Enciklopedio

Enciklopedio estas libraro kiu celas kapti tutecan scion.

Enciklopedio estas dividataj en artikoloj aŭ kapvortoj, kiuj estas kutime ordigitaj laŭ alfabeta ordo de artikolnomo.[1] Enciklopediaj artikoloj estas pli longaj kaj pli detalaj ol tiuj de plej vortaroj.[1] Ĝenerale parolante, malkiel vortaraj artikoloj, kiuj fokusiĝas pri la lingva enhavo aŭ informado pri la vortoj, enciklopediaj artikoloj fokusiĝas al fakta informaro por kovri la aferon aŭ koncepton por kiu la artikolnomo estas.[2][3][4][5]

La vorto enciklopedio devenas de la grekaj vortoj 'εγκύκλιος παιδεία' kiuj signifas "en cirklo de lerno". Fakte, la grekoj verkis la unuajn enciklopediojn en la Okcidento. Same Aristotelo kiel Demokrito atingis kapti tutecan scion en siaj verkoj. La verkoj de Aristotelo ankoraŭ ekzistantaj formigas ian enciklopedion. La unua vera enciklopedio estas la Natura Historio de Plinio en la 1-a jarcento, enhavanta 37 librojn kaj 20 mil faktojn elĉerpitajn el 2 mil libroj kaj 100 aŭtoroj. Ĝi enhavas same fakton kiel fikcion kaj fariĝis la fonto de postaj enciklopedioj.

Brockhaus Lexikon
Parto de Brockhaus, germanlingva enciklopedio
Naturalishistoria
Naturalis Historiæ, eldono de 1669, kovrilpaĝo

Historio

En la 3-a jarcento, la unua ĉina enciklopedio aperis, Spegulo de Imperiestro. Enciklopedioj en Ĉinio plejparte estis formo de antologio kaj helpis studentojn studi por ŝtataj ekzamenoj. Iuj enciklopedioj daŭras dum jarcentoj. Ekzemple, la Ampleksaj Statutoj estis originale verkita de Du Ju en 801 kaj estis redaktata kaj verkata ĝis la 20-a jarcento.

En la 9-a jarcento, la unua araba enciklopedio aperis, nome La Plej Bonaj Tradicioj de Ibn Kutajba. Ĝi traktas temojn per proverboj, poemoj, kaj okazoj en historio. La enciklopedio enhavas dek librojn pri ĉi tiuj temoj: potenco, nobeleco, karaktero, klero kaj retoriko, asketismo, amikeco, preĝoj, nutraĵo, virinoj.

Post la nur prihistoria sed filozofe grava "Dictionnaire Historique et critique" de Pierre Bayle, en la jaroj ?? 1700- 1714, en la 18-a jarcento aperis en Eŭropo la modernforma enciklopedio, kiu celas kapti tutecan scion per multe da artikoloj ordigitaj alfabete. El ĉi tiuj, la plej fama estis la Enciklopedio de Diderot. Voltaire, Rousseau, d'Alembert kaj Montesquieu verkis artikolojn por la enciklopedio; eklezio kaj kortego staris kontraŭ ĝia nova kaj ribelanta spirito. Tiam ankaŭ naskiĝis en Germanio la enciklopedio de Brockhaus kaj en Edinburgo Encyclopedia Britannica, kiu eĉ hodiaŭ restas la plej aŭtoritata en la anglalingva mondo.

En 1933 aperis la Enciklopedio de Esperanto kiu enhavas multajn informojn pri la esperanto-movado.

Aktualo

En la 20-a jarcento, la TTT naskiĝis kaj fariĝis iaspece virtuala enciklopedio. Sed ĝia enhavo estas treege kaosa, malkompleta kaj malfidinda. Iuj surretigas enciklopediojn, sed ĝis nun ili estas aŭ tro malgrandaj aŭ tro imagomankaj. Elektronikaj kaj speciale retaj enciklopedioj ludas kreskantan rolon sur la kampo de e-lerno.

Kelkfoje la termino enciklopedio estas iom malstrikte uzata. Ekzemple, malgraŭ la titolo, la Enciklopedieto de Ĉinio eldonita de la Ĉina Esperanto-Eldonejo, (Beijing 1994, ISBN 7-5052-0086-0/Z.4) ne estas vera enciklopedio (eĉ eta!), sed modesta verketo kun faktoj kaj informoj pri Ĉinio.

Karakteroj

Nouveau Dictionnaire Larousse page
La franc-lingva Petit Larousse bone konata ekzemplo de ilustraciita vortaro, nome iel praenciklopedio aŭ enciklopedieto.

La moderna enciklopedio estis evoluigita de la vortaro en la 18-a jarcento. Historie, kaj enciklopedioj kaj vortaroj estis esploritaj kaj skribitaj fare de altedukitaj, kleraj enhavekspertoj, sed ili estas signife malsamaj en strukturo. Vortaro estas lingva laboro kiu ĉefe temigas alfabetan listigon de vortoj kaj iliaj difinoj. Sinonimaj vortoj kaj tiuj ligitaj per la temo troveblas disaj ĉirkaŭ la vortaro, donante neniun evidentan lokon por profunda traktado. Tiel, vortaro tipe disponigas limigitajn informojn, analizon aŭ fonon por la vorto difinita. Dum ĝi povas oferti difinon, ĝi povas forlasi la leganton mankantan ion rilate al komprenado de la signifo, signifo aŭ limigoj de esprimo, kaj kiel la esprimo rilatigas al pli larĝa kampo aŭ fako de scio. Enciklopedio estas, supoze, ne skribita por konvinki, kvankam unu el siaj celoj estas efektive konvinki sian leganton pri sia propra veremo. En Modoj de Konvinkoj de Aristotelo, vortaro devus persvadi la leganton tra emblemoj (perante nur konvenajn emociojn); estos atendite havi mankon de patoso (ĝi ne devus perturbi sensignifajn emociojn), kaj havi nur malmulte da etoso krom ke de la vortaro mem.

Por trakti tiujn bezonojn, enciklopediartikolo estas tipe nelingva, kaj ne kovras vorton, sed subjekton aŭ disciplinon. Same kiel difinajn kaj listigante sinonimajn esprimojn por la temo, la artikolo povas trakti ĝin en pli da profundo kaj peri la plej signifan akumuligitan scion pri tiu subjekto. Enciklopediartikolo ankaŭ ofte inkludas multajn mapojn kaj ilustraĵojn, same kiel bibliografion kaj statistikojn.

Margarita Philosopica by Reisch 2
Anatomio en Margarita Philosophica, 1565

Kvar gravaj elementoj difinas enciklopedion: ĝia temo, ĝia amplekso, ĝia metodo de organizo, kaj ĝia metodo de produktado:

  • Enciklopedioj povas esti ĝeneralaj, enhavante artikolojn en temoj en ĉiu kampo (la angla-lingva Encyclopaedia Britannica kaj germana Brockhaus estas bonkonataj ekzemploj). Ĝeneralaj enciklopedioj ofte enhavas gvidilojn pri kiel fari gamon da aĵoj, same kiel integri vortarojn kaj registrojn. Ekzistas ankaŭ enciklopedioj kiuj kovras vastan gamon de temoj sed de speciala kultura, etna, aŭ nacia perspektivo, kiel ekzemple la Granda Sovetia EnciklopedioEncyclopaedia Judaica.
  • Verkoj de enciklopedieca amplekso planas peri la gravan akumuligitan scion por sia subjektodomajno, kiel ekzemple enciklopedio de medicino, filozofio, aŭ juro. Verkoj varias en la larĝo de materialo kaj la profundo de diskuto, depende de la celgrupo. (Ekzemple, la Medical encyclopediaKuracista Enciklopedio produktita fare de A.D.A.M., Inc. por la usona National Institutes of Health (Nacia Institutoj de Sano).
  • Iu sistema metodo de organizo estas esenca al igi enciklopedion uzebla kiel laboro de referenco. Historie ekzistas du ĉefaj metodoj de organizado de presitaj enciklopedioj: la alfabeta metodo (konsistado el kelkaj apartaj artikoloj, organizitaj en alfabeta sinsekvo), aŭ organizo de hierarkiaj kategorioj. La antaŭa metodo hodiaŭ estas la plej ofta sen komparo, precipe por ĝeneralaj verkoj. La flueco de elektronika amaskomunikilaro, aliflanke, permesas novajn eblecojn por multoblaj metodoj de organizo de la sama enhavo. Plue, elektronika amaskomunikilaro antaŭe ofertas neimageblajn kapablojn por serĉo, indicigo kaj krucreferenco. La surskribo de Horacio en la titolpaĝo de la 18-a-jarcenta Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences rekomendas la gravecon de la strukturo de enciklopedio: "Kiu gracio povas esti aldonita al ordinaraj aferoj fare de la potenco de ordo kaj ligo."
  • Ĉar moderna plurmedio kaj la informteknologia epoko evoluis, ili havis iam-ajna-kreskantan efikon al la kolekto, konfirmo, sumigo, kaj prezento de informoj de ĉiuj specoj. Projektoj kiel ekzemple Everything2, Encarta, h2g2, kaj Vikipedio estas ekzemploj de novaj formoj de la enciklopedio kiam informserĉado iĝas pli simpla.

Kelkaj verkoj nomitaj "vortaroj" estas fakte similaj al enciklopedioj, aparte tiuj koncernitaj kun speciala kampo (kiel ekzemple la Dictionary of the Middle Ages (Vortaro de la Mezepoko), la Dictionary of American Naval Fighting Ships (Vortaro de usonaj militŝipoj), kaj Black's Law Dictionary). La Macquarie Dictionary, la nacia vortaro de Aŭstralio, iĝis enciklopedieca vortaro post sia unua eldono en rekono de la uzo de nomvortoj en ofta komunikado, kaj la vortoj derivitaj de tiaj nomvortoj.

Ekzistas kelkaj larĝaj diferencoj inter enciklopedioj kaj vortaroj. Plej videble, enciklopediartikoloj estas pli longaj, pli plenaj kaj pli detalemaj ol kontribuoj en la plej multaj ĝeneraluzeblaj vortaroj.[1][6] Ekzistas ankaŭ diferencoj laŭ enhavo. Ĝenerale parolante, vortaroj disponigas lingvajn informojn pri vortoj mem, dum enciklopedioj temigas pli la aĵon por kiu tiuj vortoj staras. Vortaraj artikoloj ne estas plene tradukeblaj en aliajn lingvojn, sed enciklopediaj artikoloj povas esti.

En praktiko, aliflanke, la distingo ne estas konkreta, kiel ekzistas neniu klara diferenco inter fakteca, "enciklopediecaj" informoj kaj lingvaj informoj kiel ekzemple aperas en vortaroj.[4][6][7] Tiel enciklopedioj povas enhavi materialon kiu ankaŭ estas trovita en vortaroj, kaj inverse.[7] Aparte, vortaraj artikoloj ofte enhavas faktajn informojn pri la aĵo nomita per la vorto.[7]

Leksikono (de la greka vorto λεξικό, leksiko, "vortaro", de λέξη, leksi, "vorto") ĝenerale estas nomo de referencverko, enciklopedio aŭ vortaro en vasta senco. En moderna lingvaĵo kutime temas pri ampleksa kolekto de alfabete ordigitaj, unuope relative koncizaj ĉapitroj pri unuopaj temoj, kiuj sume kolektu "superrigardon pri la universala scio".

Retaj enciklopedioj en Esperanto

Retaj enciklopedioj en Esperanto kiuj enhavas almenaŭ kvin artikolojn:

  1. Enciklopedio Kalblanda (1996-2001) - kun 139 artikoloj (kiuj eniris 4.) kaj 85 ligoj eksteren
  2. Enciklopedio Simpozio (1997) - enciklopedio diversfaka
  3. Enciklopedio Cigneta (2000-) - enhavas 7 artikolojn, kiuj eniris 4.
  4. Vikipedio en Esperanto (2001-) - enciklopedio vikia, kiu enhavas pli ol 196 902 artikolojn (junio 2014)

En la jaroj 2004-2008 funkciis sub la adreso "enciklopedio.com" retpaĝaro kiu kopiis paĝojn el la Vikipedio en Esperanto, kongrue kun la permesilo GFDL.[8]

Aliaj enciklopedioj en Esperanto

Nacilingvaj enciklopedioj pri Esperanto

Glossa tis elpidas
Esperanto - η Γλωσσα της Ελπιδας

La plej ampleksa kaj kompleta enciklopedia verko pri Esperanto ĝis nun aperinta estas la monumento novgreklingva libro Esperanto - i Glossa tis Elpidas ("Esperanto - la lingvo de espero"), 786 paĝoj, kompilita de Kóstas G. Kiriákos kaj eldonita de ‘Ekdóseis “Dodóni”, Ateno, 1995. Neniu alia ekzistanta enciklopedio estas komparebla kun ĉi tiu verko, kiu enhavas informojn pri ĉiu aspekto de la lingvo kaj de la esperanta movado. Ĝi ampleksas la temojn: planlingvoj, L.L. Zamenhof, origino de Esperanto, praesperanto, gramatiko, historio de la lingvo kaj de la movado, universalaj kongresoj, fruaj esperantistoj, UEA kaj aliaj esperantaj instancoj, fakaj asocioj, originala kaj tradukita literaturo, verkistoj, Esperanto en ĵurnalismo, radio, teatro, filmoj, kaj la reto, biografioj de elstaraj esperantistoj, monumentoj kaj aliaj esperantaĵoj tutmonde, Esperanto-centroj, ktp. La libro enhavas abundajn ilustraĵojn, portretojn, indeksojn kaj referencojn. Negrekaj legantoj, kiuj iam iomete studis la helenan aŭ la biblian koine - eĉ se ili ne parolas la novgrekan - trovos ĉi tiun verkon ege utila.

Literatura enciklopedio
Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto 1887-200

En 2008 aperis anglalingva enciklopedio pri la originala literaturo en Esperanto. Temas pri la 740-paĝa verko Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto 1887-2007 kompilita de Geoffrey Sutton kaj eldonita de Mondial NY (Nov-Jorko), ISBN 978-1-59569-090-6.

(Fonto de la ilustraĵoj: Skanitaj fotoj pri la kovriloj de la libroj Esperanto - i Glossa tis Elpidas kaj Concise Encyclopedia. El la libraro de la kontribuinto.)

Nacilingvaj enciklopedioj

Vidu ankaŭ

Referencoj

  1. 1,0 1,1 1,2 HARTMANN, R. R. K.; Gregory James. (1998) Dictionary of Lexicography. Routledge. ISBN 0-415-14143-5.
  2. Béjoint, Henri (2000). Modern Lexicography, pp. 30–31. Oxford University Press. ISBN 0-19-829951-6
  3. Encyclopaedia. Encyclopædia Britannica. Alirita 27an de Julio, 2010. “An English lexicographer, H.W. Fowler, ĉe la enkonduko al la unua eldono (1911) de The Concise Oxford Dictionary of Current English nome that a dictionary is concerned with the uses of words and phrases and with giving information about the things for which they stand only so far as current use of the words depends upon knowledge of those things. The emphasis in an encyclopedia is much more on the nature of the things for which the words and phrases stand.”.
  4. 4,0 4,1 HARTMANN, R. R. K.. (1998) Dictionary of Lexicography. Routledge. ISBN 0-415-14143-5. “In contrast with linguistic information, encyclopedia material is more concerned with the description of objective realities than the words or phrases that refer to them. In practice, however, there is no hard and fast boundary between factual and lexical knowledge.”.
  5. COWIE, Anthony Paul. (2009) The Oxford History of English Lexicography, Volume I. Oxford University Press. ISBN 0-415-14143-5. “An 'encyclopedia' (encyclopaedia) usually gives more information than a dictionary; it explains not only the words but also the things and concepts referred to by the words.”.
  6. 6,0 6,1 (1998) “Encyclopedic definition”, Dictionary of Lexicography, p. 48–49. Alirita July 27, 2010.. “Usually these two aspects overlap – encyclopedic information being difficult to distinguish from linguistic information – and dictionaries attempt to capture both in the explanation of a meaning...”.
  7. 7,0 7,1 7,2 BÉJOINT, Henri. (2000) Modern Lexicography. Oxford University Press. ISBN 0-19-829951-6. “The two types, as we have seen, are not easily differentiated; encyclopedias contain information that is also to be found in dictionaries, and vice versa.”.
  8. http://wayback.archive.org/web/20080715000000*/http://www.enciklopedio.com
Encyclopaedia Britannica

Encyclopædia Britannica estas la plej aŭtoritata enciklopedio de la anglalingva mondo. La artikoloj en tiu ĉi enciklopedio estas ĝenerale konsiderataj akurataj, fidindaj kaj bone verkitaj.

La unua eldono estis eldonita dum 1768-1771 en Edinburgo, Skotlando, en tri volumoj, kiel paorto de la Skota klerismo. Kompare kun la franclingva Encyclopédie, Encyclopædia Britannica estis ekstreme konservema. Postaj eldonoj estis tradicie dediĉitaj al la reganta ŝtatestro.

En la 70-aj jaroj de la 19-a jarcento oni unuafoje eldonis Encyclopædia Britannica en Londono. La ĵurnalo The Times estis ĝia eldonejo. La 11-a eldono la Britannica eldoniĝis de la Universitato de Kembriĝo. Poste la aŭtorrajtoj estis venditaj al Sears Roebuck kaj la redaktejo de la enciklopedio transloĝiĝis al Ĉikago, Usono. Tamen la angla lingvo de la teksto estas brita kaj ne usona. Roebuck en la jaro 1941 donacis ĉiujn rajtojn al la Universitato de Ĉikago. En 1996 riĉa sviso Jacqui Safra aĉetis la aŭtorrajton.

Feminismo

Feminismo (foje ankaŭ virinismo aŭ inismo) estas socia teorio kaj politika movado, kiu kritikas la neegalecon inter la seksoj kaj strebas akcenti kaj antaŭenigi la rajtojn de virinoj. Ekzistas multaj direktiĝoj de feminismo, sed la baza elirpunkto de feminismo estas, ke la nuna socia ordo donas aŭtomatajn avantaĝojn al viroj. Feminismo estas kolekto de movadoj kaj ideologioj direktitaj al difinado, establado, kaj defendando de starigo de politikaj, ekonomiaj, kaj sociaj rajtoj por virinoj. Tio inkludas serĉi establadon de egalŝancigoj por virinoj en eduko kaj dungado. Feministo rekomendas aŭ apogas la rajtojn kaj egalecon de virinoj.Feminisma teorio, kiu eliris el tiuj feminismaj movadoj, planas kompreni la naturon de seksa malegaleco ekzamenante la sociajn rolojn de virinoj kaj vivitajn sperton; ĝi evoluigis teoriojn en gamo da fakoj por reagi al temoj kiaj ekzemple la socia konstruado de sekso kaj ĝenro. Kelkaj el la pli fruaj formoj de feminismo estis kritikitaj por enkalkulado de nur blankaj, etburĝaj, kleraj virinoj. Tio kaŭzis la kreadon de etne specifa aŭ multkulturista formuladoj de feminismo.

Feminismaj aktivuloj kampanjas por la virinaj rajtoj - kiaj ekzemple kontrakta juro, posedado, kaj balotrajto - dum ankaŭ antaŭenigante korpan integrecon, aŭtonomion, kaj generajn rajtojn por virinoj. Feminismaj kampanjoj ŝanĝis sociojn, precipe en Okcidento, atingante virinan balotrajton, seksan neŭtralecon, egalan salajron por virinoj, generaj rajtoj por virinoj (inkluzive de aliro al kontraŭkoncipiloj kaj aborto), kaj la rajto eniĝi en kontraktoj kaj posedi posedaĵon. Feministoj laboris por protekti virinojn kaj knabinojn de hejma perforto, seksa ĉikanado, kaj seksa atako. Ili ankaŭ luktas por laboraj rajtoj, inkluzive de akuŝferio, kaj kontraŭ ĉiaj formoj de diskriminacio kontraŭ virinoj. Feminismo estas plejparte dediĉita al temoj pri virinoj, sed ĉar feminismo serĉas seksan egalecon, multaj feministoj argumentis ke la liberigo de viroj estas necesa parto de feminismo kaj ke viroj ankaŭ estas ruŝitaj per seksismo kaj obeo al seksaj roloj.Ideologiaj tendencoj kontraŭaj al feminismo estas virismo kaj maĉismo aŭ seksismo.

Frankfurto ĉe Majno

Frankfurt am Main [FRANKfurt am Majn], esperantlingve Frankfurto ĉe Majno, estas la plej granda urbo en Hesio kaj la kvina plej granda urbo en Germanio. Fine de la jaro 2017 la komunumo havis 746878 loĝantojn. 29 procentaĵoj de la logantaro estas eksterlandanoj. Frankfurt estas eksterdistrikta urbo, sed ĝi administre apartenas al la distriktaro Darmstadt - la sudo de Hesio. La urbo havas universitaton, diversajn altlernejojn, muzeojn kaj bibliotekojn kaj estas fama financmetropolo kun multaj bankoj, interalie la Eŭropa Centra Banko. Ĉi tie troviĝas unu el la plej grandaj flughavenoj de Eŭropo. La urbo estas la koro de la ekonomia regiono Rejno-Majno.

En la urbo naskiĝis la fama germana poeto Johann Wolfgang von Goethe. Frankfurto havas longan historion kiel bazarejo por libroj. Ankoraŭ hodiaŭ okazadas ĉi tie unu el la plej gravaj librofoiroj. Multaj konataj eldonejoj havas ĉi tie sian sidejon.

Instruisto

Instruisto estas profesia pedagogo, kies tasko estas instrui al lernantoj konkretan stud-objekton (matematikon, zoologion, gimnastikon, fremdan lingvon ktp.), kutime en klasĉambro de lernejo, sed ankaŭ kiel hejma aŭ koresponda instruisto. Instruante infanojn li devas samtempe eduki ankaŭ bonan konduton, nemensogemon kaj aliajn homajn kvalitojn.

La plej altrangaj instruistoj universitataj havas la titolon profesoro. La Internacia tago de instruistoj estas festata la 5-an de oktobro.

Madejro

La Madejra arkipelago estas insularo en Atlantiko, situanta ĉirkaŭ 600 km for de la nordokcidenta bordo de Afriko kaj ĉirkaŭ 1.000 km sudokcidente de Lisbono.

Matematiko

Matematiko (de la greka μαθημα [matema] - scienco, lernado) estas ekzakta logika dedukta scienco, kiu studas aksiomajn abstraktajn strukturojn (laŭ kvanto, formo, aranĝo) uzante logikan formalan lingvon. La specifaj strukturoj de matematiko plejofte originas de natursciencoj, plej multe de fiziko, sed matematikistoj difinas ankaŭ aliajn konceptojn por pure internaj bezonoj de la scienco. Matematiko jam penetris tra la tuta moderna vivo: modeligi precizajn instrumentojn, evoluigi novajn teknologiaĵojn kaj komputilojn, konstrui domojn; eĉ baki kukon bezonas aplikon de nocioj de nombroj, geometrio, mezuro kaj spaco. Matematiko estas iasence la fundamenta scienco.

Jen kelkaj difinaj citaĵoj pri matematiko:

Ekzistas du ĉefaj branĉoj de matematiko: pura kaj aplika. La pura matematiko esploras objektojn nur pro la teoria intereso, dum la aplika matematiko estigas rimedojn kaj teknikojn por solvi specifajn problemojn de sciencoj aŭ por praktike utiligi matematikon, ekz. en inĝenierado kaj ekonomio.

MathWorld

MathWorld (angle: matematik-mondo) estas retejo pri matematiko, fondita de Eric W. Weisstein. Ĝi estas kvazaŭ reta leksikono pri matematiko. Mecenatas ĝin Wolfram Research Inc. kaj la projekto National Science Digital Library de la usona fondaĵo National Science Foundation.

Weisstein ekde 1995 enretigis siajn notojn pri matematikon sub la titolo Eric's Treasure Trove of Mathematics (la matematika trezortrovaĵo de Eric). Ĉirkaŭ 1997 li kontraktis kun eldonejo CRC Press pri libra kaj lumdiska publikigo de la materialo sub la titolo CRC Concise Encyclopedia of Mathematics ("konciza matematika enciklopedio de CRC"). Kiam en 1999 li eklaboris por Wolfram Research Inc., tiu firmao transprenis la retejon kaj renomis ĝin MathWorld. Ĝi garantiis liberan aliron.

En 2000 CRC jurprocese postulis kaj atingis la fermon de la retejo, kiu estis konkurenca al ĝiaj libro kaj disko. Post interkonsento kaj pago de Wolfram Research al CRC la retejo ree estis malfermita kaj denove estas senkoste alirebla.

Mecenato

Mecenato estas riĉa kaj malavara favoranto de beletro, arto aŭ scienco. La mecenateco estis tipa de la renesanca societo. En la Enciklopedio de Esperanto (1935) estis uzita formo mecenoj, sed la nuntempaj vortaroj preferas la Zamenhofan mecenato. La vorto estas derivita de Mecenaso, amiko de Aŭgusto, protektanto de Horacio kaj Vergilio.

Nuntempe la subteno de artoj kaj sciencoj havas formon de sponsorado.

MusicBrainz

MusicBrainz estas reta projekto por starigo de malferma kaj libera datumaro pri muziko. Ĝi fondiĝis, kiam la tiam forte disvastiĝinta formato CDDB en 1999 per ŝanĝo de la prilicencaj kondiĉoj iĝis nelibera datumformato. Post artikolo en la retejo Slashdot la 9-an de marto 1999 fondiĝis la projekto cdindex, el kiu poste iĝis MusicBrainz.

La celo de la projekto intertempe ne plu limiĝas al la simpla kolektado de meta-datenoj pri kompaktdiskoj. La datumaro per kolektiva reviziado de la informeroj pere de la redaktantaro estas altgrade fidinda kaj tre ampleksa.

Kiel ekzemplo rigardeblas la paĝo de la esperantlingva muzikeldonejo Vinilkosmo en la projekto:

Paĝo de Vinilkosmo ĉe MusicBrainz angle

Sporto

Sporto estas aro de korpaj ekzercoj aŭ ludoj celantaj disvolvon de fizika lerteco kaj samtempe saniĝon, amuzon aŭ vetbatalon. Eblas sporti unuope aŭ grupe, ĉu por amuziĝi, ĉu kadre de konkurso, ĉu eĉ je profesia nivelo.

Sporto (aŭ sportoj) estas ĉiuj formoj de kutima ĉu konkurenca ĉu nekonkurenca korpekzercado kiu, pere de hazarda aŭ organizita partopreno, celas uzi, pluteni aŭ plibonigi fizikan kapablon kaj lertecon dum havigas distron al partoprenantoj, kaj en kelkaj kazoj, ankaŭ al spektantoj. Ekzistas centoj da sportoj, el tiuj kiuj postulas nur du partoprenantoj (aŭ eĉ unu se ne temas pri konkurenco), al tiuj kun centoj (kaj eĉ miloj kaze de popularaj maratonoj) da samtempaj partoprenantoj, ĉu enkadre de teamoj aŭ unuope.

Sporto estas ĝenerale rekonataj aktivecoj bazitaj sur fizika korpekzercado aŭ lerteco, kies ĉefaj konkurencoj populare agnoskitaj kiel la Olimpiaj Ludoj akceptas nur sportojn kiuj kongruas kun tiu difino, dum aliaj organizoj kiaj la Konsilio de Eŭropo uzas difinojn inkludantajn aktivecojn kun fizika elemento en la klasigo kiel sportoj. Tamen, nombraj konkurencaj, sed nefizikaj, aktivecoj postulas agnoskon kiel mensosportoj. La Internacia Olimpa Komitato (tra la Asocio de Agnoskitaj Internaciaj Sportofederacioj nome ARISF) agnoskas kaj ŝakon kaj briĝon kiel sportoj bona fide (je bona fido), kaj SportAccord, nome la internacia sporta federacio asocio, agnoskas kvin nefizikajn sportojn, kvankam limigas la kvanton de mensoludoj kiuj povas esti akceptitaj kiel sportoj.Sportoj estas kutime regitaj fare de regularo aŭ tradicio, kiuj helpas certigi justan konkuradon, kaj permesi konsekvencan juĝadon de la gajninto. Gajni povas esti determinita per fizikaj okazaĵoj kiel ekzemple trafado de celoj aŭ transpaŝado de limo unue, aŭ de la persistemo de juĝistoj kiuj gajnas elementojn de la sportprezento, inkluzive de celo aŭ subjektivaj iniciatoj kiel ekzemple teknika efikeco aŭ arta impreso.

En organizita sporto, notoj pri efikeco ofte estas konservitaj, kaj por popularaj sportoj, tiuj informoj povas esti vaste sciigitaj aŭ raportitaj en sporta gazetaro. Krome, sporto estas grava fonto de distro por ne-partoprenantoj, tiel ke spektsporto altiras grandajn homamasojn al ejoj, kaj atingas pli larĝajn spektantarojn tra dissendado. Tio okazigis tro ofte kverelojn inter sekvantoj de diversaj sportistoj kaj ĉefe de sportaj teamoj, ekzemple de futbalaj teamoj, kiuj okazigis tumultojn kaj foje eĉ mortintojn.

Laŭ A.T. Kearney, konsilista funkciulo, la tutmonda sportindustrio estas valora je pli ol 620 miliardoj da usonaj dolaroj je valoro de 2013.

Stokholmo

Stokholmo (svede Stockholm [ˈstokˌholm], finne Tukholma, latine Holmia) estas la ĉefurbo de kaj la plej granda municipo en Svedio. Tie rezidas la svedaj parlamento kaj estraro. Ankaŭ la reĝo oficiale rezidas tie, sed la nuna, Karolo la 16-a Gustavo, pro familiaj kialoj ekde multaj jaroj loĝas en la najbara municipo Ekerö; la svedaj reĝoj eble estas internacie plej konataj pro la fakto ke ili ĉiujare (krom la unua fojo, en 1901, kiam la tiama reĝo Oskaro la 2-a bojkotis la okazon) disdonas en Stokholmo la Nobelajn premiojn pri fiziko, kemio, medicino kaj literaturo (tiu pri paco estas disdonata en Oslo), kaj ankaŭ la Nobelmemoran premion (ne Nobelpremion) pri ekonomiko.

La koncepto urbo, kontraste al aliaj municipoj, ne plu ekzistas en sveda leĝo, krom en kombinoj kiel ĉefurbo; tamen Stokholmo denove nomas sin urbo, kvankam tio nuntempe ne havas jurajn sekvojn.

Universala Esperanto-Asocio

"UEA" alidirektas ĉi tien. Por aliaj uzoj, vidu la paĝon UEA (apartigilo).

Universala Esperanto-Asocio (UEA), fondita la 28-an de aprilo 1908, estas la plej granda internacia ne-registara organizo de parolantoj de Esperanto, kun 5501 individuaj membroj en 121 landoj (laŭ la Jarlibro de UEA de 2016) kaj en oficialaj rilatoj kun Unuiĝintaj Nacioj kaj Unesko. Aldone al proksimume ses mil individuaj membroj, aliĝis en UEA 72 landaj Esperanto-asocioj kun sume 9215 membroj el 72 landoj (laŭ la Jarlibro de UEA 2016).

Uzbeka lingvo

La uzbeka lingvo (uzbeke O‘zbek tili (latine), Ўзбек тили (cirile), ئۇزبېك تیلى (per araba alfabeto)) estas tjurka lingvo, nacia lingvo de uzbekoj. Ĝi estas parolata precipe en Uzbekio, Kirgizio, Kazaĥio, Afganio, Rusio, kelkaj aliaj landoj de Azio; ĝi estas 28-a en mondo laŭ parolantaro (pli ol 12,5 mln parolantoj). Ĝi estas sola tutŝtate oficiala lingvo de Uzbekio.

Pro diverseco de uzbekaj dialektoj la lingvon oni konsideras apartenanta samtempe al kelkaj branĉoj de tjurka lingvaro: al oguzaj lingvoj, al Karlukaj lingvoj, al Kipĉakaj lingvoj. Nuntempa literatura normo de uzbeka lingvo estas bazata sur dialektoj de Fergana valo. Al ĝia fonetiko, leksiko kaj gramatiko forte influis persa lingvo kaj per tio ankaŭ araba. Dum 20-a jarcento uzbeka lingvo trafis fortan influon de rusa lingvo. Grava eco de uzbeka lingvo estas neesto de vokala harmonio tre tipa por aliaj tjurkaj lingvoj; pro tio afiksoj en uzbeka morfologio havas nur unu varianton: ekzemple -lar- por la sufikso de pluralo (komparu kun paro -lar-/-ler- en turka lingvo).

Por uzbeka lingvo estas uzata latina skribsistemo akceptita en Uzbekio en 1990-aj jaroj anstataŭ estinta cirila; sed en multaj aliaj landoj kaj parte en Uzbekio oni ĝis nun uzas malnovan cirilan alfabeton.

Plej proksimaj lingvoj al uzbeka estas ujgura kaj formortanta ilitjurka.

Varnomo

Varnomo estas nomo por iu komercaĵo aŭ varo.

Por marki ke io estas varnomo estas speciala signo ™ (kodo deksesuma 2122 en unikodo, ™ en HTML). Kutima ĝia uzo estas kiel Varnomo™.

Por marki ke io estas registrita varnomo estas speciala signo ® (kodo deksesuma AE en unikodo, ® en HTML). Kutima ĝia uzo estas kiel Varnomo®.

Taŭga fabrikmarko influas notinde la disvastigon kaj aĉeton. Ne malofte la nomo de tia varo anstataŭas la nomon de la objekto mem. La nuna tempo impresplena kaj plena je sensacioj ankaŭ kaŭzis la multe pli grandan zorgon por elekto de impresa varnomo.

Vieno

Ĉi tiu artikolo temas pri la Aŭstria urbo. Por aliaj signifoj, vidu Vieno (apartigilo).

Vieno (germane Wien [vin]) estas kaj la ĉefurbo kaj federacia lando de la respubliko Aŭstrio.

Vieno troviĝas apud ambaŭ bordoj de la Danubo, 40 km for de la limo al Slovakio kaj la slovaka ĉefurbo Bratislavo, kaj apud la rivero Vieno. Ekkonilo de Vieno estas la Stefana Katedralo, sidejo de la ĉefepiskopo de Vieno.

Vieno estas la sidejo de diversaj internaciaj organizaĵoj kiel la Organizaĵo de Petrol-Eksportaj Landoj (OPEL) kaj la Internacia Atomenergia Agentejo (IAEA). Vieno estas la tria UNO-urbo. La urbocentro de Vieno estas rigardata kiel Monda Kulturheredaĵo de Unesko.

La historia centro de Vieno, la 1-a distrikto (Innere Stadt [INEre ŝtat]), estis elektita de la Unesko por la internacia programo de Monda Kultura kaj Natura Heredaĵo pro ties kultura valoro.

Vieno konsistas el 23 distriktoj (vidu Vienaj Urbodistriktoj).

Vikipedio

Vikipedio (angle Wikipedia [ŭikipidia]) estas interreta, plurlingva enciklopedio kun enhavo laŭ la koncepto de libera verko. Ĝin verkadas volontuloj surbaze de amaskunlaboro – ĉiu homo kun aliro al la Interreto rajtas ŝanĝi la enhavon de preskaŭ ĉiu artikolo. Tamen oni ne rajtas fari ion ajn, sed devas sekvi certajn regulojn. La plej gravaj estas konformo al enciklopedieco, neŭtraleco kaj respekto.

La projekto komenciĝis je 15-a de januaro 2001 apud Nupedia – simila, sed de fakuloj verkita projekto. Vikipedion nun administras la senprofitcela Fondaĵo Vikimedio.

Dum aprilo de 2015 jaro ekzistis 288 lingvo-versioj de Vikipedio. En oktobro 2015 ĉiuj diverslingvaj Vikipedioj entute havis pli ol 36 milionojn da artikoloj. Preskaŭ kvin milionoj el ili estis en la anglalingva versio, ĉirkaŭ du milionoj en la sveda kaj germana, dum la Esperanta enhavas nun 268 982 artikolojn. Kvindek kvar vikipedioj havis pli ol 100 000 artikolojn. Ekde sia fondiĝo Vikipedio daŭre pli populariĝis, kaj ĝia sukceso instigis fondon de pluraj frataj projektoj.

La nomo Vikipedio estas esperantigo de la angla Wikipedia, kunfando de la havaja vorto wiki (signifas 'rapide') kaj la angla encyclop(a)edia (‘enciklopedio’). La vortero paedia venas tralatine el la greka paideia, ‘eduko’, tiu siavice el pais, ‘infano’.

Vikipedio en Esperanto

Vikipedio en Esperanto estis fondita la 6-an de novembro 2001 kiel 11-a lingvoversio de la interreta enciklopedio Vikipedio kaj nuntempe enhavas 268 982 artikolojn. Ĝia fondinto estas konsiderata la usona esperantisto Chuck Smith. Esperantistoj kontribuis ankaŭ al la fondiĝo de kelkaj pliaj lingvoversioj de Vikipedio (ĉeĥa, slovaka, oseta, svahila) kaj la enkonduko de subteno de la Esperanta alfabeto en januaro de 2002 malfermis la vojon por la alfabetoj de aliaj lingvoj kaj plifruigis la transiron de la tuta Vikipedio al la normo Unikodo.En oktobro de 2012 ĝi ampleksis pli ol 170 000 artikolojn kaj aktivis en ĝi 21 administrantoj. Laŭ la nombro de artikoloj ĝi estis la 27-a plej granda lingvoversio de Vikipedio. Ekzistis pli ol 68.000 registritaj uzantoj, el kio pli ol 480 aktivaj. Laŭ deveno de la redaktantoj estas la Vikipedio en Esperanto el ĉiuj lingvoversioj la plej internacia. Vikipedio en Esperanto estas ankaŭ la entute plej granda enciklopedio verkita en artefarita lingvo.

En aliaj lingvoj

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.