zazpi herrialderekin du muga: Azerbaijan, 432 kilometro, Armenia, 35 kilometro, Turkmenistan, 992 kilometro, Pakistan, 909 kilometro, Afganistan, 936 kilometro, Turkia, 499 kilometro eta Irakekin, 1.458 kilometro[1].

Erliebea

Iran topo-fr
Irango mapa fisikoa.

Lau forma geografiko bereizten dira Irango erliebean[5]:

  • Goi-ordokiek Irango erdialdea eta ekialdea hartzen dute; 900 metroko garaiera dute, batez beste. Arront eremu agor eta zabala da, eta oso jende gutxi bizi da. Prezipitazioak urriak dira, 300 litro metro koadroko gehienez. Bi basamortu gazi daude: Kavir (80.000 kilometro koadro) ipar-ekialdean, eta Lut (50.000 kilometro koadro) ekialdean.
  • Mendilerro nagusiak bi dira: Elburz iparraldean, Kaspiar itsasoaren hegoaldeko bazterrean, eta Zagros mendiak ekialdean. Elburzen dago mendirik garaiena: Damavand (5.671 metro). Hau Eurasiar plakan Hindu Kushetik mendebaldera dagoen mendirik altuena da.
  • Muinoaldeak mendilerroen magalean hedaturik daude. Herrialdearen bihotza dira, bertan baitaude herri eta hiri nagusiak, hala nola, Teheran, Yazd, Isfahan eta Xiraz.
  • Lautada zabalenak hiru dira: Khuzestango ordokia hego-mendebaldean, Irakeko mugatik hurbil, Kaspiar itsasoaren bazterra iparraldean, eta Makran hego-ekialdean.

Hidrografia

Iranen ez da ibai handirik. Persiar golkoaren arroan Karun nabarmentzen da, Xatt al-Araben adarra; herrialdeko ibaiarik luzeena da (725 km), eta nabigagarri bakarra. Karkheh ibaiak ere Xatt al-Araben du ahoa. Sefīd-Rud (670 km), berriz, Kaspiar itsasora isurtzen da. Erdialdeko goi-ordokian, aintzira gazietara isurtzen diren erreka asko agortu egiten dira udan. Urmia, ipar-mendebaldean dagoena, Irango aintzirarik zabalena da (5.200 kilometro koadro); Sistan eta Balutxistanen ere aintzira gazi ugari dago.

Damavand in winter

Damavand mendia

Sand dunes of Maranjab Desert in Kavir National Park

Maranjab basamortua, Isfahan

Haraz river

Haraz ibaia, Mazandaran

Kados maklawany

Maklavan mendigunea, Gilan

Oshtoran kuhj

Sepidaxt, Lorestan.

Historia

Protohistoria eta Mediar eta Akemenestar inperioak

Antzina persiarrak eta indoariarrak elkarrekin bizi ziren: herri horien hizkuntzen antzinako formak oso antzekoak dira, mitologian jainko asko berdinak dituzte, eta brahmanen eta parsien erlijio zeremonia asko eta asko antzekoak dira. Bigarren milurtekoaren hasieran, arioak Asiako ordokietan sartu ziren, Kaspiar itsasoaren eta Persiako golkoaren artean, eta beren gizarte egiturak ezarri zituzten; bestalde, nomadismoa utzi eta nekazaritzan hasi ziren. Herrialdez eta bizimoduz aldatzeaz gainera, erlijioan ere hainbat aldaketa onartu zituzten Zoroastroren predikuak zirela-eta.

Choghazanbil2
Dur Untax zigurata, elamdar eraikina

Antzinako Ekialdeko hainbat eskualdetan irandar aztarnak aurkitu dira, mediar-persiar erreinuaren aurretikoak. Elamdar zibilizazioa, persiarren urrungo arbasoena, Kisheko erregeen mende gelditu zen; horiek Mesopotamia hartu zuten mendean. Mediarrak Irango goi-ordokiaren ipar-mendebaldean bizi ziren (Ekbatana inguruan), eta persiarrek Urmia aintziraren mendebaldean eta hego-mendebaldean hartu zuten bizileku; nekazaritza goi-ordoki horren ekialdean eta mendebaldean landu zitekeen bakarrik.

K.a. VIII. eta VII. mendeetan, mediarrek arbasoekiko loturak hautsi zituzten, beren bizimodu berria nekazaritza eta abeltzaintzan oinarritu zuten, eta gero eta indar handiagoa hartu zuen eskulangintzak haien artean. Mediarrek, asiriarretatik babesteko, mediar tribuen konfederazioa sortu zuten: Dejozesek estatu bat osatu zuen K.a. 715. urte inguruan, eta ondoren, zimeriarrak eta eszitak iritsi ziren. Fraortesek mediar tribuak bildu eta Parsimaxeko persiarrak menderatu zituen.

Asiriarren erreinua ahuldu ahala, mediarrek mendebaldean zuten presioa hazi egin zen: Ziaxaresek esziten nagusitasuna galarazi zuen eta, ondoren, mediarrak Babiloniarekin aliatu ziren eta asiriarren inperioa desegin zuten (gudaroste profesionala osatu zen asiriarren ereduaren arabera). Une horretan sortu zen mediarren estatua; errege nagusietako bat Astiages izan zen. Baina erregearen ahalmena nobleek mugatzen zuten, eta monarkiaren kontrako higikundeak bata bestearen atzetik gertatzen ziren, Persian gertatzen zen bezalaxe.

Map achaemenid empire en
Akemenestar Inperioaren hedadura handiena

559an Ziro Handiak, Babiloniarekin elkar harturik, mediarren kontra egin zuen, eta 550ean hiriburua, Ekbatana, suntsitu zuen; horren ondorioz, mediarrak persiarrekin batu ziren eta Akemenestar Inperioa sortu zen. Zirok, Handia goitizena ez ezik, xah titulua ere jaso zuen. Berak sortu zuen Ziroren Zilindroa deritzona, giza-eskubideen lehen adierazpentzat hartzen dena. Ziroren ondorengoek inperioa sendotu zuten. Kanbises II.a errege zela, K.a. 530etik aurrera, hainbat iraultza izan ziren, baina, hala eta guztiz ere, K.a. 525ean Egipto menderatu ahal izan zuten. Dario I.ak hainbat borrokaldi zuzendu zituen Trazia, Mazedonia eta Itsaso Beltzeko kostaldea bereganatzeko; hala, garai hartan izan zuen persiarren inperioak gehieneko hedadura. Mende eta erdi iraun zuen aldi horrek.

Gate of All Nations, Persepolis
Herrialdeen Atea, Persepolis

K.a. 499-493 bitartean gertatu zen Joniarren altxamenduaren ondoren, Xerxes I.ak hainbat saio egin zituen Grezia menderatzeko (Mediar Gerrak), baina huts egin zuen, eta persiar gobernarien indar politiko eta militarrak gainbehera latza egin zuen. Ondoren, garrantzi gutxiko erregeak izan ziren, harik eta Alexandro Handiak akemenestarren inperioa desegin zuen arte Granikon (K.a. 334. urtea). Horrela amaitu zen Akemenestar Inperioa, 200 urte iraun zuena. Oso indar handiko inperioa izan zen, hiru kontinentetan zabaldua: Asia, Afrika eta Europa.

Seleukotar eta Partiar inperioak

K.a. 323an Alexandro Handia oinordekorik hil zenez gero, inperioa haren jeneralen artean (diadokoak) banatu zen. Haietako batek, Seleuko I.a Nikatorrek, Asiako aldeaz jabeturik, Seleukotar Inperioa sortu zuen. Berak fundatu zituen inperioaren hiriburuak: Seleuzia Tigrisekoa Mesopotamian eta Seleuzia Pieria Sirian. Erresuma multikulturala zen, besteak beste persak, grekoak, juduak eta mediarrak biltzen zituena. Persia helenizatuz joan zen, errege eta satrapa guztiak greziar jatorrikoak baitziren, batasun kulturalaren bitartez inperioa baturik atxiki nahi zutenak.

Seleukotar Inperioa sortu orduko hasi zen beheraka, K.a. 304an Chandragupta Mauryaren esku gelditu baitziren Indusetik mendebaldera zeuden lurrak[6]. K.a. 250 aldean, Partia eta Greko-Baktriar Erresuma independizatu ziren. Bestalde, Antioko III.a, Hanibalek adoreturik, Grezia konkistatatzen saiatu zen; Etoliar Ligarekin bat egin zuen, baina erromatarrek azpiratu zuten Termopiletan, K.a. 191n. Seleukotar dinastia K.a. 64an itzali zen, Ponpeiok Antioko XIII.a erregetzatik kendu eta Siria Erromako probintzia bihurtu zuenean[7].

Map Parthian Empire-fr
Partiar Inperioaren hedadura handiena, K.a. 60an

Partiar Inperioaren historia oso loturik dago Seleukotar Inperioarenari. Parni tribu nomadako Arsazes eta Tiridates anaiek fundatu zuten Artsazidar dinastia, K.a. 247an. K.a. II. mendean, seleukotarren ahuleziaz baliatu ziren, Siriatik ekialdera zeuden lurraldeak menderatzeko[8]. Geroago, Erromaren ekialdeko etsai porrokatua izan zen Partia, eta geldiarazi zuen erromatarren hedatzea Kapadoziatik haratago. Partiar armadak bi zalditeria mota zituen: bata astuna eta blindatua, eta arina bestea, mugikortasun handikoa, zaldun arkulariz osatua. Erromatar armadaren oinarria infanteria zenez gero, partiarrak garaitzeko zailak ziren, bi zalditeria motak soldaduak baino azkarragoak baitziren. Bestalde, partiarrek zailtasun handiak zituzten konkistatutakoa okupatzeko, setio-gerrara egokitzen ez zirelako. Hori zela-eta, ez erromatarrek, ez partiarrek, ezin izaten zituzten elkarren lurrak beretu. Partiar Inperioa 224an amaitu zen, Asdaxir I.ak, Sasandar Inperioaren sortzaileak, Artaban IV.a bentzutu zuelarik[8].

Sasandar Inperioa

Carte empire Sassanide
Sasandar Inperioa 500. urte aldean

224 aldean, Ardaxir I.ak, Sasanen leinuko agintariak, partiarrak garaitu eta Sasandar Inperioa sortu zuen. Sasandarrek akemenestarren ondorengotzat jotzen zuten beren burua. Xapur I.a, Ardaxirren ondorengoa, agintari ahaltsua izan zen. Haren erregealdian estatuaren agintea sendotu zen, eta zoroastrismoa estatu erlijio bilakatu zen. Mendebalderantz hedatu ahala, sasandarrak gatazkan hasi ziren Erromarekin. 260an, Edesako guduan, Xapur I.ak gatibu hartu zuen Valeriano erromatar enperadorea. Xapur hiltzerako, Sasandar Inperioak Eufratesetik Induserainoko lurrak hartzen zituen, gaur egungo Armenia eta Georgia barne[9].

Gainbehera labur baten ostean, Xapur II.aren agintaldian (309379) sasandarrek berreskuratu zituzten lehengo lurraldeak. Kusandarrak menderatu zituzten ekialdean, eta basamortuan arabiarren aurka borrokatu ziren. Bestalde, erromatarrei iparraldeko Mesopotamia eta Armenia kendu zieten[9].

V. mendean, Huno zuriek inperio zabala eratu zuten, erdigunea Afganistanen zuena. Kanpaina ezin txarrago baten ondoan, sasandarrak behartuak izan ziren hunoei zerga ordaitzera. Hunoak azpiraturik, inperioak bere une gorenetako bat izan zuen Kosroes I.aren erregealdian (531579). Kosroes hil osteko urteetan, ordea, barne gatazkek eta Bizantziar Inperioaren aurkako gerrek ahuldu zuten Persia. 642an, Islamak batutako arabiarrek garaitu zuten sasandar armada; azken sasandar agintaria, Jazdgard III.a, 651n hil zen[9].

Persia musulmana eta Urrezko Garaia

Jazdgard III.a azpiratu ondoren, arabiarrek Persia konkistatu zuten. 674ko Khorasan Handia, gaur egungo Khorasan, Afganistan eta Transoxianaren zati bat hartzen zuena, musulmanen esku zegoen. Omeiatarrak arabiarren gailentasuna defendatzen bazuten ere, irandarrak integratuz joan ziren komunitate berrian, eta konkistatzaileek sasandar usadio ugari berenganatu zituzten. Beti ere, Islamaren sineste, lege eta ohiturak inposatu ziren. 696tik aurrera, arabiera izan zen gorteko hizkuntza ofiziala, baina persiera ere erabiltzen zen[10].

Toghrol Tower in Ray
Toghrol dorrea, Ray, XII. mendea

750. urtean, As-Saffah kalifak omeiatarrak garaitu eta abbastar dinastia sortu zuen. Arabiarren aginpidegunea gaur egungo Siriatik Bagdadera eraman zuen eta, horren ondorioz, kalifa-herriak Persiaren eragin handia jaso zuen. Ekialdeko Iranek burujabetasuna lortu zuen eta bere dinastiak sortu zituen: tahiriarrak Korasan Handian (821-873), saffariarrak Sistanen (8611003), samandarrak Korasan Handian eta Transoxianan (874-899 inguru).

IX-X. mendeetan, shu'ubiyya higikundea garatu zen, arabiarren estatus abantailatsuaren aurka. Ez zeuden Islamaren aurka, baina persiar nortasuna eta kultura babestu nahi zituzten[11]. Persierari eustea izan zen shu'ubiyyaren ondorio azpimarragarrienetakoa. Iranek berebiziko garrantzia izan zuen Islamaren Urrezko Aroan (VIII-XIII. mendeak); garai horretan, ehunka jakintsu eta zientzialarik aurrerapen handiak egin zituzten teknologia, zientzia eta medizinan.

934-1055 bitartean, buiatarrek gobernatu zuten mendebaldeko Iranen. XI. mendean, Seljuk dinastia turkiarra Iran, Irak eta Anatoliaz nagusitu zen. 1218-1224 bitartean, Genghis Khan buru zuten mongolek eskualdea inbaditu eta suntsitu zuten. 1380-1393 urteetan, Tamerlanek gauza bera egin zuen. Honen ondorengoek eratutako Timur Inperioak XVI. mendearen hasiera arte iraun zuen.

Safavi leinua eta Persia modernoa

Shah Ismail I
Ismail I.a, Safavidar Inperioaren sortzailea

Safavidak Safi-ad-din Ardabili (1253-1334) xeik kurduaren ondorengoak ziren[12]; 1399an utzi zuten ordena sufia eta xiismora bihurtu ziren. 1488an, otomandarren aurka zeuden turkiar herri guztiak bildu zituen Ismail buruzagi safaviak eta, Persiako mendebaldeko osteak garaitu ondoren, xah titulua jaso zuen 1501ean[13]. Handik aurrera, xiismoa estatu-erlijio bihurtu zen.

Abbas I.a Handiaren garaian (1587-1628) bizi izan zuen bere gorena Ismail I.ak sortu zuen dinastiak. Arkitekturak goraldia izan zuen, eta monumentu berri ugari eraiki ziren. Persiak ospe handia izan zuen Europan garai haietan eta XVII. mende osoan zehar, eta eragin berezia izan zuen India aldean, persiar moldeak arras nagusitu baitziren mongolen mende zeuden lurralde haietan[13]. XVIII. menden safaviden gainbehera etorri zen, eta 1736an Nadirrek Abbas III.a, safaviden dinastiako azken erregea, eraitsi zuen.

Aginpide politikoaren gaineko kontrola eskuratu ondoren, Nadir Xahek eraso militarrak egin zituen Afganistan, India eta Turkestan aldera. Nadirren ondorengoek, ordea, ezin izan zioten aurrekoak konkistaturiko lurraldeen gaineko aginpideari eutsi, eta Karim Khanen agintaldira arte (1751-1779) ez zen batasunik izan inperioan. Karim Khan hil zenean, Aga Muhammad Khan leinu buruak bateratu zituen Persiako inperioaren mendekoak, eta 1925 arte agintean iraun zuen Kajar dinastia sortu zuen. 1786an Teherango errege izendatu zuten, eta Teheran izan zen Persiako Inperioko hiriburua, lehenik, eta Irango Inperioarena ondoren. 1797an hil zutenean, Europako herrialde ahaltsu batzuk, Britainia Handia eta Errusia, inperio zahar hura menderatzeko ahaleginak egiten hasi ziren[14]. XIX. mende hasieran, Iranek Georgia, Armenia eta Azerbaijango iparraldea galdu zituen Errusiaren kontrako gerretan (1804-13, 1826-28).

Iraultza Konstituzionala eta Pahlavi dinastia

TabrizRevolutionaries
Konstituzioaren aldeko iraultzaileak Tabrizen

Errusiarren eta britainiarren inperioen erdian zegoen Persia eta, haiekiko morrontza zela-eta, 1906an herriak Nazio Biltzar konstituziogilea (Majlis) deitzera behartu zuen enperadorea. 1907an sinatutako Anglo-errusiar itunaren bidez, Britainia Handiak eta Errusiak zehaztu zuten inperio bakoizaren eragingunea Persian: iparraldea, Isfahan barne, Errusiarentzat; hego-ekialdea, Kerman, Sistan eta Balutxistan bereziki, Britainia Handiarentzat[15].

1908ko ekainean, Mohammad Ali Shahen aginduz, kosakoek Majlisa bonbardatu zuten. Horren ondorioz, xahren aurkako eta konstituzioaren aldeko matxinada piztu zen Tabrizen eta, lau hilabeteren buruan, Raxt, Qazvin, Isfahan, Xiraz, Hamadan, Maxhad eta Buxehrera hedatu zen. 1909ko uztailean, Jeprem Khan buru zuten konstituzioaren aldeko indarrek Teheran hartu zuten; Majlisa berrezarri, Mohammad Ali Shah eraitsi, eta haren seme Ahmad Shah Qajar izendatu zuten oinordeko[16]. Majlis berriak mailegu bat eskatzea onartu zuen, eta gobernuan aholkulari atzerritarrak sartu ziren. Beti ere, Lehen Mundu Gerraren aurreko urteetan, Errusiak eta Britainia Handiak edozein aitzakia aski izan zuten Persiako barne arazoetan sartzeko.

Lehen Mundu Gerra hasi zelarik, Nazio Biltzarrak herrialdearen neutraltasuna adierazi zuen. Hala ere, mendebalde eta ipar-mendebaldean turkiar eta errusiar armaden arteko borroka latzak izan ziren. Britainia Handia saiatu zen bere eragina handitzen, baina 1919an Majlisak uko egin zion britainiar-persiar hitzarmena sinatzeari. 1920an, Gilango Errepublika Sozialista eratu zen, Armada Gorriaren laguntzarekin; ondoko urtean, ordea, SESBeko armada erretiratu Gilandik. Horiek horrela, 1921eko otsailean Reza Khan ofizialak estatu-kolpea jo zuen Kajar dinastiaren gobernuaren aurka; 1925ean xah izendatu zuten[17].

Reza Khanek ahalegin handiak egin zituen Persia modernizatzeko: justizia eta armada erreformatu, industrializazioa bultzatu, azpiegitura handiak eraiki (lehen burdinbidea barne), irakaskuntza publikoa ezarri eta osasun zerbitzuak hobetu zituen. 1935etik aurrera, Iran izan zen herrialdearen izen ofiziala. Bigarren Mundu Gerran, Persia Alemaniaren aldera lerratuko zen beldur, Britania Handiak eta Sobietar Batasunak Iran inbaditu zuten 1941eko abuztuan. Reza Khan atxilotu eta erbestera bidali zuten, eta haren seme Mohammad Reza bihurtu zen xah[17].

1951an, Mohammad Mossadegh lehen ministroak Anglo-Iranian Oil Company petrolio enpresa nazionalizatu zuen. Horri erantzunez, Britainia Handiak Iranen kontrako bahimendua ezarri zuen. 1953ko abuztuan, CIAk eta SISek Ajax operazioa izeneko estatu kolpea bururatu zuten Mossadegh kargugabetzeko; Fazlollah Zahedi jeneralak ordeztu zuen[18]. Britainia Handiko lehen ministro Winston Churchillen eta Estatu Batuetako presidente Dwight D. Eisenhowerren onespenarekin egin zen operazioa.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan areagotu zen errejimenaren izate diktatoriala: oso gogor zapaltzen zuen oposizioa; zeharo makurtua zegoen Estatu Batuen interesetara, zaindari lanak egiten zituen Persiar golkoan besteren zerbitzuko; herrialde kapitalista bihurtua zuen Iran, petrolioaren industria, azpiegiturak eta merkataritza atzerriko enpresen esku zeuden utziak, xah-ren gortean etxekotua zegoen burgesia handiaren gidaritzapean. Kapitalismoak ustez ekarri behar zuen modernizazioak ez zuen, aitzitik, landa-eremuen desegitea, hirigintza neurririk gabe haztea eta industrietako langileak, nekazariak eta bazarretako merkatari txikiak pobreago bihurtzea baizik lortu[19].

Iraultza eta egungo Iran

Imam Khomeini in Mehrabad
Ruhola Khomeini erbestetik itzultzen, 1979ko otsailaren 1ean.

1979ko apirilean, Muhammad Reza Shah Pahlaviren aurkako hiritar altxamendua gertatu zen. Ruhola Khomeini aiatola edo erlijio buruzagiak Irango Islamiar Errepublika sortu zuen. Khomeinik mendebaldeko herriekiko hitzarmenak baliogabetu zituen, emakumearen egoera hobetzeren aldeko neurriak indargabetu eta Koranaren legeak indarrean jarri zituen, erregimen zaharraren aldekoak eta militarrak hilarazi, Estatu Batuekiko harremanak eten, eta komunistei esetsi zien.

1980ko irailean, Saddam Husseinek, Irakeko lehendakariak, Xatt al-Arabeko inguruei erasotzeko agindua eman zuenean hasi zen Iran eta Iraken arteko gerra; kalte ekonomikoak izugarriak izan ziren, eta ehunka mila pertsona hil ziren. Su-etena 1988an izenpetu zen. 1990ean, Irakek 2.600 kilometro koadro lur itzuli zizkion Irani, gerra presoak trukatu zituzten eta Xatt al-Araben gaineko jabetasuna banatu zuten.

Khomeini aiatola 1989an hil zen. Konstituzioaren arabera, erlijioburuen eta estatuburuen artean banatu behar zen agintea: adituen Batzarrak Ali Khamenei izendatu zuen buruzagi goren, eta presidente kargua Haxemi Rafsanjani politikari moderatuak hartu zuen. 1990ean Irango gobernua Britainia Handiarekin harremanetan hasi zen berriro, eta 1991n, Golkoko Gerraren erdian, Saudi Arabiarekin. Mendebaldera hurbiltze horrek eta, Estatu Batuen erasoaren ondoren, Iraken alde ez egiteak inguruko herrietako talde musulmanen haserrea piztu zuten. Ekonomiari dagokionez, Iranek ateak zabaldu nahi izan zizkion atzerriko kapitalari, baina ezin izan zuen bere asmoa gauzatu, inbertsoreak ez baitziren zuzendaritza iraultzaileaz guztiz fidatzen. Hala ere, 1993ko ekainean, hautesleen %63k Rafsanjani hautatu zuen berriro. Abstentzioa, baina, oso handia izan zen (%41), eta agintarien ustelkeriaren kontrako erreakziotzat hartu zen.

1997ko maiatzeko hauteskundeetan, Mohammad Khatami izan zen garaile, botoen %69 eskuratuta. Bera zen hautagaietan mendebaldetarrena. 2001ean, berriz hautatu zuten presidente. 2002an, George W. Bush lehendakariak, Gaizkiaren Ardatzean sartu zuen Iran, terroristak babesten zituelakoan eta horrek enfrentamendu handia sortu zuen bi herrialdeen artean. 2005eko hauteskundeetan, Mahmud Ahmadinejad Teherango alkate ohia eta hautagai kontserbadore populista izendatu zuten lehendakari (Zaindarien Kontseiluak 1.000 hautagaitza baino gehiago baliogabetu zituen)[20]. Lehendakari berriaren hainbat deklaraziok polemika handia sortu zuten bazterretan: Nazien garaiko Holokaustoa benetan gertatu izana ukatu eta Israelgo estatua suntsitu beharra aldarrikatu zuen, besteak beste. Bestalde, 2006an, Ahmadinejadek adierazi zuen Iran teknologia nuklearra lantzen ari zela baina helburu baketsuetarako, ez bonba atomikoa lortzeko. Irango programa nuklearrak liskar eta ezinikusi handiak sortu zituen Iranen eta mendebaldeko potentzien artean.

2009ko hauteskundeak Ahmadinejadek irabazi bazituen ere, oposizioak iruzurra izan zela salatu zuen. Manifestazio jendetsuak izan ziren, 1979ko iraultzaren ostean izandako handienak[21]. 2013ko hauteskundeetan, Hassan Rouhani gailendu zen, hautagai moderatu bakarra. 2015eko uztailean, Iranek akordioa lortu zuen munduko sei potentziekin (AEB, Errusia, Txina, Erresuma Batua, Frantzia eta Alemania) energia nuklearra modu baketsuan erabili ahal izateko[22].

Gobernua eta administrazioa

Politika

Ali Khamenei receives Xi Jinping in his house (7)
Buruzagi gorena, Ali Khamenei, Txinako presidente Xi Jinpingekin.

Irango Islamiar Errepublikaren egitura politikoa 1979ko konstituzioan oinarriturik dago[23], eta zenbait organo zuzendarik osatzen dute:

  • Irango buruzagi gorena (persieraz: رهبر ایران‎Rahbar-e irān‎) edo Iraultza Islamikoaren gidari nagusia (persieraz: رهبر معظم انقلاب اسلامی‎rahbar-e mo'azzam-e enghelāb-e eslāmi). Irango Errepublika Islamikoaren politika orokorrak marraztea eta ikuskatzea da bere egitekoa[24]. Indar armatuen komandantea gorena da, bere esku daude, bai inteligentzia zerbitzuak, bai estatuaren segurtasuna, eta gerra deklara dezake. Haren eskumena da epaileriaren, armadaren eta telebista zein irrati publikoen buruzagiak izendatzea eta kargugabetzea. Zaindarien Kontseiluko 12 kideetatik 6 berak izendatzen ditu[24]. 1989tik Ali Khamenei da buruzagi gorena.
  • Irango presidentea (persieraz: رئیس‌ جمهوری اسلامی ایران‎Ra'isjomhur-e Iran). Irango bigarren kargurik gorena da, buruzagi gorenaren ondoren[25], eta bere ardura konstituzioa betearaztea da. Gobernuburua da, baina ez Indar Armatuen arduraduna. Presidentea bozkatze unibertsalaren bitartez hautatzen da, lau urterako, eta gehienez beste agintaldi baterako aukera daiteke[25]. Hauteskundeetara aurkeztu ahal izateko, presidentegai guztiek Zaindariaren Kontseiluaren onespena behar dute. Presidenteak aukeratzen du Ministro Kontseilua, eta Parlamentura eramaten ditu gobernu-politikak.
Iranian Majlis
Irango Parlamentua.
  • Irango Parlamentua edo Islamiar Kontsulta-Biltzarra (persieraz: مجلس شورای اسلامی‎Majles-e Showrā-ye Eslāmī), ganbera bakarreko legebiltzarra da. 290 parlamentari daude, lau urteko eperako aukeratuak, boto zuzen eta isilekoaren bidez. Botere legegilea da; nazioarteko araudia berresten du eta aurrekontuak onartu. Parlamenturako hautagaiek eta lege guztiek Zaindarien Kontseiluaren onespena behar dute[26].
  • Adituen Batzarra (persieraz: مجلس خبرگان رهبری‎Maŷlés-e Jobregán-e Rahbari), 86 erlijio adituz osaturik dago, herritarren bozketa zuzenaren bidez aukeratuak, 8 urteko eperako. Adituen Batzarraren eskumena da Irango buruzagi gorena aukeratzea eta kargutik kentzea, eta baita haren jarduera ikuskatzea ere.
  • Zaindarien Kontseilua (persieraz: شورای نگهبان قانون اساسی‎Shora-ye Negahban-e Qanun-e Assassi), 12 legegizonez osaturiko organoa da; horietako sei buruzagi gorenak izendatzen ditu, eta beste seiak Parlamentuak aukeratzen ditu, botere judizialaren arduradun nagusiak proposatutakoen artean. Kontseiluak konstituzioa interpretatzen du, eta betoa jar diezaieke Parlamentuaren erabakiei. Lege bat konstituzioarekin edo xariarekin bateraezintzat jotzen bada, Parlamentura itzultzen da, aldatua izan dadin[25]. Era berean, Parlamenturako hautagaiei ere jar diezaieke betoa.

Banaketa administratiboa

Iran 31 probintziatan (persieraz: استان‌ها ‎ostān; ostānhā pluralean) banaturik dago; probintziako agintaria gobernadorea da (persieraz: استاندار‎ostāndar), Barne ministroak aukeratzen duena. Probintzia bakoitza konderrietan (persieraz: شهرستان shahrestān) banaturik dago, eta horietako bakoitza barrutietan (persieraz: بخش bakhsh). Hiri gutxi batzuk (persieraz: شهر shahr) eta landa barrutiak (persieraz: دهستان dehestān) izan ohi dira konderri bakoitzean.

Blank-Map-Iran-With-Water-Bodies
Probintzia Hiriburua Eremua
(km²)
Biztanleria
(2011)[27]
Dentsitatea
(bizt/km²)
Alborz Karaj 5.833 2.412.513 413,6
Ardabil Ardabil 17.800 1.248.488 70,1
Ekialdeko Azerbaijan Tabriz 45.650 3.724.620 82,3
Mendebaldeko Azerbaijan Urmia 37.437 3.080.576 78,8
Buxehr Buxehr 22.743 1.032.949 45,4
Txahar Mahal eta Bakhtiari Xahrekord 16.332 895.263 54,8
Fars Xiraz 122.608 4.596.658 37,5
Gilan Raxt 14.042 2.480.874 176,7
Golestan Gorgan 20.195 1.777.014 88,0
Hamadan Hamadan 19.368 1.758.268 90,8
Hormozgan Bandar Abbas 70.669 1.578.183 22,3
Ilam Ilam 20.133 557.599 27,7
Isfahan Isfahan 107.029 4.879.312 45,6
Kerman Kerman 180.836 2.938.988 16,3
Kermanxah Kermanxah 24.998 1.945.227 77,8
Ipar Khorasan Bojnord 28.434 867.727 30,5
Razavi Khorasan Maxhad 118.884 5.994.402 41,4
Hego Khorasan Birjand 151.193 662.534 9,5
Khuzestan Ahwaz 64.055 4.345.607 67,8
Kohkiluyeh eta Buyer Ahmad Yasuj 15.504 658.629 42,5
Kurdistan Sanandaj 29.137 1.493.645 51,3
Lorestan Khorramabad 28.294 1.754.243 62,0
Markazi Arak 29.130 1.413.959 48,5
Mazandaran Sari 23.701 3.073.943 129,7
Qazvin Qazvin 15.549 1.201.565 77,3
Qom Qom 11.526 1.151.672 99,9
Semnan Semnan 97.491 631.218 6,5
Sistan eta Balutxistan Zahedan 181.785 2.534.327 13,9
Teheran Teheran 18.814 12.183.391 647,6
Yazd Yazd 76.469 1.074.428 8,3
Zanjan Zanjan 21.773 1.015.734 46,6
Iran Teheran 1.628.554 75.149.669 46,1

Demografia

Biztanleria

IranProvPopDen
Irango probintzietako biztanleriaren dentsitatea.

2016an Iranek 82.801.633 biztanle zituen[1], 50,2 biztanle kilometro karratuko dentsitatearekin. Biztanle gehienak hirietan bizi dira (%73,4 2015ean)[1]. Adineka, berriz, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %23,6, 15-24 urte bitartekoak %16,6, 25-54 urte bitartekoak %47,6, 55-64 urte bitartekoak %6,8 eta 65 urtetik gorakoak %5,4[1]. Bizi itxaropena 71,4 urtekoa da, 69,8 urtekoa gizonezkoena eta 73,1 urtekoa emakumezkoena (2016ko zenbatespena)[1]. Irango diaspora oso handia da eta, gaur egun, 2-4 milioi iraniar daude munduan zehar barreiaturik[28]. Bestalde, 1.000.000 iheslari bizi dira Iranen, gehienak Afganistan eta Irakekoak[29].

Banaketa etnikoa

Biztanleen %65 persiarra da (gilakiak eta mazandaraniak barne), duela 4.000 urte Erdialdeko Asiatik iritsi ziren herri indoeuroparren ondorengoa. Bigarren gizatalde handiena azerbaijandarrena da, biztanleen %16 inguru hartzen baitu. Horiez gainera, talde txikiago asko daude: kurduak %7, luriak %6, arabiarrak %2, balutxiak %2, turkomanoak %1, armeniarrak, asiriarrak eta georgiarrak[30].

Hizkuntzak

Irango hizkuntza ofiziala persiera da, moldatutako arabiar alfabeto baten bitartez idazten dena, baina gutxiengoek zeinek bere hizkuntza erabiltzen dute. Iparraldeko Gilan eta Mazandaran probintzietan gilandera eta mazandarandera mintzatzen dira. Talishera ere hitz egiten da Gilanen. Kurduera Kurdistango probintzian mintzatzen da. Lurera hegoalde eta hego-mendebaldeko probintzietan erabiltzen da. Turkiar hizkuntzei dagokienez, azerbaijanera da mintzatuena; izan ere, Mendebaldeko Azerbaijan, Ekialdeko Azerbaijan, Ardabil eta Zanjan probintzietako mintzaira nagusia da. Minoritarioak izan arren, aipagarriak dira armeniera, georgiera, aramera eta arabiera. Azken hau, Koranaren hizkuntza izanez, eskoletan irakasten da.

Erlijioa

Irandarren %89 musulman xiistak dira, eta hori da erlijio ofiziala. Hala ere, Irango kanpoaldeko eskualdeetako etniek leialtasun handiagoa diote beren etniaren ohiturei gobernu irandarren aginduei baino, eta hala, balutxiak hego-ekialdean, turkomanoak ipar-ekialdean eta kurduak mendebaldean, musulman sunitak dira. Azerbaijandarrak xiitak dira. Xiismoaren jarraitzaileen leku sakratu batzuk Iranen daude: Qom hiria, esate baterako, Teheranen hegoaldean dago. Beste erlijioak kristautasuna (300.000 jarraitzaile), bahaismoa (250.000), zoroastrismoa (32.000)[30] eta judaismoa (9.000)[31] dira.

Danial

Danielen hilobia, Susa

Saint Stephen Church - 8614907041

San Eztebe monasterioa, Ekialdeko Azerbaijan

Sheikh Lotfallah Esfahan

Xeikh Lotfollah meskita, Isfahan

Isfahan Royal Mosque general

Xahren meskita, Isfahan

Imam reza shrine in Mashhad

Imam Reza santutegia, Maxhad

Hiri nagusiak

Ekonomia

Irango ekonomia sistema bi motatakoa da, batetik atzeratua, garatze bidean dauden herrialdeena bezalakoa, eta bestetik aurreratua, siderurgian, petrokimikan, garraioetan eta telekomunikazioetan, adibidez. Petrolioaren irabaziek ekonomiaren hazkunde azkarra eragin zuten 1960tik aurrera. 1979an, erregimen aldaketarekin batera, atzerritarren inbertsioek behera egin zuten eta ez zen industria berri gehiago ezarri. 2016an 29,75 milioi biztanle aktibo zituen, %10,7ko langabezia-tasarekin. Langileen %48,6 zerbitzuetan aritzen da lanean, %35,1 industrian eta %16,3 nekazaritzan[1].

Nekazaritza, abelzaintza eta arrantza

1950 ondoko urteetan, nekazaritzaren erreformarako programaren bidez 800.000 hektarea lur banatu ziren nekazarien artean. Lur hoberenak iparraldean, hegoaldean eta mendebaldean daude. Garia, patata, garagarra, mahatsa eta arrozarenak dira ekoizpenik handienak. Beste gai garrantzitsu batzuk azukre erremolatxa, azukre kanabera, artoa, egoskariak, zitrikoak, tabakoa, tea, landare oliotsuak eta pistatxoak dira. Abeltzaintza (ardiak, ahuntzak, behiak, astoak) garrantzizkoa da ipar-mendebaldeko eskualdeetan. Basoen ustiapena bertan behera utzi zen 1970eko hamarkadan, neurriz gain ustiatu zirelako. Arrantza garrantzizkoa da Irango ekonomian, baina oraindik ez dago behar bezain aurreratua. Persiar golkoan eta Kaspiar itsasoan amuarraina, zamoa, gaizkata, izokina, arrain zuria eta sardinzarra harrapatzen dira. Irango kabiarra (gaizkataren arraba gazitua) munduko hoberenetako bat da.

Meatzaritza

Iranen petrolio produkzioak du pisurik handiena ekonomian. Petrolio putzu inportanteenak hego-mendebaldean daude, Persiar golkoaren ondoan. Munduko handienetakoak dira. 1951n petrolioaren industria nazionalizatu egin zen, eta 1985az gero Petrolioaren ministerioaren mendean geratu zen haren produkzioa. 1980ko hamarkadan, produkzioak behera egin zuen, prezioa bere horretan eduki zelako, batetik, eta ekoizpengune garrantzitsuenak gerra eremuan geratu zirelako, bestetik. Petrolioaz gainera, burdina, beruna, zinka eta kromita ere ustiatzen dira.

Industria

Irango industria 1970eko hamarkadan hazi zen, petrolioaren ekoizpenarekin batera. Industria petrokimikoaz gainera, garrantzi handikoa da, baita ere, ehungintza (kotoia eta artilea Isfahan aldean, artilea Tabrizen, zeta Mazandaranen; herrialdea oso ospetsua da bere tapizen bikaintasunarengatik), janari industria, ekipo elektronikoen eta eraikuntzarako materialen ekoizpena, altzairugintza, ibilgailuen eraikuntza.

Kultura

Erreferentziak

  1. a b c d e f g h i The World Factbook: Iran, cia.gov
  2. a b   Euskaltzaindia, 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak euskaltzaindia.net . Noiz kontsultatua: 2017-2-1 .
  3. « Persia: Place and Idea », chap. 1 in The Persians, Gene R. Garthwaite, Blackwell Publishing, 2005, (ISBN 1-55786-860-3)
  4. « Iran: Understanding the Enigma: A Historian’s View », Nikki Keddie, Middle East Review of International Affairs Vol. 2, No. 3, 1998 iraila
  5.   Anquez, Matthieu La stratégie de l'Iran: Entre puissance et mémoire tempora, books.google.es .
  6.   Gómez de Liaño, Ignacio El círculo de la sabiduría, Vol. 2 30. orrialdea, Editorial Siruela, books.google.es . Noiz kontsultatua: 2017-3-7 .
  7.   Antioko Lur Hiztegi Entziklopedikoa, euskara.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2017-3-7 .
  8. a b   Arsacids Encyclopaedia Iranica, II/5, pp. 525-546, iranicaonline.org . Noiz kontsultatua: 2017-3-7 .
  9. a b c   Fowlkes-Childs, Blair The Sasanian Empire (224–651 A.D.) metmuseum.org . Noiz kontsultatua: 2017-3-14 .
  10.   Islamic Conquest iranchamber.com . Noiz kontsultatua: 2017-3-22 .
  11.   Scott Meisami, Julie; Starkey, Paul Encyclopedia of Arabic Literature, Volume 2, 717. orrialdea Routledge, books.google.es . Noiz kontsultatua: 2017-3-22 .
  12.   Ebn Bazzaz Encyclopaedia Iranica, VIII/1, p. 8, iranicaonline.org . Noiz kontsultatua: 2017-3-23 .
  13. a b   Safawi Lur hiztegi entziklopedikoa, Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia, euskara.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2017-3-24 .
  14.   Historia Unibertsala, Aro berria. Periferiako beste inperio batzuk Lur entziklopedia tematikoa, Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia, euskara.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2017-3-24 .
  15.   The Anglo-Russian Entente - 1907: Agreement Concerning Persia avalon.law.yale.edu . Noiz kontsultatua: 2017-3-26 .
  16.   History of Iran: Constitutional Revolution iranchamber.com . Noiz kontsultatua: 2017-3-26 .
  17. a b   Ghasemi, Shapour Pahlavi Dynasty iranchamber.com . Noiz kontsultatua: 2017-3-29 .
  18.   Jacobs, Kathrine L’affaire Mossadegh en Iran: un complot de la CIA archive.wikiwix.com . Noiz kontsultatua: 2017-4-1 .
  19.   Historia Unibertsala. Egungo aroa: Islamiar higikundeak Lur entziklopedia tematikoa, Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia, euskara.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2017-4-1 .
  20.   Mahmoud Ahmadinejad cidob.org . Noiz kontsultatua: 2017-4-6 .
  21.   Irango Zaindarien Kontseilua prest dago botoak berriro kontatzeko, baina ez denak berria.eus . Noiz kontsultatua: 2017-4-4 .
  22.   Mendizabal, Martin Zeintzuk dira Irango akordio nuklearraren irabazle eta galtzaileak? argia.eus . Noiz kontsultatua: 2017-4-5 .
  23.   Islamic Republic of Iran Constitution iranonline.com . Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  24. a b   Leadership in the Constitution of the Islamic Republic of Iran leader.ir . Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  25. a b c   Iran The Presidency photius.com . Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  26.   The Council of Guardians countrystudies.us . Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  27.   Selected Findings of the 2011 National Population and Housing Census, Table 13. Population by sex, residence status and province amar.org.ir . Noiz kontsultatua: 2017-2-6 .
  28.   Iran: A Vast Diaspora Abroad and Millions of Refugees at Home migrationpolicy.org .
  29.   Iran says it will deport over one million Afghans irinnews.org .
  30. a b   Country Profile: Iran Federal Research Division, Library of Congress, 2008ko maiatza, loc.gov .
  31.   Iran Population 2016 worldpopulationreview.com .
  32.   شهرهای ایران هر کدام چقدر جمعیت دارند؟ bultannews.com .
  33.   فهرست 100 شهر پرجمعيت ايران yaftenews.ir .

Kanpo loturak

Asiako herrialde eta lurraldeak    (Nazio Batuen azpi-eskualdeka)

Erdialdeko Asia
Map Central Asia

AfganistanErrusiaKazakhstanKirgizistanUzbekistanTadjikistanTurkmenistan

Asiako Ekialdea
(Asia-Pazifikoa)

Map-World-East-Asia

Hego KoreaIpar KoreaJaponiaMongoliaTxina

Hego-mendebaldeko Asia
Ekialde Hurbila
Map world middle east

Arabiar Emirerri BatuakArmeniaAzerbaijanBahrainEgiptoGeorgia • Iran • IrakIsraelJordaniaKuwaitLibanoOmanQatarSaudi ArabiaSiriaTurkiaYemen

Hego-ekialdeko Asia
LocationSoutheastAsia

BruneiEkialdeko TimorFilipinakIndonesiaKanbodiaLaosMalaysiaMyanmarSingapurThailandiaVietnam

Hegoaldeko Asia
Map-World-South-Asia

BangladeshBhutanIndiaMaldivakNepalPakistanSri Lanka

Beste entitate
politiko batzuk

PalestinaTaiwan

Akemenestar Inperioa

Akemenestar Inperioa (persieraz: هخامنشیان, Hakhâmaneshiyân), batzuetan Lehen Persiar Inperioa deitua, Iran Handia izeneko eskualdea gobernatu zuen Mediar Inperioaren ondorengoa izan zen, Ziro Handiak sortua. Persiar eta Mediar inperioak, batzuetan, biak batera Mediar-persiar Inperioa izenaz dira ezagunak, beste inperio batzuk ere barnean hartuta.

Antzinaroaren inperiorik handiena izan zen, hiru kontinentetan zabaldua: Asia, Afrika eta Europa. Une gorenean, ia 8 milioi kilometroko koadroko eremua hartzen zuen, eta Iran, Afganistan, Pakistan eta iparraldeko India, Erdialdeko Asiako eskualde batzuk, Anatolia, Trazia eta Mazedonia, Itsaso Beltzaren kostaldeak, Irak, iparraldeko Saudi Arabia, Jordania, Palestina/Israel, Libano, Siria eta antzinako Egiptoaren hiri nagusiak ia Libiaren mendebalderaino zituen bere barnean.

Mendebaldeko Europako historiografian Mediar Gerretan greziar hirien etsaia izateagatik, juduak Babiloniako esklabotzatik askatzeagatik eta hizkuntza ofizialak ezartzeagatik da ezaguna. Alexandro III.a Mazedoniakoak K.a. 330 inguruan inperioa inbaditu eta desegin ondoren, banatu eta Ptolomeotar Erresuma eta Seleukotar Inperioaren artean banatu zen. Haren lurraldeak zibilizazio helenistikoaren zati bat izan ziren. Inperioa berriro eratu zen partiar eta sasandar aroetan.

Arabiako itsasoa

Arabiako itsasoa edo Omango itsasoa (arabieraz: بحر العرب, Bahr al-'Arab, latinez: Mare Erythraeum) Indiako ozeanoko itsasoa da, Asiako hegoaldean dagoena, Arabiar penintsula eta India artean. Zabalera handiena 2.400 kilometro inguru da, eta sakonera handiena 4.652 metro, Arabiatik hurbil. Ur guztiz epelak eta gazitasun handikoak dira.

Bi adar nagusi ditu: Adengo golkoa hego-mendebaldean, Bab al-Mandab itsasartearen bidez Itsaso Gorriarekin lotzen dena; eta

Omango golkoa iparraldean, Ormuzko itsasartearen bitartez Persiar golkoarekin lotzen dena. Honako estatu hauekin du itsasertza: Arabiar Emirerri Batuak, India, Iran, Maldivak, Oman, Pakistan, Somalia eta Yemen. Indus da bertara isurtzen den ibai handiena.

Asia

Asia munduko kontinenterik zabalena eta askotarikoena da. Eurasiaren lau bosten eta lurreko eremu lehorren herena hartzen ditu, eta ia osorik Ipar Hemisferioan dago. 44.579.000 km²ko eremua eta 4.140.336.501 biztanle ditu.

Mugak ez dira oso zehatzak. Ural mendiek, Ural ibaiak, Kaspiar Itsasoak, Kaukaso mendikateak, Itsaso Beltzak, Bosforok, Marmara itsasoak eta Dardaneloek bereizten dute Europatik; Bering itsasarteak Ipar Amerikatik, eta Itsaso Gorriak eta Suezko kanalak Afrikatik. Asia barruan sartzen dira, orobat, Japonia, Indonesia eta Malaysiako uhartediak.

Asiako Futbol Kopa

Asiako Futbol Kopa (ingelesez AFC Asian Cup) Asiako Futbol Konfederazioak (AFC) antolatzen duen selekzio nazionalen arteko futbol txapelketa da.

Azerbaijan

Azerbaijan (azerbaijaneraz: Azərbaycan), ofizialki Azerbaijango Errepublika (azerbaijaneraz: Azərbaycan Respublikası), Asiako hego-mendebaldeko estatua da, Kaukasia eskualdean kokatua, Kaspiar itsasoaren ertzean. Azerbaijango Sobietar Errepublika Sozialista Sobietar Batasuneko errepublika izan zen, harik eta batasuna desegin eta 1991n Estatu Independenteen Erkidegoa sortu zenean burujabetasuna aldarrikatu zuen arte. Mugakide ditu Errusia iparraldean, Georgia ipar-mendebaldean, Armenia mendebaldean eta Iran hegoaldean. 86.600 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 9.754.830 biztanle zituen. Hiriburua Baku da.

Doris Lessing

Doris Lessing, jaiotzez Doris May Tayler (Kermanxah, gaur egungo Iran, 1919ko urriaren 22a - Londres, Erresuma Batua, 2013ko azaroaren 17a) ingelesezko idazlea izan zen. Batez ere, The Grass is Singing eta The Golden Notebook eleberriengatik da ezaguna. 2007an Literaturako Nobel saria jaso zuen.

Ekialde Hurbila

Ekialde Hurbila —batzuetan Ekialde Ertaina deitua, ingelesezko Middle East izenaren eraginez— Egiptotik Iraneraino eta Turkiatik Yemeneraino dauden lurrak barne hartzen dituen eskualdea da. Izena ikuspegi eurozentrikoaren isla da, Mendebaldeko Europatik ekialdera hurbilen dagoen lurraldea delako.

Oro har, Ekialde Hurbila herrialde hauek osatzen dutela jotzen da:

Arabiar Emirerri Batuak

Bahrain

Egipto

Irak

Iran

Israel

Jordania

Kuwait

Libano

Oman

Palestina

Qatar

Saudi Arabia

Siria

Turkia

Yemen

ZipreHorrenbestez, Afrikako, Asiako eta Europako lurrak ditu Ekialde Hurbilak. Zenbaitek Afganistan ere sartzen dute bertan.

Irak

Irak (arabieraz: العراق‎, al-‘Irāq; kurdueraz: عێراق, Eraq), izen ofiziala Irakeko Errepublika (arabieraz: جُمُهورية العِراق‎, Jumhūrīyyat al-‘Irāq; kurdueraz: کۆماری عێراق, Komari Eraq), Hego-mendebaldeko Asiako estatua da, ia Mesopotamia osoa hartzen duena. Mugakide ditu Kuwait eta Saudi Arabia hegoaldean, Jordania mendebaldean, Siria ipar-mendebaldean, Turkia iparraldean eta Iran ekialdean. 437.072 kilometro koadroko eremua dauka, eta 2016an 37,2 milioi biztanle zituen. Hiriburua Bagdad da.

Tigris eta Eufrates ibaien ibarraren behealdea hartzen du, antzinateko lau zibilizazio handienetako baten bihotz-bihotzean. Lehenbizi arabiarrek inbaditu zuten, mongolek gero, eta turkiarrek azkenik. Lehen Mundu Gerraren ondoren, Britainia Handiaren agindupean geratu zen. 1932an lortu zuen burujabetasuna. 1958an monarkia eraitsi zuten, eta Abdul Karim Kassem jeneralak hartu zuen agintea. Hark harremanak estutu zituen Sobietar Batasunarekin eta Txinarekin. 1968an, Baath alderdi panarabiarrak hartu zuen agintea. Handik hara, Irak kurduen kontra borrokatu zen lehenbizi, eta Iranen aurka gero, Saddam Husseinen agindupean.

1990ean, Irakek Kuwait inbaditu zuen, baina berehala koalizio batek, Estatu Batuak buru zirela, aterarazi zuen handik. 2003an, Estatu Batuek eta haren aliatuek herrialdea inbaditu eta Baath alderdia kendu zuten agintetik; 2005ean, alderdi anitzeko hauteskundeak egin ziren. Estatubatuar tropek 2011n alde egin bazuten ere, irakiar matxinoen erasoak aregotu ziren Siriako Gerra Zibilaren ondorioz. 2014an, Estatu Islamikoak erasoaldia egin zuen herrialdearen iparraldean, baina 2017an garaitua izan zen.

Irango bandera

Irango bandera 1980ko uztailaren 29an erabaki zen Irango Iraultzaren ondorio gisa. Kolore berde, txuri eta gorria XVIII. mendetik erabili dira eta 1906tik aurrera kolore horiek erabili dira banderatan.

Ruhollah Khomeinik egindako Iraultzaren ostean banderatik lehoia eta eguzkia kendu ziren eta horren truke lau ilargi erdi jarri ziren ezpata baten inguruan. Gainera zuriak gorria eta berdea ukitzen duen lekuetan zuriz Allahu Akbar (Allah handia da) esaldia jarri zen 22 aldiz, 11 kolore bakoitzaren gainean, Bahmanaren (11. hilabetea) 22an ihes egin baitzuen xaak herrialdetik.

Kaspiar itsasoa

Kaspiar itsasoa (azerbaijaneraz: Xəzər Dənizi, errusieraz: Каспийское море, Kaspískoie more, kazakheraz: Каспий теңізі, Kaspij teñizi, turkmeneraz: Hazar deňzi, persieraz: دریای مازندران یا دریایخزر , Daryâ-ye Mâzandarân) Asia eta Europa artean, Kaukaso mendien ekialdean eta Erdialdeko Asiako estepa zabalaren mendebaldean dagoen ur masa itxi bat da. Azaleraz munduko ur masa itxirik handiena da, 371.000 km² baititu, eta bai itsasoaren ezaugarriak, bai aintzirarenak ditu. Ura gazia da. Emaile nagusia Volga ibaia da; eta ur galera nagusia, lurrunketa.

Maimand

Maimand edo Meymand (persieraz: ميمند‎) Irango Kerman probintzian dagoen herrixka da. Ezaguna da bertako etxe trogloditak direla-eta, ezohikoak basamortuko kliman.

2015ean, Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen, Maimand eta bere kultura paisaia izenpean.

Pakistan

Pakistan Asiako hego-mendebaldeko estatu burujabe bat da. Ekialdean, India du mugakide; iparraldean, Txina eta Tadjikistan; mendebaldean, Afganistan eta Iran; eta hegoaldean, Arabiako itsasoa. Hiriburua Islamabad da, baina hiri handiena Karatxi da.

Egungo Pakistan hainbat arraza eta etniaren igarobide zein pausaleku izan da. Besteak beste, arioak, persiarrak, partoak, kuxarrak, turkoak... izan ziren han. Halaber, hainbat erlijio izan dira herrialdean, hala nola hinduismoa, budismoa, kristautasuna. Egun, Islama da nagusi.

Persia

Persia izenak hainbat adiera ditu, Iranekin erlazioa dutenak:

Iran (herrialdearen aurreko izena)

Persiar Inperioa (Akemenestar Inperioa)

Sasandar Inperioaren izenetako bat.Persia, Kaliforniako (Ameriketako Estatu Batuak) herria.SS Persia, 1915ean hondoratu zen britainiar itsasontzia.

Persiar golkoa

Persiar golkoa (persieraz خليج فارس khalīj-e-Fārs, arabieraz الخليج الفارسي al-khalīj al-fārisī) Indiako ozeanoko golkoa da, Irango hego-mendebaldearen eta Arabiar penintsularen artekoa, Xatt al-Arabetik, Tigris eta Eufrates ibaien ahotik, Ormuzko itsasarteraino hedatzen dena. 56-360 kilometro zabal eta 989 kilometro luze da, eta 251.000 kilometro koadroko eremua hartzen du. Sakonera gutxikoa da, 90 metro inguru tokirik sakonenean. Iran aldeko kostaldea Arabiakoa baino sakonagoa da.

Persiera

Persiera فارسی fārsi (fɒːɾˈsiː ahoskatua), baita farsi ere, gehienbat Iranen mintzatzen den indoeuropar hizkuntza da. Tajikistanen, Afganistanen, Georgian, eta India eta Pakistango eskualde batzuetan ere hitz egiten da. Gutxi gorabehera, 46 milioi gizabanakok dute lehen hizkuntzatzat.

Portugalgo Erresuma

Portugalgo Erresuma 1139an Iberiar Penintsularen mendebaldean, Alfontso I.a errege izendatutakoan, sortutako estatua izan zen. Erdi Aroan zehar hegoalderantz hedatu zen, Al Andalusko musulmanei lurrak konkistatuta. Esplorazio Aroan, Portugal nabarmendu zen Afrika hegoaldetik zeharkatuz eta Brasil kolonizatuz.

Azken erregea, Karlos I.a, 1908an erail zuten Lisboan. Monarkiak 1910eko urriaren 5era arte iran zuen. Orduan, iraultza batek errepublika aldarrikatu zuen eta parlamentuan oinarritutako erregimena ezarri zuen.

Teheran

Teheran (persieraz تهران , Tehrān, tehˈɾɒːn ahoskatua) Irango eta Teheran probintziako hiriburua eta munduko hiririk handienetako bat da. Bertan 8 milioi lagun bizi dira, eta 15 milioi metropoli eremu osoan. Izan ere, Irango populazioaren %20a bizi da bertan. Hiri modernoa da, autobide eta industria askorekin. Hiru unibertsitate, bi aireportu eta bost metro linea ditu.

Antzinate klasikoan, egungo Teherango lurraldeetako zati bat Rhagesek, hiri mediar garrantzitsu batek, okupatzen zuen. Erdi Aroko arabiar, turkiar eta mongolen inbasioen bidez suntsitu zen. Gaur egungo haren oinordekoa Teheran Handiko metropoli eremuak irentsi duen hiri-eremua da.

Teheran Irango hiriburu lehen aldiz Qajar dinastiako Agha Mohammad Khanek ezarri zuen 1796an, Kaukasiako Irango lurraldeetatik gertu mantentzeko, Errusiar-Iran gerren ondorioz Iranetik banatuak izan aurretik. Era berean, eta aurretik gobernatu zuten Irango dinastien bizioak saihesteko ere hartu zuen erabakia. Hiriburua hainbat aldiz mugitu da historian zehar, eta Teheran Irango 32. hiriburu nazionala da. Eskala handiko eraispena eta berreraikuntza 1920ko hamarkadan hasi zen, eta Teheran Iran guztiko migrazio masiboen helmuga izan da XX. mendean zehar.Teheranek hainbat bilduma historiko ditu, besteak beste, Golestan, Sa'dabad eta Niavaran errege-konplexuak, non antzinako Irango Estatu Inperialaren azken bi dinastiak bizi izan ziren. Teherango mugarririk ospetsuenak Azadi dorrea, 1971ean Pahlavi dinastiako Mohammad Reza Shahren erregealdian eraikitako oroigarria, Irango estatu inperialaren fundazioaren 2.500 urteak ospatzeko eta Milad Dorrea dira, bere kabuz eusten den munduko seigarren dorre altuena, 2007an amaitu zena. 2014an amaitu zen Tabiat Zubia, berriki eraikitako mugarri bat.Teheranen gehiengoak persiera hitz egiten du, eta biztanleen %99ak persiera ulertu eta hitz egiten du, baina Teheranen beste hainbat talde etno-linguistiko bizi dira, persiera bigarren hizkuntza bezala hitz egiten dutenak.Teheranen Mehrabad eta Khomeini nazioarteko aireportuak, tren geltokia, Tehran Metro garraiobide azkarreko sistema, igarotze azkarreko autobus sistema bat, trolebusak eta autobide sare handi bat daude.

Irango hiriburua Teheranetik beste eremu batera eraman nahi izan da, batez ere airearen kutsadura eta hiriak lurrikarekiko duen esposizioaren ondorioz. Orain arte, ez da behin betiko planik onartu. Mercer kontsultoreak 2016ean 230 hirietan egindako inkesta batean, Teheran 203.a geratu zen bizi-kalitatearen arabera. 2016ko Global Destinations Cities Indexaren arabera, Teheran azkarren handitzen ari diren tokien zerrendan lehen hamar postuetan dago.

Turkmenistan

Turkmenistan, izen ofiziala, Turkemistango Errepublika (turkmenieraz: Türkmenistan Jumhuriyäti), Erdialdeko Asiako estatua da, Kaspiar itsasoaren ertzean kokaturik dagoena. Mugakide ditu Kazakhstan ipar-mendebaldean, Uzbekistan ipar-ekialdean, Afganistan hego-ekialdean eta Iran hegoaldean. Hiriburua Asgabat (turkmenieraz Aşgabat) da.

Etnia nagusiak hauek dira: turkmeniarrak % 77; uzbekoak % 9,2; errusiarrak % 6,7; kazakh-ak % 2; besteak % 5,1: Erlijioak: musulmanak % 89 (sunniak); sortaldetar ortodoxoak % 9.

XI. mendea

XI. mendeak 1001etik 1100. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

Iran Gizateriaren Ondarea Iranen Iran

Armeniar monasterioen multzoa Iranen  • Bam eta bertako kultura paisaia  • Behistun  • Chogha Zanbil  • Maimand eta bertako kultura paisaia  • Golestan jauregia  • Gonbad-e Qabus  • Isfahango Meskita Nagusia  • Naqsh-e Jahan plaza  • Pasargada  • Persepolis  • Persiar lorategiak  • Xahr-i Sokhta  • Safi al-Din xekearen hilobia  • Soltaniyeh  • Xuxtarreko sistema hidrauliko historikoa  • Susa  • Tabrizko bazarra  • Takht-e Soleiman  • Persiar qanatak  • Lut basamortua  • Yazd  • Sasandar paisaia arkeologikoa Fars eskualdean

Itsaso Beltza eta Kaspiar itsasoa inguratzen duten estatuak

Beste hizkuntzak

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.