Monarkio

Monarkiomonarĥio (de la greka monos = "unu", kaj arĥejn = "regi") estas ŝtatformo kie la ŝtatestro estas monarko (havanta titolon kiel cezaro, reĝ(in)o, imperiestr(in)o, car(in)oprinc(in)o, grandduk(in)o k.s.; en islamaj landoj ekz-e sultano, ŝaho, emiro). Kutime la monarkeco ("la trono") sinsekve herede transiras de unu membro de reĝa familio al alia (filo, frato, ktp), tio estas nomata dinastio (de la greka dynasteia = "regado").

Portada0010003
Poŝtmarkoj pri la reĝino de Unuiĝinta Reĝlando nome Elizabeto la 2-a, eble la plej konata monarko en la mondo kaj unu el plej longdaŭraj sur la trono.

Priskribo

Monarkio estas ŝtatformo en kiu suvereneco estas fakte aŭ nominale enkarnigita en ununura individuo (nome la monarko).[1] Formoj de monarkio malsamas vaste surbaze de la nivelo de laŭleĝa aŭtonomio kiun la monarko tenas en administrado, la metodo de selektado de la monarko, kaj ajnaj antaŭdestinitaj limoj por la longo de ilia permanenta ofico. Kiam la monarko havas neniujn aŭ malmultajn laŭleĝajn katenojn en ŝtato kaj politikaj aferoj, ĝi estas nomita absoluta monarkio kaj estas formo de aŭtokratio. Kazoj en kiuj la diskreteco de la monarko estas formale limigita (plej ofte hodiaŭ) estas nomitaj konstituciaj monarkioj . En heredaj monarkioj, la posteno pasas tra heredo ene de familigrupo, dum elektomonarkioj uzas iun sistemon de voĉdonado. Ĉiu el tiuj havas variojn: en kelkaj elektitaj monarkioj nur tiuj de certaj genealogioj estas elekteblaj, dum multaj heredaj monarkioj trudas postulojn koncerne la religion, aĝon, sekson, mensan kapaciton, kaj aliajn faktorojn. Foje tio eble kreos situacion de rivalaj postulantoj kies legitimeco estas kondiĉigita de efika elekto. Finfine, okazis kazoj kie la esprimo de la regado de monarko estas aŭ fiksa en jaroj aŭ daŭras ĝis certaj celoj estas realigitaj: invado estanta repuŝita, ekzemple. Tiel ekzistas vaste diverĝaj strukturoj kaj tradicioj difinantaj monarkion.

Hodiaŭaj monarkioj estas preskaŭ ĉiam heredaj, sed historie ankaŭ ekzistis diversaj elekto-monarkioj, kie la ŝtatestro estis elektita inter pluraj kandidatoj (ekzemple kiel inter visigotoj), ne nepre anoj de la sama familio, kaj ofte nur por limigita posten-periodo. Tiaj elektitaj monarkoj pli similas al elektitaj prezidantoj de respublikoj ol heredaj monarkoj.

Richard Löwenhez, Salbung zum König
Rikardo la 1-a de Anglio dum sia kronigo en Abatejo Westminster, el 13a-jarcenta kroniko.

Monarkio estis la plej ofta ŝtatformo ĝis la 19-a jarcento, sed ĝi jam ne estas tiom ĝenerala. Kie ĝi ekzistas, ĝi nun estas kutime konstitucia monarkio, en kiu la monarko retenas unikan laŭleĝan kaj ceremonian rolon, sed praktikas limigitan aŭ neniun politikan rajtigojn: sub la skribita aŭ neskribita konstitucio, aliaj havas regantan aŭtoritaton. Nuntempe, 44 suverenaj landoj en la mondo havas monarkojn funkciantajn kiel regnestroj, 16 el kiuj estas komunregnaj areaj kiuj rekonas la reĝinon Elizabeton la 2-a kiel sia ŝtatestro. Ĉiuj eŭropaj monarkioj estas konstituciaj, kun la escepto de la Vatikanurbo, sed regantoj en la pli malgrandaj ŝtatoj ekzercas pli grandan politikan influon ol en la pli granda. La monarkoj de Kamboĝo, Japanio, kaj Malajzio "reĝas, sed ne regas" kvankam ekzistas konsiderinda vario en la grado da administracio kiun ili uzas. Kvankam ili regas laŭ konstitucioj, la monarkoj de Brunejo, Omano, Kataro, Saud-Arabio kaj Svazilando ŝajnas daŭrigi ekzerci pli politikan influon ol iu alia ununura fonto de aŭtoritato en iliaj landoj, aŭ de konstitucia mandato aŭ laŭ tradicio.

Etimologio

La vorto "monarko" (el latina monarcha) derivas el la greka vorto μονάρχης, monárkhēs (el μόνος monos, "unu, singularo", kaj ἄρχω árkhō, "regi" (kompare ἄρχων arĥon, "estro, reganto, ĉefo")) kiu aludas al absolute ununura, almenaŭ laŭnome reganto. En nuna uzado la vorto monarkio kutime aludas al tradicia sistemo de hereda regado, dum elektaj monarkioj estas raraj nuntempe.

Historio

Louis XVI
Ludoviko la 16-a (Francio) estis ekzekutita dum la Franca Revolucio por evito reveni al monarkio.

Triba reĝeco ofte estas ligita al sakraj funkcioj, tiel ke la reĝo funkcias kiel pastro, aŭ estas pripensita de dia deveno. La sakra funkcio de reĝeco estis transformita en la nocio de "Dio-rajto de reĝoj" en la kristana Mezepoko, dum la ĉinaj, japanaj kaj nepalaj monarkoj daŭre estis konsideritaj vivantaj dioj en la moderna periodo. Dum la Romia Imperio la imperiestroj ja iĝis adoritaj kiel dioj.

Ekde antikvo, monarkio kontrastis al formoj de demokratio, kie plenuma potenco estas havita fare de kunigoj de liberaj civitanoj. En antikvo, monarkioj estis aboliciitaj en favoro de tiaj kunigoj en Romo (Romia Respubliko, 509 a.K.), kaj Ateno (atena demokratio, 500 a.K.). En ĝermana antikveco, reĝeco estis ĉefe sakra funkcio, kaj la reĝo estis elektita de inter elekteblaj membroj de reĝaj familioj fare de la asembleo. Tia antikva "parlamentismo" malkreskis dum la eŭropa Mezepoko, sed ĝi pluvivis en formoj de regionaj kunigoj, kiel ekzemple la Islanda Ŝtatkomunumo, la svisa Landkomunumo kaj pli posta Svisa Dieto, kaj la frumezepoka komunuma movado ligita al la pliiĝo de mezepoka urborajto.

La moderna revigliĝo de parlamentismo kaj kontraŭ-monarkismo komenciĝis kun la provizora demisio de la angla monarkio fare de la Parlamento de Anglio en 1649, sekvita fare de la Usona Revolucio de 1776 kaj de la Franca Revolucio de 1792. Multo de 19-a-jarcenta politiko estis karakterizita per la disiĝo inter kontraŭ-monarĥista radikalismo kaj monarkista konservativismo.

Multaj landoj aboliciis la monarkion en la 20-a jarcento kaj iĝis respublikoj, precipe en la antaŭo de aŭ 1-a Mondmilito2-a Mondmilito. Batalo por respublikoj estas nomita respublikanismo, dum batalo por monarkioj estas nomita Monarĥismo.

Geografio

European Union member states by head of state
Politikaj reĝimoj en la Eŭropa Unio: en ruĝa koloro la monarkioj kaj en blua la majoritataj respublikoj.

La deveno, evoluo kaj rezulto de la diversaj monarkioj plej ofte estas similaj en la diversaj mondoreginoj, kaj ankaŭ ofte okazas esceptaj kazoj. En Ameriko estis diverstipaj monarkioj (aztekoj, inkaoj ktp.) antaŭ la alveno de la eŭropanoj, kiuj fakte anstataŭis la iamajn per la propraj. Okazis diversaj klopodoj post la kolonia epoko por remeti monarkiojn, preskaŭ ĉiam nur kiel provizora eksperimento, kiel ekzemple en MeksikoHaitio; nur en Brazilo la klopodo daŭris pliajn jarojn (Brazila Imperio) pro ligo al la situacio en la metropolo Portugalio.

En Eŭropo estis tradicie multaj monarkioj. En Centra Eŭropo estis same multaj tradiciaj monarkioj en Germanio, Aŭstrio, Hungario, Ĉeĥio, Pollando ktp. Ĉiuj malaperis ĉefe post la eventoj de la Unua Mondmilito kaj poste post la Dua Mondmilito. Ankaŭ en Suda Eŭropo malaperis monarkio el Portugalio, Italio kaj Grekio (laŭ tiu ordo) laŭlonge de la 20a jarcento, dum, kiel escepta kazo, en Hispanio post interrompo de preskaŭ duonjarcento, ĝi estis remetita dum la 1970-aj jaroj. En Orienta Eŭropo monarkioj malaperis el Rumanio, Bulgario kaj ĉefe el Rusio post la komunisma revolucio. En Okcidenta Eŭropo monarkioj restis en tri tre rilataj inter si landoj, nome Nederlando, Belgio kaj Luksemburgo, kaj same en tre escepta kazo kia Unuiĝinta Reĝlando, kiu krome eksportis la atingamplekson de sia monarkio al landoj tra la tuta mondo pere de la koloniismo. Ankaŭ aliaj monarkioj kiaj tiu nederlanda aŭ belga estis eksportitaj. Restis monarkioj ankaŭ en tre komunrilataj landoj en Skandinavio nome en Norvegio, Svedio kaj Danio.

La monarkioj de Azio, Afriko kaj Oceanio ĉefe suferis la perfortan agreson de la eŭropaj monarkioj. En Afriko nur unu el la tradiciaj monarkioj restis kaj pluhavis la teritorion pli malpli kohera, nome Etiopio, kie ĝi daŭris ĝis la 1970-aj jaroj, kiam estis nuligita per komunisma revolucio. En aliaj landoj koloniismo ŝanĝis situaciojn: nur en Maroko oni instalis monarkion, kiu pluas kaj estas sufiĉe akceptita ĉu vole ĉu nevole, de la loĝantaro. En Mezoriento malaperis tradiciaj monarkioj de grandaj landoj kiaj Egiptio kaj Turkio, kaj restis nur en pli malgranda lando, kia Jordanio. En la landoj ĉirkaŭ la Persa Golfo monarkio restis en kaj Saud-Arabio kaj en la malgrandaj emirlandoj, dum malaperis en la 1970-aj jaroj el Irano (pro islamisma revolucio), kie estis instalita danke al apogo de okcidentaj potencoj. Esceptaj kazoj en Sudorienta Azio estas KamboĝoTajlando, kie restas monarkio, kio malaperis el aliaj aziaj landoj. Pli escepta kazo estas Kamboĝo, kie monarkio kunekzistis kun komunisma reĝimo. Ankaŭ escepta kazo estas tiu de Japanio, ege tradicia, kie monarkio povis resti malgraŭ la malvenko suferita dum la Dua Mondmilito, male al iom similaj kazoj en Eŭropo. Ankaŭ escepta estas la preskaŭ religiigo (diigo) de la figuro de la imperiestro. En Oceanio restas monarkioj en tre malgrandaj landoj insulaj.

Tipoj de monarkioj

Form of government constitutional monarchy
Konstituciaj monarkioj kun reprezenta parlamenta sistemo en ruĝo. Aliaj konstituciaj monarkioj (montrataj en viola) havas monarkojn kiuj daŭre ĝuas grandan politikan influon, sed ene de iaj leĝaj limoj.

Oni distingas inter diversaj specoj de monarkio: absoluta, konstitucia, teokratia monarĥioj.

  • Absoluta monarĥio prezentas formon de regado, kie al monarĥo apartenas nelimigita supera potenco. Historie, ĝenerale dum absolutismo, la regado atingas la plej altan nivelon de centrismo, kreiĝas disbranĉaj burokratia aparato, armeo kaj polico, kaj kutime funkciado de la organoj de popolaj kaj nobelaj reprezentantoj ĉesas. Absolutismo prosperis en la landoj de Okcidenta Eŭropo en la 17-a kaj 18-a jarcentoj, en Brazilo dum frua 19-a jarcento, en Rusio kaj en kelkaj landoj ekster Eŭropo ĝi ekzistis ĝis la 20-a jarcento. En plimulto de landoj ĝi estis aboliciita per burĝaraj revolucioj, en Rusio per komunisma revolucio kaj en la 20-a jarcento ankaŭ pro ekstera premo.

Pli precizaj tipoj

Monarkioj en la mondo hodiaŭ

Ekzistas hodiaŭ 44 monarkioj en la mondo kun entute 29 monarkoj[2]. 16 el tiuj estas Commonwealth realms, t.e. tiuj membroj de la Komunumo de Nacioj kiuj havas la saman monarkon kiel Britio, nuntempo reĝino Elizabeto la 2-a.

World Monarchies
Monarĥioj de la mondo
Signifo de la koloroj: *      ruĝa – absoluta monarĥio *      oranĝa – konstitucia monarĥio, kie la monarĥo persone praktikas potencon, ofte (sed ne ĉiam) kun malforta parlamento *      malhela verda – parlamenta konstitucia monarĥio, kie la monarĥo ne persone praktikas potencon *      hela verda – parlamenta konstitucia monarĥio, kie la monarĥo havas personan union kun alia monarĥio. (Specife, la 16 landoj kun la sama monarĥo kiel Britio.) *      roza – subŝtataj monarĥioj ene de alireĝimaj ŝtatoj Notu: La bildo montras la juran staton, kiu ne nepre estas la fakta stato.

En diversaj landoj

Nunaj monarkioj

Iamaj monarkioj

Vidu ankaŭ

Referencoj

Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03
Imperia krono (Rusio).
  1. Stuart Berg Flexner kaj Leonore Crary Hauck, eldonistoj, Random House Unabridged Dictionary, 2a eld., Random House, New York (1993)
  2. en:Monarchy

Bibliografio

  • Emmanuel Le Roy Ladurie dir., Les monarchies (kol. « Centre d'analyse comparative des systèmes politiques »), Paris, PUF, 1986, 328 p. (ISBN 2-13-039344-6)
  • Horst Dreitzel: Monarchiebegriffe in der Fürstengesellschaft. Semantik und Theorie der Einherrschaft in Deutschland von der Reformation bis zum Vormärz. 2 Bände. Böhlau, Köln [u. a.] 1991, ISBN 3-412-22788-9.
  • Hartmut Fähndrich (Hrsg.): Vererbte Macht. Monarchien und Dynastien in der arabischen Welt. Campus, Frankfurt am Main, New York 2005, ISBN 3-593-37733-0.
  • Tobias Friske: Staatsform Monarchie. Was unterscheidet eine Monarchie heute noch von einer Republik?. Magisterarbeit (überarbeitete Fassung), Universität Freiburg 2007 (Volltext)
  • Pierre Miquel: Europas letzte Könige. Die Monarchie im 20. Jahrhundert. DVA, Stuttgart 1994, ISBN 3-421-06692-2 (zuletzt: Albatros, Düsseldorf 2005, ISBN 3-491-96149-1)
  • Torsten Oppelland: Die europäische Monarchie. Ihre Entstehung, Entwicklung und Zukunft. Merus, Hamburg 2007, ISBN 978-3-939519-52-2.
  • Gisela Riescher, Alexander Thumfart, Monarchien. Nomos, Baden-Baden 2008, ISBN 978-3-8329-3827-7.
  • Hoedeman, Jan en Remco Meijer (2010) Willem IV, van prins tot koning, Amsterdam/Antwerpen
  • Fernand Colleye, Philippe de Belgique, éditions Vander, 1992.
  • Fernand Colleye, Philippe et Mathilde : princes de l'an 2000, éditions Vander, 2000.
  • Barend Leyts, Brigitte Balfoort et Mark Van den Wijngaert, Philippe, prince héritier, éditions Luc Pire, 2008.

Eksteraj ligiloj

Absolutismo

Absolutismo estas regadsistemo, en kiu la reganto - kutime reĝo aŭ imperiestro - posedas senliman potencon en sia lando kaj povas regi „legibus absolutus“, t.e. povas „malligita de la leĝoj “. Ne ekzistas potencdivido, ĉar la monarko regas ĉiujn tri registaran potencojn: la plenuman, la leĝdonan kaj ankaŭ la juĝan. Kontraŭe al la diktaturo absolutisma reganto atingas potencon leĝe pro naskiĝo kaj kontraŭe al tiraneco li rekonas ĝeneralajn postulojn de la religio kaj moralo. La diferenco inter absoluta kaj konstitucia monarkio estas, ke la monarko de konstitucia monarkio havas ne ĉiujn tri registarajn potencoj.

Aŭstra imperio

Aŭstra imperio estas la oficiala nomo uzata en periodo ekde la 11-a de aŭgusto 1804 ĝis la 21-a de decembro 1867 por sumo de heredintaj landoj sub regado de habsburga-lorena dinastio.

Aŭstrio-Hungario

Aŭstrio-Hungario aŭ Aŭstrujo-Hungarujo, ankaŭ konata kiel Danuba Monarkio kaj kiel Habsburga Imperio aŭ Habsburga monarkio, estis duopa monarkio en Eŭropo, kiu ekzistis de 1867 ĝis 1918.

Ĝi estis federacio el la imperio Aŭstrio kaj la Hungara reĝlando sub komuna monarko.

Aŭstrio kaj Hungario historie kuniĝis en 1521 per la geedziĝo de princino Ana de Bohemio kaj arkiduko Ferdinando la 1-a,

kiu post la abdiko de sia frato Karolo la 5-a iĝis imperiestro de la Sankta Roma Imperio.

Post la morto de Ladislao la 2-a, la patro de Ana, Ferdinando iĝis reganto de Hungario kaj Bohemio. Hungario tamen ne iĝis parto de la imperio.

Post la Franca Revolucio Aŭstrio pli koncentriĝis orienten, kaj post la fino de la Sankta Romia Imperio en 1806 ties lasta imperiestro Francisko iĝis aŭstria imperiestro.

Ĉar la hungaraj nobeloj ne sentis sin sufiĉe reprezentataj en la imperia administrado, ili ribelis en 1848 kaj fine atingis la "egaligon" kun la aŭstroj. De 1867 la aŭstria imperiestro estis samtempe hungaria reĝo, kaj la monarkio portis la nomon "k. u. k." (= "kaiserlich und königlich", imperiestra kaj reĝa).

Burbonoj

La Burbonoj (france Bourbons, hispane Borbones, itale Borboni) estas/-is reĝa dinastio en Francio kaj aliaj eŭropaj landoj, branĉo de la Kapetidoj.

en Francio: dum 1589–1792, 1814–15, 1815–30.

en Hispanio: dum 1700–1800, 1814–68, 1874–1931 kaj de 1975. Hispana branĉo devenas de Filipo la 5-a, nepo de Ludoviko la 14-a;

en la Reĝlando de la du Sicilioj: en 1735–1805, 1814–60. La branĉo originas de Karolo la 4-a, filo de Filipo la 5-a.

en la duklando de Parmo: en 1748-1802 kaj 1847-1859. La branĉo originas de Filipo.

en Luksemburgo: la nuna granda duko Henriko ankaŭ estas Burbono laŭ vira linio.Antaŭ la Kapetidaj Burbonoj (france Maison capétienne de Bourbon) jam ekzistis pluraj aliaj, malpli konataj familioj kiuj ankaŭ estis nomataj "dinastio de Burbono" (france Maison de Bourbon) pro sia regado en Burbonio.

Frankoj

La Frankoj estas grupo de ĝermanaj triboj, kiuj loĝis en la unua jarcento en la suba valo de Rejno (la fontoj mencias ilin unuafoje dum la jaro 258, kiam regis la romia imperiestro Probo). Ili laŭgrade penetris Gaŭlion kaj ekloĝis sur la dekstra parto de Rejno dum la 3-a jarcento. Post la kolapso de Romio en la 5-a jarcento, ili konkeris tutan Gaŭlion kaj Kloviso fondis la Frankan Imperion (vidu Merovidoj). En la teritorio de la hodiaŭa Germanio dum pluraj generacioj la Frankoj batalis kontraŭ la konkurenca ĝermana tribaro saksoj, sed dum la regado de Karolo la Granda la frankoj venkis la konkurantan tribaron. La moderna Francio prenis de la Franka Imperio sian nomon.

Jam dum la 5-a jarcento la frankoj kultivis kampon kaj bredis bestojn. La agroj estis en komuna kultivado. Parto de la tribaro asimiliĝis al la gaŭloj, kaj el ambaŭ gentoj iĝis komuna nord-francia popolo. Alia parto de la frankoj asimiliĝis al la Ĝermanoj.

Julia monarkio

La julia monarkio en Francio komenciĝis en 1830 per tio ke nova reĝo, Ludoviko Filipo (france Louis Philippe), transprenis la regadon. Lia antaŭulo, Karlo la 10-a, abdikis sekve de la franca revolucio de 1830, nomata "julia revolucio".

Ludoviko Filipo, kiu antaŭe estis duko de Orléans kaj ido de flanka branĉo de la burbona dinastio, pro sia kompare liberalisma sinteno nomatis "reĝo de la civitanoj". Komence aparte la plej riĉa tavolo de burĝoj subtenis lin.

Laŭ sia politika strukturo la julia monarkio estis kombino el konstitucia kaj parlamenta monarkioj. La institucioj "leĝdona ĉambro" kaj "Pairs-ĉambro" el la antaŭa tempo de monarkia restaŭro ricevis signife pli da potenco, sed tamen la reĝo tenis grandan influon al la registaro kaj la ekstera politiko.

La julia monarkio finiĝis per la establiĝo de dua Franca Respubliko post la burĝa franca revolucio de februaro 1848.

Karolidoj

La Karolidoj estis reganta dinastio de la frankoj en la frua mezepoko. La unuaj karolidaj regantoj estis ne reĝoj, sed nur maiordomus (lat. pli granda domo). La nomo de la dinastio devenas de la maiordomus Karolo Martelo, kies filo Pipino la Mallonga estis la unua karolida filo. La filo de Pipino estis la bone-konata Karolo la Granda.

Konstitucia monarkio

Konstitucia monarkio aŭ parlamenta monarkio estas ŝtatformo, kie la monarko posedas la ŝtatestrecon. Temas pri povo de meze simbola karaktero, ĉar ĝi troviĝas regulita de leĝo aŭ leĝaro, ofte konstitucio. Ĝi karakteras ankaŭ pro la fakto, ke la reĝo aŭ reĝino havas moderecan aŭ arbitracian rolon en la politika konfliktaro de la registaro, kutime elektita demokratie.

Male al absoluta monarkio, politika scienco distingas inter konstitucia monarkio kaj parlamenta monarkio. En la konstituciaj monarkioj, la reĝo konservas la suverenecon aŭ kunhavas ĝin kun la popolo al kio aldoniĝas serio de rajtoj pere de ĉarto aŭ konstitucio. Male, en la parlamentaj monarkioj la suvereneco sidas, en sia praktika tuto ĉe la popola volo, kaj la monarko estas figuro esence simbola. La klasika ekzemplo de konstitucia monarkio estas la Britio, kiu ne posedas kodigitan konstitucion, sed leĝaron, kiu formas aŭ anstataŭas ĝian konstitucion.

Kvankam la aktualaj konstituciaj monarkioj estas majoritate reprezentaj de demokratiaj sistemoj (konstituciaj demokratiaj monarkioj), historie ne ĉiam estis tiel. Multaj el la monarkioj kunekzistis kun faŝistaj (aŭ praktike faŝismaj) konstitucioj kiel en Italio aŭ Japanio, aŭ kun diktaturoj de milita registaro kiel en Tajlando en 2007. Tiuokaze indus paroli plej bone pri diktatoraj monarkioj anstataŭ pri konstituciaj ĉar la koncepto konstitucio rilatas ĉefe al establo de demokratio.

Konstitucia monarkio estis intermeza aŭ evolua paŝo antaŭ la apero de la unuaj modernaj respublikoj kiel Usono kaj Francio ĉefe fine de la 19-a jarcento. Oni klopodis paŝi el absolutaj monarkioj, ĉefaj reprezentantoj de la Antikva Reĝimo, al parlamentaj monarkioj kun senlima povo.

Kortego

Kortego aŭ korteganaro estas la ĉirkaŭantaro de regnestro aŭ princo. (ReVo)

La vorto kortego devenas de korto (latine: curia, aula, france: cour, angle: court), la sentegmenta de konstruaĵoj ĉirkaŭita spaco, sur kiu kunvenis la anoj de la regnestro - la korteganoj.

Krondependaĵoj de la brita monarkio

La krondependaĵoj (angle crown dependencies) de la brita monarkio estas areoj, kiuj estas rekta posedaĵo de la brita monarkio kaj formale ne estas parto de la ŝtato Britio (la Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Norda Irlando). En tiu kategorio estas la Manikinsuloj inter Britio kaj Francio, kaj la Manksinsulo en la Irlanda Maro. Tiuj insuloj estas apartaj juraj subjektoj kaj ne apartenas al la Eŭropa Unio. Tamen parto de la leĝaro de EU validas en la insularo, kaj ankaŭ la leĝoj de la eŭropa dogana unio.

Merovidoj

La Merovidoj estis la unua reĝa dinastio kiu sukcesis regi la plej vastan parton de estontaj Francio kaj Belgio, ekde la 5-a jarcento ĝis la 8-a jarcento, iomete post la falo de la romia imperio. La Merovidoj devenis de franka tribo kiu enloĝiĝis apud Cambrai (kun Klodio) kaj Tournai (kun Childéric). La vorto Merovido devenas de la reĝo Meroveo, mita antaŭulo de Kloviso

La unua merovida reĝo estis Kloviso la 1-a, kiu sukcese pligrandigis la frankan reĝlandon (latinlingve regnum francorum) per militaj venkoj, ĝis la konkero de la tuta Gaŭlio. Li krome ricevis oficialan subtenon de la gaŭla-romia aristokrataro kaj de la katolika Eklezio post sia bapto (ĉirkaŭ 496). La reĝado de Kloviso kaj de liaj posteuloj estas rigardata kiel plena aŭtonoma periodo de la historio de Francio, la « merovida epoko ».

La Merovidoj malaperis je la 8-a jarcento, kiam la Karolidoj kaj Karlo la Granda fondis vastan Karolidan Imperion

Monarko

Monarko (monarĥo) estas regnestro, havanta la titolon reĝ(in)o, imperiestr(in)o, princ(in)o ks. Monarko povas ekzerci la plej altan aŭtoritaton kaj potencon en la ŝtato, aŭ aliaj povas manipuli tiun potencon nome de la monarko. Tipe monarko ĉu persone heredas la laŭleĝan rajton praktiki la ŝtatajn suverenajn rajtojn aŭ estas elektata de solida procedo de familio aŭ kohorto elektebla provizi la nacian monarkon.

Prezidanto estas regnestro (ŝtatestro) sed ne monarko. Ŝtatformo kie la ŝtatestro estas monarko estas monarkio.

Respubliko

Respubliko estas politika organizo de la publikaj aferoj, forte ligita al demokratio, kiu havis en la historio diversajn formojn. La difino de respubliko do malsamas depende ĉu temas pri antikva tempo ĉu de nuntempo. La vorto respubliko venas de la latinlingvaj vortoj res publica aŭ "publika afero" kaj origine uzatis pri aferoj, pri kiuj decidis plejmulto de la plebo, anstataŭe al reĝo aŭ cezaro.

Fundamento de modernaj respublikoj estas apartigo de la tri povoj : plenuma povo aŭ ekzekutivo, juĝa povo kaj leĝofara (aŭ leĝodona) povo, kiuj en monarkio estis plej ofte en la samaj manoj. Krom la mallongdaŭra Angla Respubliko, Usono de sia sendependiĝo kaj Francio dum la Franca Revolucio iniciatis la modernajn respublikojn sur tiu bazo. Menciendas ankaŭ la Respubliko de Ambaŭ Nacioj. La respublikoj de la antikva tempo akada, atena, romia ne havis tiun fundamentan bazon.

Respubliko povas ankaŭ esti difinita kiel reĝimo, kies estro ne estas hereda, kontraŭe al monarkio, en kiu la ŝtatestro heredas sian postenon. Pluraj tipoj de respublikoj ekzistas aŭ ekzistis:

Prezidenta respubliko, estrita de Prezidento kun hegemonio de la postena povo

Parlamenta respubliko, estrita de Ĉefministro kun hegemonio de la parlamento

Aliaj (asemblea reĝimo, Romia respubliko, Venecia respubliko, ktp)Foje la koncepto respubliko estas ligita al la simbolo de la friga ĉapo.

Reĝino

Reĝino povas esti:

Reĝino reganta – ina monarko, kiu regas en sia propra rajto kun la sama statuso al reganta reĝo.

Reĝino regenta – ina monarko, kiu regas provizore, dum la reginta reĝo estas senkapabligita aŭ mortinto, sed la heredanto ŝajna estas minora.

Reĝedzino – edzino de reganta reĝo.

Reĝina vidvino – la vidvino de forpasinta reginta reĝo

Reĝina patrino – patrino de reganta reĝo aŭ reĝino

Reĝlando Kastilio

La Reĝlando Kastilio aŭ Corona de Castilla en la hispana, estis historia reĝlando de Hispanio. Kutime oni konsideras ties komencon en la lasta kaj definitiva unuigo de la respektivaj reĝlandoj de Leono kaj Kastilio en la jaro 1230, aŭ dum la unuigo de la respektivaj parlamentoj aŭ kortegoj, post kelkaj jardekoj. En tiu jaro de 1230, Ferdinando la 3-a la Sanktulo, reĝo de Kastilio ekde 1217 (inklude la regnon de Toledo), aneksiigis la Reĝlandon de Leono (en kiu oni inkludis Galegion), regno de lia patro Alfonso la 9-a, post la nuligo de la testamento kiu heredigis liajn ŝtatojn al la infantinoj Sancha kaj Dulce..

Reĝlando Prusio

Ne konfuzu kun Reĝa Prusio

La Reĝlando Prusio estis monarĥia ŝtatformo de la germana lando Prusio, kiu ekzistis de la jaro 1701 ĝis 1918 (kiam Prusio fariĝis respubliko). Ekde 1871 ĝi estis la gvida ŝtato de la Germana Regno, ensumiganta pli ol du trionojn de la areo de la imperio. La nomo "Prusujo" venas de la praloĝantoj, la Prusoj, laŭ kiuj ankaŭ nomiĝs la iama teritorio de la Duklando Prusujo, kvankam ĝia baza forto estis la margraflando Brandenburgio.

Dum la teoria ŝtatestro estis la Reĝo de Prusio, plej ofte la praktika regado estis en mano de la Ministro-Prezidento de Prusio.

Reĝlando de Nederlando

La Reĝlando de Nederlando (nederlande: Koninkrijk der Nederlanden) estas kunmetita suverena ŝtato konsistanta el sep teritorioj, la plej granda el kiuj — Nederlando mem — situas en la Okcidenta Eŭropo, kaj la ceteraj ses en Karibio. Arubo, Kuracao kaj Sint-Maarten havas la statuson de memregata ŝtata formaĵo; Bonero, Sint-Eustatius kaj Saba estas specialaj komunumoj, kune nomataj Kariba Nederlando. Rilatoj inter la membroj de la reĝlando estas reguligataj per la Ĉarto de la Reĝlando de Nederlando akceptita en 1954. Suma areo de la Reĝlando de Nederlando estas 42 519 km², la loĝantaro estas 16 801 000 homoj. Areo de la Reĝlando en Karibio estas 993 km², la loĝantaro estas 301 000 homoj.

Sultano

Sultano (arabe سلطان) originale signifis moralan aŭ spiritan potenculon aŭ respektindulon (eĉ la Korano uzas ĝin en tiu senco), sed pli poste signifis politikan aŭ registaran potenculon kaj ekde la 9-a jarcento iĝis titolo de la islamanaj aŭ muzulmanaj regantoj.

Mahmud Gaznavi (regis 998–1030) estis la unua reganto, kiun la samepokuloj nomis sultano. Tiun uzon de la vorto disvastigis la anatoliaj kaj iranaj selĝukaj turkoj. La kalifo (la noma reganto de la muzulmana komunumo) ofte donis tiun ĉi titolon al laikaj regantoj, kaj tiel la titolo disvastiĝis en al tutan islaman mondon.

Sultanlando aŭ sultanujo estas lando regata de sultano. Hodiaŭ ekzistas en la mondo du sendependaj sultanlandoj: Brunejo kaj Omano.

Suvereno

Suvereno estas persono, kiu en regno havas la plej altan potencon, kutime reĝo aŭ imperiestro.

Metafore estas tiel nomata persono, kiu ion perfekte majstras, aŭ ironie tiu, kiu estas tro memfida kaj ambicia kaj kondutas en suverena maniero.

Suvereno estas ankaŭ brita ora monero valoranta unu pundon.

En aliaj lingvoj

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.