Πατριάρχης Φώτιος Α´

Ο Μέγας Φώτιος ή Άγιος Φώτιος (Κωνσταντινούπολη, 8206 Φεβρουαρίου 893) διετέλεσε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως από το 858 έως το 867 και από το 877 έως το 886. Θεωρείται ως μία από τις σημαντικότερες μορφές της εν γένει ιστορίας του Βυζαντίου καθώς και του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Ήταν επίσης ένας από τους σημαντικότερους λογίους του μεσαιωνικού ελληνισμού[1].

Καθοριστικής σημασίας για τις εκκλησιαστικές και πολιτικές εξελίξεις της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ήταν η έρις του προς τον Ιγνάτιο για τον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης, και η επακόλουθη διαμάχη με την Εκκλησία της Ρώμης, για την οποία διαμάχη η πολιτεία του Φωτίου υπήρξε μία από τις σημαντικότερες αφορμές.

Ανακηρύχθηκε άγιος της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και η μνήμη του τιμάται στις 6 Φεβρουαρίου.

Patriarch Photios sitting on a throne John Skylitzes
Ο Πατριάρχης Φώτιος επί θρόνου συζητά με μαθητές του. Από το χειρόγραφο του Σκυλίτζη, Εθνική Βιβλιοθήκη Μαδρίτης
Φώτιος Α΄
Riza
Οικουμενικός Πατριάρχης
Κωνσταντινουπόλεως, Άγιος
Γέννηση820
Κωνσταντινούπολη
Κοίμηση893
Εορτασμός6 Φεβρουαρίου

Καταγωγή και πολιτική σταδιοδρομία

Πρέπει εκ προοιμίου να λεχθεί ότι όλοι σχεδόν οι χρονογράφοι ήταν από ψυχρά[2] έως εχθρικά[3] προς τον Φώτιο διακείμενοι, τουλάχιστον ως προς την έριν του με τον Ιγνάτιο. Όλοι όμως, όπως θα αναφερθεί στην συνέχεια, εγκωμιάζουν την απέραντη πολυμάθειά του και τις πολιτικές του ικανότητες.

Λίγα είναι γνωστά για την καταγωγή ή την οικογένειά του. Ο πατέρας του Σέργιος εξορίστηκε κατά τη δεύτερη περίοδο της Εικονομαχίας ως εικονολάτρης και πέθανε στην εξορία. Ήταν ανηψιός του Πατριάρχη Ταράσιου[1], το όνομα του οποίου έφερε και ο αδελφός του Φωτίου, στον οποίο αφιέρωσε αυτός την Μυριόβιβλο. Ήταν επίσης συγγενής της βασιλικής οικογένειας (της δυναστείας του Αμορίου), δεδομένου ότι η αδελφή της αυτοκράτειρας Θεοδώρας Ειρήνη είχε παντρευτεί αδελφό του (κατ’ άλλους θείο του)[4].

Σε νεαρή ηλικία ο Φώτιος φαίνεται ότι είχε αρχίσει να διδάσκει γραμματική, ρητορική και φιλοσοφία σε ένα κύκλο μαθητών. Στη συνέχεια ακολούθησε τη συνήθη σταδιοδρομία ενός προικισμένου (και λόγω καταγωγής ευνοημένου) νέου στη βυζαντινή αυλή. Ο Φώτιος πήρε το αξίωμα του πρωτασηκρήτη, του πρωτοσπαθάριου και του συγκλητικού, αξιώματα πολιτικά και στρατιωτικά στα οποία διακρίθηκε ιδιαίτερα,[5] και σε αβέβαιη ημερομηνία έλαβε μέρος σε διπλωματική αποστολή στη Βαγδάτη. Αν πρόκειται για την αποστολή του έτους 837, θα πρέπει να δεχτούμε ότι γεννήθηκε γύρω στο 810.

Αυτά είναι μόνο γνωστά για τον προ της πατριαρχίας βίο του Φωτίου. Όπως λένε οι χρονογράφοι, δύο πάθη τον κρατούσαν άγρυπνο τις νύχτες: η φιλομάθεια και η φιλοδοξία.[6]

Η άνοδος στον πατριαρχικό θρόνο

Το 858 ο παντοδύναμος καίσαρ Βάρδας, παραδυναστεύων του ανεψιού του Μιχαήλ Γ΄, εκθρόνισε τον πατριάρχη Ιγνάτιο. Αιτία ήταν το γεγονός ότι ο Ιγνάτιος ήταν ο εκλεκτός της Θεοδώρας, αδελφής του Βάρδα και μητέρας του Μιχαήλ, την οποία ο Βάρδας είχε παραμερίσει και είχε ζητήσει από τον Ιγνάτιο να την κάνει μοναχή. Ο Ιγνάτιος αρνήθηκε[7] και ήταν πια φανερό ότι είχε συνταχθεί με την Θεοδώρα εναντίον του Βάρδα. Η αφορμή δόθηκε στα Θεοφάνεια του 858, όταν ο Ιγνάτιος αρνήθηκε την θεία κοινωνία στον Βάρδα επειδή έδιωξε την γυναίκα του και συζούσε με την γυναίκα ενός γιου του παρά τις επανειλημμένες συστάσεις του πατριάρχη[8]. Ο Βάρδας έπεισε τον Μιχαήλ ότι ο Ιγνάτιος συνωμοτούσε για επαναφορά της Θεοδώρας κι ο τελευταίος εξορίστηκε στη νήσο Τερέβινθο της Προποντίδος και στην συνέχεια στην Μυτιλήνη[9].

Ο Βάρδας είχε ήδη επιλέξει τον Φώτιο, αλλά δεν είχε κάνει γνωστή την επιλογή του. Δεδομένου ότι οι φιλοδοξίες ήταν μεγάλες και ότι πολλοί αρχιερείς πήραν το μέρος του Ιγνάτιου, ο Βάρδας χρησιμοποίησε το εξής τέχνασμα: Υποσχέθηκε στον κάθε ένα μητροπολίτη τον πατριαρχικό θρόνο, ζητώντας του ταυτόχρονα να αποποιηθεί αρχικά για λόγους μετριοφροσύνης και να αποδεχτεί μετά, ύστερα από επιμονή του βασιλιά που θα είχε εντυπωσιαστεί από την σεμνότητα και ταπεινότητα του υποψηφίου. Έτσι έγινε κι όλοι αρνήθηκαν όταν τους έκανε την πρόταση ο Μιχαήλ, προδίδοντας όμως όλοι (και οι Ιγνατιανοί) τον Ιγνάτιο[10].

Εν τω μεταξύ ο Φώτιος, λαϊκός ως τις 20 Δεκεμβρίου του 858 και επικεφαλής του ανώτερου αυτοκρατορικού δικαστηρίου[1], είχε καρεί μοναχός την ημέρα εκείνη, την επομένη έγινε αναγνώστης, την άλλη υποδιάκονος, την επομένη χειροτονήθηκε διάκονος, και την πέμπτη μέρα, στις 24 Δεκεμβρίου πρεσβύτερος[11]. Το απόγευμα της 24ης Δεκεμβρίου συγκεντρώθηκαν στο Παλάτι οι αρχιερείς, και ο Μιχαήλ ανακοίνωσε ότι σέβεται τις αρνήσεις τους. Συνεπώς δεν έμενε άλλη λύση, μια και καθαιρέθηκε ο Ιγνάτιος, από το να γίνει πατριάρχης ένας υποψήφιος που είχε ήδη αποδεχτεί. Οι μητροπολίτες αιφνιδιάστηκαν, αλλά ήταν πλέον αργά, και η βασιλική δυσμένεια επεκρέματο επί της κεφαλής τους. Το Νοέμβριο του 858 η Σύνοδος της Κων/πολεως χωρίς να ρωτήσει τον Φώτιο και παρά την ρητή αντίθεσή του, τις αρνήσεις και τα κλάματά του, ως μόνη αρμο­δία να αντιμετωπίσει το πρόβλημα εκ της αντικανονικής και αυθαίρετης εκθρονίσεως του Πατριάρχη Ιγνατίου από τον Βάρδα, τα σχίσματα, τις έριδες, τις διαιρέσεις και τα λοιπά κακά που προκάλεσε αυτή η εκθρόνιση, έκρινε τον Φώτιο ως τον μόνο κατάλληλο για τον Πα­τριαρχικό Θρόνο. Έτσι στις 25 Δεκεμβρίου του 858 έγι­νε η χειροτονία του σε Πατριάρχη. Χειροτονήθηκε από τον επίσκοπο Συρακουσών Γρηγόριο Ασβεστά.

Το μόνο που κατόρθωσαν οι μητροπολίτες για ν’ αποκαταστήσουν κάπως την υπόληψή τους, ήταν να πάρουν έγγραφη διαβεβαίωση του υποψηφίου περί σεβασμού και τιμής προς τον Ιγνάτιο.[12] Αλλά ο Φώτιος κατόρθωσε να τους την αφαιρέσει και να την καταστρέψει.[13]

Σώζονται βέβαια επιστολές του Φωτίου προς τον Βάρδα[14] όπου γράφει ότι θεωρεί «ανάξιον εμαυτόν και του αρχιερατικού βαθμού και της ποιμαντικής εγχειρήσεως» και θρηνεί και οδύρεται για τις διώξεις των Ιγνατιανών που ακολούθησαν. Αλλά η μετέπειτα στάση του φανερώνει την φιλοδοξία του, την επιμονή του και την δύναμη της θέλησής του.[15]

Η πρώτη πατριαρχία

Η σύνοδος του 861

Photios coin, eastern Roman empire, 9th century
Νόμισμα της εποχής με την Παναγία στην μια πλευρά, και αναγραφή ΦΩΤΙΩ ΑΡΧΙΕΠΙCKOΠΟΝ ΚΩΝCTANTINOYΠΟΛΕΩC NEAC ΡΩΜΗC στην άλλη

Η εκλογή του Φωτίου έπασχε τυπικώς γιατί ο Ιγνάτιος αρνούνταν επίμονα να παραιτηθεί (οι χρονογράφοι μάλιστα διεκτραγωδούν τα βασανιστήρια στα οποία υπεβλήθη)[16], και επιπλέον ο λαός και πολλοί ιερωμένοι ήταν με το μέρος του.

Για να θεραπευθεί η ανωμαλία ο Φώτιος συγκάλεσε σύνοδο και ζήτησε από τον έχοντα τα εκκλησιαστικά πρωτεία Πάπα να στείλει τοποτηρητές. Οι επιστολές του Μιχαήλ και του Φωτίου προς τον Πάπα έλεγαν ότι σκοπός της συνόδου ήταν η οριστική επικύρωση της κατάλυσης της Εικονομαχίας, παρεμπιπτόντως δε επρόκειτο να διευθετηθεί και το θέμα της πατριαρχικής μεταβολής, δεδομένου ότι ο Ιγνάτιος «παραιτήθηκε λόγω γήρατος και απολάμβανε κάθε τιμής και φροντίδας στο νησί που αποσύρθηκε»[17].

Ο Πάπας Νικόλαος Α΄ έστειλε δύο επισκόπους ως τοποτηρητές για να εξετάσουν και να κρίνουν, και έγραψε συγχρόνως στον Μιχαήλ υπαινισσόμενος ότι θα επικύρωνε την ενθρόνιση του Φωτίου αν του αποδίδονταν η δικαιοδοσία στις ελληνικές χώρες και τα κτήματα της Καλαβρίας, όλα δηλαδή όσα είχαν αφαιρεθεί από τους πάπες από τον Λέοντα Γ΄[18].

Η σύνοδος συνήλθε στις αρχές Μαΐου του 861 στον ναό των Αγίων Αποστόλων. Συμμετείχαν 348 επίσκοποι και προήδρευαν οι τοποτηρητές του πάπα. Ο Ιγνάτιος προσήχθη, αρνήθηκε και πάλι να παραιτηθεί, δικάστηκε, καταδικάστηκε και καθαιρέθηκε ενώ οι τοποτηρητές αναφώνησαν κι αυτοί «ανάξιος»[19]. Ο Βάρδας και ο Φώτιος είχαν βρει τρόπο να τους κάνουν να ξεχάσουν τα περί αποδόσεως δικαιοδοσίας και κτημάτων[20]. Πέραν αυτών, η σύνοδος αυτή επικύρωσε μεν τις κατά των εικονομάχων αποφάσεις, πήρε όμως πολλά μέτρα περιοριστικά της ίδρυσης μοναστηριών και του μοναχικού βίου.

Ο Φώτιος, ο λαός και ο βασιλιάς

Τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς σεισμοί συντάραξαν την Κωνσταντινούπολη επί σαράντα μέρες. Ο λαός τους απέδωσε στην θεία οργή για τον διωγμό του Ιγνάτιου, τον οποίον οι φίλοι του είχαν κατορθώσει να φυγαδεύσουν. Ο Φώτιος κήρυξε από άμβωνος ότι οι σεισμοί «ουκ εκ πλήθους αμαρτιών αλλ’ εκ πλησμονής ύδατος γίνονται»[21] αλλά δεν έπειθε τον πολύ λαό που ήταν με το μέρος του Ιγνάτιου.

Στο ίδιο κήρυγμά του ο Φώτιος, αν και οπαδός του Αριστοτέλη, ανέπτυξε την πλατωνική άποψη ότι ο άνθρωπος έχει δύο ψυχές, μία ανθρώπινη που αμαρτάνει και μία θεία, αναμάρτητη. Οι αυλικοί μετέφεραν την ομιλία στον Μιχαήλ, ο οποίος χλεύαζε Ιγνάτιο και Φώτιο και Εκκλησία και τους πάντες, και αυτός κάλεσε τον Φώτιο και, προσποιούμενος τον θυμωμένο, του είπε: «Τι πράγματα είναι αυτά που λες; ξέρεις ότι οι δούλοι μας ζητάνε διπλάσιο φαγητό, μια κι έχουν δύο ψυχές ;[21]»

Ο Μιχαήλ δεν δίσταζε να διακηρύσσει ότι «δικός μου πατριάρχης είναι ο Γρύλος (ένας από τους συντρόφους του της ακολασίας), του Βάρδα ο Φώτιος και των Χριστιανών ο Ιγνάτιος»[22]. Έκανε όμως ό,τι του έλεγαν ο Βάρδας και ο Φώτιος.

Η αρχή του σχίσματος – Ο Φώτιος καθαιρείται από τον Πάπα

Ο Πάπας Νικόλαος ενημερώθηκε για τις αποφάσεις της συνόδου από τους τοποτηρητές του (όπως τον ενημέρωσαν) και από τα πρακτικά που του έστειλαν μαζί με επιστολές τους ο Μιχαήλ και ο Φώτιος.

Ο Φώτιος στην επιστολή του[23] απάντησε αρχικά στην κατηγορία ότι από λαϊκός έγινε πατριάρχης, λέγοντας ότι δεν ήταν χωρίς προηγούμενο ούτε ήταν αντίθετο με τους κανόνες της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης, δεδομένου ότι εκ λαϊκών έγιναν πατριάρχες και οι Νικηφόρος και Ταράσιος[24]. Προχώρησε ύστερα υποστηρίζοντας ότι μόνο τα δόγματα πρέπει να μένουν αμετάβλητα ενώ δευτερεύοντα και διοικητικά ζητήματα μπορούν κάλλιστα να τροποποιούνται όταν χρειάζεται και να διαφέρουν από Εκκλησία σε Εκκλησία. Μεταξύ αυτών των θεμάτων ανέφερε τον γάμο των κληρικών, την εμφάνισή τους (γένια και τα τοιαύτα), τις κατά τόπους προσευχές και νηστείες και άλλα. Εξηγούσε επίσης στον πάπα ότι για να του αποδοθούν οι χώρες που του αφαιρέθηκαν, έπρεπε να υπάρχει κυβερνητική συναίνεση –που προς το παρόν δεν υπήρχε. Και τέλος του συνιστούσε, με ύφος συγκαλυμμένης επίπληξης, να μη ενεργεί αντικανονικά δεχόμενος όσους πήγαιναν στην Ρώμη άνευ συστατικών επιστολών, να μη δέχεται δηλαδή τους Ιγνατιανούς που κατέφευγαν σε αυτόν και δίχαζαν την Εκκλησία.

Εν τω μεταξύ, προ της λαϊκής οργής, ο Μιχαήλ και ο Βάρδας ορκίστηκαν δημοσίως ότι δεν θα πειράξουν τον Ιγνάτιο ούτε αυτούς που τον έκρυβαν, αρκεί να παρουσιαζόταν. Όντως ο Ιγνάτιος ήρθε, συμφιλιώθηκε τρόπον τινά με τον Βάρδα και αποσύρθηκε σε μία μονή. Ο λαός θεώρησε ότι αυτή ήταν η αιτία που σταματήσαν οι σεισμοί και εκχριστιανίστηκαν οι Βούλγαροι.[25]

Τον Απρίλιο του 863 ο Πάπας είχε πια διαμορφώσει γνώμη. Σε σύνοδο που συγκάλεσε στη Ρώμη καθήρεσε και αναθεμάτισε: τον τοποτηρητή του Ζαχαρία γιατί προήδρευσε σε ληστρική σύνοδο• τον Γρηγόριο των Συρακουσών επειδή χειροτόνησε σε όλους τους βαθμούς τον Φώτιο• τον ίδιο τον Φώτιο[26] ως αίτιον σκανδάλων, επιβήτορα και μοιχόν• όλους αυτούς που χειροτονήθηκαν από τον Φώτιο• όλους όσοι δεν θα διέκοπταν τις σχέσεις τους με τον Φώτιο• και τέλος τον αυτοκράτορα και όλο το κράτος[25].

Η απάντηση από την Κωνσταντινούπολη ήταν -προς το παρόν- μια περιφρονητική επιστολή, που αποκαλούσε τον Πάπα βάρβαρο εν μέσω βαρβάρων και του έλεγε πως εκλήθη στην σύνοδο για εθιμοτυπικούς και μόνο λόγους[27].

Βουλγαρία και Μοραβία

Είχε εν τω μεταξύ προκύψει και άλλη αφορμή διαμάχης μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας. Με ενέργειες της Κωνσταντινούπολης οι Βούλγαροι είχαν εκχριστιανιστεί. Αλλά ο ηγεμόνας τους Βόγορις, με βαπτίστηκε με ανάδοχο τον αυτοκράτορα Μιχαήλ, προσήγγισε τον Πάπα επικαλούμενος δογματικές απορίες και ο τελευταίος προσπαθούσε να αποσπάσει την Βουλγαρία από την Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης. Τότε επίσης ξεκίνησαν το ιεραποστολικό τους έργο στην Μοραβία οι Μεθόδιος και Κύριλλος.

Η δολοφονία του Βάρδα

Την άνοιξη του 866 ο Βάρδας δολοφονήθηκε από τον νέο ευνοούμενο του Μιχαήλ παρακοιμώμενο Βασίλειο, με την έγκριση του αυτοκράτορα και ανεψιού του, ως συνωμοτών εναντίον του[28]. Ο Βασίλειος στέφτηκε σε λίγο συναυτοκράτορας αλλά τα εκκλησιαστικά πράγματα δεν διαταράχτηκαν προς το παρόν.

Ο Βάρδας ήταν φίλος και προστάτης του Φωτίου, αυτός που τον ανέβασε στον πατριαρχικό θρόνο. Αλλά κατόπιν αυτού ο Φώτιος επέδειξε αχαρακτήριστη συμπεριφορά. Έγραψε επιστολή στον Μιχαήλ[29], στην οποία εκφράζει την χαρά του για την σωτηρία του (δηλαδή για τον θάνατο του Βάρδα), αποκαλεί τον τελευταίο «ταπεινόν άνθρωπον», τον κατηγορεί για αχαριστία, βρίσκει δίκαιη την τιμωρία του και φτάνει στην πιο ελεεινή κολακεία προς τον Μιχαήλ[30]. Και εν τω μεταξύ ανεχόταν όλες τις ασχημίες του Μιχαήλ[31].

Η καθαίρεση του Πάπα

Η απάντηση του Πάπα στην περιφρονητική επιστολή του Μιχαήλ του 863, έφτασε στην Κωνσταντινούπολη αμέσως μετά την δολοφονία του Βάρδα το 866, γραμμένη στον ίδιο τόνο. Ο Φώτιος έπεισε τον Μιχαήλ να αναγνωρίσει τον αυτοκρατορικό τίτλο του Λουδοβίκου Β΄, εγγονού του Καρλομάγνου, για να τον αποσπάσει από την συμμαχία του με τον Πάπα, και συγκάλεσε σύνοδο των Εκκλησιών της Ανατολής τον Αύγουστο του 867, στην οποία κατηγόρησε τον Πάπα για εκκλησιαστική επέμβαση στη Βουλγαρία, για θέματα νηστείας, γάμου κληρικών και άλλα τέτοια. Για όσα δηλαδή ακριβώς είχε γράψει ο ίδιος στον Πάπα μετά την καθαίρεση του Ιγνάτιου το 861, ότι είναι ασήμαντα και δεν αξίζει να χωρίζουν τους χριστιανούς. Τον κατηγορούσε επίσης και για ένα θέμα δογματικό: γιατί δεχόταν δήθεν η Εκκλησία της Ρώμης ότι το Άγιον Πνεύμα και εκ του Υιού εκπορεύεται (Filioque)[32].

To Filioque διατυπώθηκε για πρώτη φορά στην Ισπανία στο τέλος του 6ου αιώνα και έγινε δεκτό από τους Φράγκους. Αλλά δεν είχε γίνει με κανένα τρόπο αποδεκτό από την Δυτική Εκκλησία προ του 1014. Συνεπώς ο Φώτιος, εκτός του ότι φάνηκε ανακόλουθος ως προς τα διοικητικά, τοπικά θέματα (γάμους κληρικών, νηστείες κττ), τα οποία δεν έπρεπε να χωρίζουν τους Χριστιανούς όπως έλεγε, ανήγαγε την διαμάχη με την Εκκλησία της Ρώμης σε θέμα δογματικό, με αναπόφευκτες ολέθριες συνέπειες για τον Χριστιανισμό το σχίσμα και την αίρεση[33].

Η σύνοδος καθήρεσε (χωρίς κανένα βέβαια αποτέλεσμα κι αυτή, τυπικά και μόνο) και αναθεμάτισε τον Πάπα Νικόλαο[34] και απέκλεισε τις κυριαρχικές επεμβάσεις του πάπα στην Ανατολική Εκκλησία.

Η πρώτη εξορία

Τον Σεπτέμβριο του 867 ο Βασίλειος δολοφόνησε τον Μιχαήλ Γ΄ και έμεινε μόνος αυτοκράτορας. Προκειμένου να ασκήσει απερίσπαστος την διακυβέρνηση του κράτους και δεδομένου ότι οι Ιγνατιανοί αποτελούσαν την πλειονότητα και ήταν προστατευόμενοι και σύμμαχοι του Πάπα, θυσίασε τον Φώτιο που καθαιρέθηκε αμέσως και επανήλθε στον πατριαρχικό θρόνο ο Ιγνάτιος[35].

Αρκετοί χρονογράφοι, και μάλιστα εχθρικά διακείμενοι προς τον Φώτιο, έγραψαν ότι ο Φώτιος «ελθόντος του βασιλέως εν τη εκκλησία και μέλλοντος αυτού κοινωνείν, ληστήν και φονέα έλεγεν και ανάξιον της θείας κοινωνίας»[36]. Το γεγονός αμφισβητείται εντονότατα και λόγω του χαρακτήρα του Φωτίου[37] και λόγω των μετέπειτα σχέσεών του με τον Βασίλειο.

Ο Φώτιος εξορίστηκε στην μονή της Σκέπης στον Βόσπορο[38]. Σε σύνοδο που συγκροτήθηκε τον Οκτώβριο του 869 (Η΄ Οικουμενική κατά τους Λατίνους, ψευδογδόη κατά τους Βυζαντινούς) προσήχθη αλλά δεν αναγνώρισε την δικαιοδοσία της και αρνήθηκε να απολογηθεί. Καταδικάστηκε και αναθεματίστηκε μαζί με τους οπαδούς του επισκόπους.

Ο Φώτιος παρέμεινε ήσυχος όσο κράτησε η εξορία του παρ’ όλο που οι οπαδοί του είχαν συγκροτήσει εκκλησίαν εν εκκλησία με χωριστή ιεραρχία, ιεροτελεστίες και πιστούς. Δεν θέλησε να εκμεταλλευτεί φυσικές καταστροφές που συνέβησαν διακηρύσσοντας ότι οφείλονταν στην θεία οργή για την πτώση του, όπως είχαν κάνει οι Ιγνατιανοί το 861. Στα τέλη του 876 ανακλήθηκε από την εξορία και του ανατέθηκε η ανατροφή των τεσσάρων γιων του Βασιλείου, ο οποίος σε όλο το διάστημα της εξορίας δεν έπαυσε να τον τιμά και να τον βοηθά[39].

Η δεύτερη πατριαρχία

Το 877 ο Ιγνάτιος πέθανε και σε τρεις μέρες ο Φώτιος ανέβηκε και πάλι στον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης. Ξεχνώντας ότι είχε καταδικάσει την Δυτική Εκκλησία στην σύνοδο του 867, ανήγγειλε την επάνοδό του στον Πάπα Ιωάννη Η΄ και του ζήτησε να στείλει εκπροσώπους του στην Κωνσταντινούπολης για να συμμετάσχουν σε σύνοδο που θα την επικύρωνε. Ο Πάπας, ξεχνώντας κι αυτός τις αποφάσεις των προκατόχων του και την καταδίκη του Φωτίου στην σύνοδο του 869, αναγνώρισε τον Φώτιο με τις απαντητικές του επιστολές και έστειλε τους εκπροσώπους.

Η σύνοδος αυτή διήρκεσε από τον Νοέμβριο του 879 μέχρι τον Μάρτιο του 880. Παρέστησαν όλοι οι πατριάρχες των Εκκλησιών της Ανατολής, οι τοποτηρητές του Πάπα και 360 αρχιερείς, προήδρευε δε ο ίδιος ο Φώτιος. Η επάνοδός του επικυρώθηκε θριαμβευτικά και τα εγκώμια της συνόδου προς αυτόν υπήρξαν αποθεωτικά. Οι τοποτηρητές του Πάπα, μολονότι τα εγκώμια αυτά αναγόρευαν τον Φώτιο πνευματικό οδηγό όλης της Χριστιανοσύνης, συμφώνησαν κατά πάντα και υπερθεμάτισαν[40]. Τέλος απαγορεύτηκε ρητά κάθε προσθήκη στο Σύμβολο της Πίστεως, δηλ. το Filioque.

Με επιστολές του προς τον Βασίλειο και τον Φώτιο στις 13 Αυγούστου 880, ο Πάπας επικύρωσε τις αποφάσεις της συνόδου. Αλλά στα τέλη του 880 αναθεμάτισε τον Φώτιο, ισχυριζόμενος ότι η βυζαντινή διπλωματία είχε και πάλι εξαπατήσει τους τοποτηρητές του. Υποστηρίζεται πάντως ότι ο αναθεματισμός δεν απαγγέλθηκε από τον Ιωάννη Η΄ αλλά από τον διάδοχό του Μαρίνο Α΄, και ότι αποδόθηκε στον Ιωάννη για να μη φανεί ότι υπήρξε πάπας που αναγνώρισε οριστικά τον Φώτιο[41].

Δεύτερη πτώση και θάνατος

Όταν ο Βασίλειος Α' πέθανε το 886, τον διαδέχτηκε ο γιος του Λέων ΣΤ' παρά την αντίθετη επιθυμία του πατέρα του. Ένα από τα μέτρα του νέου αυτοκράτορα για να εδραιωθεί πολιτικά περιστοιχιζόμενος από πρόσωπα της εμπιστοσύνης του ήταν και η εκ νέου απομάκρυνση του δασκάλου του Φωτίου από τον πατριαρχικό θρόνο. Στη θέση του τοποθετήθηκε ο ανήλικος αδελφός του αυτοκράτορα Στέφανος. Ο Φώτιος εξορίστηκε, πιθανόν σε μονή της Αρμενίας, και τα ίχνη του χάνονται. Πιθανολογείται ότι απεβίωσε την 6 Φεβρουαρίου του 893.

Το έργο του

Bibliotheca cover
Μεταγενέστερη έκδοση της «Βιβλιοθήκης» του Φωτίου

α. Φιλολογικά συγγράμματα

  • η «Μυριόβιβλος» ή «Βιβλιοθήκη», αναφέρεται σε 280 συγγραφείς της εκκλησιαστικής και της θύραθεν παιδείας και είναι αφιερωμένη στον αδελφό του Φωτίου Ταράσιο με σκοπό να του μεταδώσει τις γνώσεις του από τα βιβλία που κατά καιρούς είχε διαβάσει, ώστε αυτός να παρηγορηθεί για την απουσία του Φωτίου στη Βαγδάτη. Περιλαμβάνει αποσπάσματα από έργα συγγραφέων της εκκλησιαστικής και της κοσμικής παιδείας, περιλήψεις των έργων τους και των δογμάτων τους, εκτίμηση του ύφους και του χαρακτήρα τους. Κρίνει ακόμη και τους πατέρες της Εκκλησίας, με μια κάποια ελευθεριότητα που υπερβαίνει τις προλήψεις της εποχής του.[42] Το έργο πολλών από αυτούς τους συγγραφείς δεν σώθηκε μέχρι τις μέρες μας και έτσι μόνο χάρη στο Φώτιο έχουμε αποσπάσματα από τους Κτησία, Κόνωνα, Μέμνονα και τα χαμένα βιβλία του Διοδώρου.
  • «Λέξεων Συναγωγή», έργο πολύτιμο γιατί ο ο Φώτιος είχε υπόψη του λεξικά που κατόπιν χάθηκαν. Το λεξικό αυτό είχε υπόψη του και ο συγγραφέας του Μεγάλου Ετυμολογικού και η Σούδα.[43]

β. Θεολογικά:

  • «Αμφιλόχια», απευθύνονται στον μητροπολίτη Κυζίκου Αμφιλόχιο
  • «Νομοκάνων», συλλογή αποστολικών και συνοδικών κανόνων[44]
  • «Κατά Μανιχαίων»
  • «Περί της του Αγίου Πνεύματος μυσταγωγίας»

γ. Γύρω στις 263 επιστολές

Τα έργα του Φωτίου έχουν εκδοθεί στην Patrologia Graeca του Migne, τόμοι 101-104.

Αποτίμηση

Ο Νικήτας Παφλαγών στην εξυμνητική βιογραφία του Πατριάρχη Ιγνάτιου, έγραψε για τον μεγάλο αντίπαλο του τελευταίου Φώτιο: «Γραμματικῆς μὲν γὰρ καὶ ποιήσεως, ρητορικῆς τε και φιλοσοφίας, καὶ δὴ καὶ ἰατρικῆς, καὶ πάσης ὀλίγου δεῖν ἐπιστήμης, τῶν θύραθεν, τοσοῦτον αὐτῷ τὸ περιόν ὡς μὴ μόνον σχεδόν φάναι τῶν κατά τὴν αὐτοῦ γενεάν πάντων διενεγκεῖν, ἤδη δὲ καὶ πρὸς τοὺς παλαιοὺς αὐτὸν διαμιλλᾶσθαι» (Νικήτας ο Παφλαγών, Βίος Ιγνατίου, σ. 509)

Παρόμοιες είναι οι γνώμες και των άλλων χρονογράφων για την ευρυμάθεια και τις ικανότητες του Φωτίου.[45] Τον αποκηρύσσουν όμως γιατί υπήρξε αντίπαλος του αρχηγού της συντηρητικής θρησκευτικής παράταξης Ιγνατίου, γιατί ήρθε σε ρήξη με τους συμμάχους του Ιγνατίου πάπες, και γιατί αυτό υπαγόρευε η πολιτική της Μακεδονικής Δυναστείας, που τα μέλη της δύο φορές τον καθήρεσαν.

Ο Γκίμπον πιστεύει ότι η φιλοδοξία του υπήρξε ίση προς την περιέργειά του (την φιλομάθειά του)[46] και ότι θυσίασε την παγκόσμια ειρήνη για μια σύντομη και αμφίβολη βασιλεία.[47]

Κατά τον Παπαρρηγόπουλο «το όνομα αυτού έμελλε να αντηχήση επί αιώνας αινούμενον και βλασφημούμενον μέχρι της...ημέρας εκείνης, καθ’ ην ο χριστιανικός κόσμος...θέλει συγχωρήσει τας αμαρτίας αυτού χάριν της μεγαλοφυΐας μεθ’ ης υπερεμάχησεν υπέρ της ανεξαρτησίας του ανατολικού κόσμου».[48] Όντως η μεγαλύτερη προσφορά του Φωτίου ήταν η απόκρουση των κυριαρχικών αξιώσεων του πάπα.

Έργα μεταφρασμένα στα νέα ελληνικά

  • Φωτίου Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, Μυριόβιβλος ή Βιβλιοθήκη (5 τόμοι) (μτφρ. Ιγνάτιος Σακάλης) Βυζάντιο, Θεσσαλονίκη, 2001.
  • Φώτιος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, Βιβλιοθήκη Όσα της ιστορίας. Ανθολογία. μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, (Κείμενα Βυζαντινής Λογοτεχνίας 2), εκδ.Κανάκη, Αθήνα, 2000.
  • Φωτίου Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, Ο Ηγεμών, μτφρ. Γιάννης Πλεξίδας, εκδ. Αρμός, Αθήνα 2007.
  • Λαούρδας Β., «Η επιγραφή της προς τον βασιλέα των Βουλγάρων Μιχαήλ πρώτης επιστολής του Φωτίου», Θεολογία 23 (1952), σελ. 618- 621.
  • Λαούρδας Β., «Παρατηρήσεις επί του χαρακτήρος των επιστολών του Φωτίου», Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών 21 (1951), σελ. 74- 119.

Παραπομπές

  1. 1,0 1,1 1,2 Steven Runciman (2005). Η Βυζαντινή Θεοκρατία. Εκδόσεις Δόμος. σελ. 95. ISBN 9607217225.
  2. Ιωσήφ Γενέσιος, 199: «αντεισάγει δε Φώτιον πατριάρχην, κατά τι μεν των βελτιόνων υπερτερούντα, κατά τι δε χθαμαλούμενον»
  3. Συμεών Μάγιστρος 693: πρώτη και δεύτερη «τυραννίδα Φωτίου»
  4. Συνεχισταί Θεοφάνους 175. Κεδρηνός 1045
  5. Νικήτας 509: «σοφία τε κοσμική και συνέσει των εν τη πολιτεία στρεφομένων ευδοκιμώτατος πάντων ενομίζετο»
  6. Νικήτας 509: «πλέον δε πάντων ο της δόξης έρως, δι’ ον αυτώ και νύκτες άϋπνοι περί την ανάγνωσιν εμμελώς εσχολακότι»
  7. Νικήτας 505
  8. Συνεχισταί Θεοφάνους 193. Συμεών Μάγιστρος 667
  9. Συνεχισταί Θεοφάνους 193. Νικήτας 505
  10. Συνεχισταί Θεοφάνους 194-195
  11. Νικήτας 512
  12. Νικήτας 513
  13. Συμεών Μάγιστρος 671
  14. Φώτιος, σελ. 624-625, επιστολές ΣΤ΄ και Ζ΄
  15. Παπαρρηγόπουλος βιβλίον δέκατον, κεφ. Ζ΄, υποκεφ. 11
  16. Συνεχισταί Θεοφάνους 195. Συμεών Μάγιστρος 668. Νικήτας 513
  17. Νικήτας 516
  18. Παπαρρηγόπουλος βιβλίον δέκατον, κεφ. Ζ΄, υποκεφ. 12
  19. Νικήτας 520. Κεδρηνός 1057. Ζωναράς Δ΄15
  20. Νικήτας 520. Παπαρρηγόπουλος ο.π.
  21. 21,0 21,1 Συμεών Μάγιστρος 673
  22. Νικήτας 520
  23. Φώτιος, σ. 585, επιστ. Α΄
  24. βλ. και Θεοφάνη, σελ. 747: «και ουκ ην το πράγμα ξένον της εκκλησία και προσφάτως επινοηθέν»
  25. 25,0 25,1 Νικήτας 525
  26. Αριστείδης Πανώτης (2008). Το Συνοδικόν της εν Ελλάδι Εκκλησίας. A. Εκδόσεις Σταμούλη. σελ. 277. ISBN 978-960-8116-17-7.
  27. Παπαρρηγόπουλος βιβλίον δέκατον, κεφ. Ζ΄, υποκεφ. 15
  28. Ιωσήφ Γενέσιος 209. Γεώργιος Μοναχός 831
  29. Φώτιος, σ. 718, επιστ. ΙΑ΄
  30. Ο Παπαρρηγόπουλος επιγράφει το υποκεφάλαιο 21 του εβδόμου κεφαλαίου του δεκάτου βιβλίου του «Οικτρά του Φωτίου διαγωγή»
  31. Συμεών Μάγιστρος 662-663. Νικήτας 528
  32. Φώτιος, σ. 721 κ.ε., επιστ. ΙΓ΄
  33. Παπαρρηγόπουλος, βιβλίον δέκατον, κεφ. Ζ΄, υποκεφ. 16
  34. Νικήτας 537
  35. Νικήτας 540
  36. Συμεών Μάγιστρος 688. Επίσης Γεώργιος Μοναχός 841 και Ζωναράς Δ’ 24
  37. Παπαρρηγόπουλος βιβλίον ενδέκατον, κεφ. ΣΤ΄, υποκεφ. 1: «ότι τούτο δεν συνέβη ποτέ, απεδείχθη αριδήλως υπό των σοφωτάτων νεωτέρων ερευνητών. Και τη αληθεία ουδέ ηδύνατο να συμβή, διότι, καθ’ ά είδομεν, ο Φώτιος αρχήν είχε να περιποιήται πάντα κυριάρχην»
  38. Συμεών Μάγιστρος 689
  39. Συνεχισταί Θεοφάνους 276
  40. Όταν ο Καισαρείας Προκόπιος είπε: «τοιούτον έπρεπε επ’ αληθείας είναι τον του σύμπαντος κόσμου την επιστασίαν λαχόντα, εις τύπον του αρχιποιμένος Χριστού του Θεού ημών», οι τοποτηρητές απάντησαν: «και ημείς οι εις τα έσχατα της γης κατοικούντες ταύτα ακούομεν»• και όταν όλοι οι συνοδικοί ανεβόησαν «ότι Θεός οικεί εν αυτώ ουδείς αγνοεί», οι τοποτηρητές προσέθεσαν: «...ο δεσπότης ημών, ο κύριος Φώτιος...την σύμπασαν κτίσιν δαδουχεί και καταλάμπει». (εις Παπαρρηγόπουλον, βιβλίον ενδέκατον, κεφ. ΣΤ΄, υποκεφ. 8)
  41. βλ. διεξοδική παρουσίαση του θέματος εις Παπαρρηγόπουλον, βιβλίον ενδέκατον, κεφ. ΣΤ΄, υποκεφ. 9)
  42. Γκίμπον, τ. Ε΄, Chapter LIII: Fate Of The Eastern Empire.—Part IV. Σε σχετική υποσημείωση ο Γκίμπον κλίνει προς την άποψη -αν και του φαίνεται απίστευτο- ότι ο Φώτιος έγραψε το έργο αυτό από μνήμης δεδομένου ότι δεν είχε τα βιβλία αυτά στην διάθεσή του στην Βαγδάτη.
  43. Φωτίου του Πατριάρχου Λέξεων Συναγωγή
  44. Νομοκάνων (Nomocanon Photii Patriarchae Constantinopolitani), 1615
  45. «Σοφώτατον» τον αποκαλούν οι Συνεχισταί Θεοφάνους (σ.276)
  46. Γκίμπον, τ. Ε΄, Chapter LV: The Bulgarians, The Hungarians And The Russians.—Part III.
  47. Γκίμπον, τ. ΣΤ΄, Chapter LX: The Fourth Crusade.—Part I.
  48. Παπαρρηγόπουλος βιβλίον ενδέκατον, κεφ. ΣΤ΄, υποκεφ. 11

Πηγές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

τίτλοι της Ορθόδοξης Εκκλησίας
Προκάτοχος
Ιγνάτιος
Οικουμενικός Πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης
858-867(1η θητεία)
Διάδοχος
Ιγνάτιος
Προκάτοχος
Ιγνάτιος
Οικουμενικός Πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης
877-886(2η θητεία)
Διάδοχος
Στέφανος Α΄
867

Η τρέχουσα σελίδα αφορά το έτος 867 κατά το Γρηγοριανό Hμερολόγιο

Άραβες

Οι Άραβες είναι νομαδικοί - ημινομαδικοί σημιτικοί λαοί της αραβικής χερσονήσου και του δυτικού τμήματος της υπόλοιπης Μέσης Ανατολής, στα σύνορα με άλλους πολιτισμούς. Στο μεγαλύτερο μέρος της 1ης χιλιετίας π.Χ. εμφανίζονται ως επιδρομείς με συνεχείς διαρροές ομάδων σε μόνιμη εγκατάσταση κατοικημένων περιοχών (δηλ. σε βασίλεια).

Αγιασμός

Αγιασμός ονομάζεται η ιεροτελεστία της Ορθόδοξης Εκκλησίας σε ανάμνηση της βάπτισης του Χριστού, αλλά και το αγιασμένο νερό.

Βοττιαία

Η Βοττιαία ήταν η τρίτη κατά σειρά περιοχή που ενσωματώθηκε στο Μακεδονικό βασίλειο.

Δάτης

Ο Δάτης ήταν στρατηγός, αρχηγός του περσικού στρατού που μαζί με τον Αρταφέρνη, τον έστειλε ο Πέρσης βασιλιάς Δαρείος Α΄ να υποτάξει την Ελλάδα το 490 π.Χ., αρχικά ως αντικαταστάτη του τραυματία Μαρδόνιου.

Ο Δάτης συγκέντρωσε πολυάριθμο στρατό και στόλο (600 τριήρεις και πολυάριθμα φορτηγά πλοία) στη Σάμο και την άνοιξη του 490 κατέλαβε τη Νάξο και άλλα νησιά των Κυκλάδων και έκαψε όλες τις πόλεις των νησιών εκτός από την ιερή Δήλο. Αποβιβάστηκε στην Εύβοια, κατέλαβε την Κάρυστο με μικρή αντίσταση και την Ερέτρια με προδοσία. Μετά αποβιβάστηκε στην Αττική, όπως του είχε υποδείξει ο Ιππίας, και έπαθε μεγάλη καταστροφή στο Μαραθώνα (490 π.Χ). Μετά την ήττα του στο Μαραθώνα, έφτασε στο Φάληρο, χωρίς όμως να αποβιβαστεί σ' αυτό. Από το Φάληρο έφτασε στα παράλια της Ιωνίας και από εκεί πήγε στο Δαρείο, φέρνοντάς του τα λάφυρα από τη Νάξο και την Ερέτρια και πολλούς αιχμαλώτους. Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή ο Δάτης βρήκε το θάνατο στο Μαραθώνα.Για την άτυχη αυτή εκστρατεία φαίνεται ότι ο Δάτης δεν έπεσε σε δυσμένεια, γιατί οι δυο γιοι του, Αρμαρίθρης και Τίθαιος ήταν ίππαρχοι στην εκστρατεία του Ξέρξη κατά της Ελλάδας.

Για το Δάτη οι Έλληνες πίστευαν πως ήταν άνδρας ευσεβής, γιατί δεν κατέστρεψε την ιερά Δήλο, αλλά θυσίασε στα ιερά της και γιατί έδωσε το άγαλμα του Απόλλωνα, που βρήκε μέσα στο φοινικικό πλοίο, στους Ταναγραίους. Από το όνομα του Δάτη προήρθε και ο όρος «δατισμός» που σημαίνει «βαρβαρισμός».

Εγκυκλοπαίδεια

Ο όρος εγκυκλοπαίδεια είναι ελληνικός και πηγάζει από τις ελληνικές λέξεις «εγκύκλιος παιδεία». Ουσιαστικά είναι μια σύνοψη της γνώσης. Ο όρος σε όλες τις γλώσσες προέρχεται από τον Ελληνικό, που κυριολεκτικά σημαίνει «η εν κύκλω προσφερομένη διδασκαλία» και ο ακριβής τονισμός της στο Μέγα Ελληνικόν Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης, γνωστό επίσης ως Liddell-Scott είναι εγκυκλοπαιδεία, λέξη που κατά τον λεξικογράφο συνιστά βαρβαρισμό. Σύμφωνα όμως με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Γ. Μπαμπινιώτη επειδή (στην αρχαία ελληνική) το -α στο «παιδεία» ήταν μακρό, ο κανονικός τονισμός του συνθέτου «εγκυκλοπαιδεία» είναι στη παραλήγουσα (σύμφωνα με το κανόνα ότι, όταν η λήγουσα είναι μακρά, δεν τονίζεται η τρίτη συλλαβή, η προπαραλήγουσα).

Ωστόσο, αναλογικώς προς τα πολλά ουσιαστικά σε -εια τα οποία τονίζονταν στη προπαραλήγουσα (κυρίως ως παράγωγα επιθέτων σε -ης με βραχύ το -α τού -εια) σχηματίστηκε και ο τύπος «εγκυκλοπαίδεια», όπως ευγένεια (<ευγενής), ασέβεια (<ασεβής), αμάθεια (<αμαθής), αλήθεια (<αληθής), ο οποίος τελικά επικράτησε αντί του ορθού εγκυκλοπαιδεία.

Οι εγκυκλοπαίδειες μπορούν να είναι γενικής φύσης, δηλαδή να περιέχουν άρθρα από θεματικές ενότητες πολλών διαφορετικών γνωστικών πεδίων, (η αγγλική Britannica, η γερμανική Brockhaus και η αμιγώς ελληνική Πυρσός είναι πολύ γνωστά παραδείγματα), ή να εξειδικεύονται σε ειδικά θέματα, (για παράδειγμα εγκυκλοπαίδεια της Ιατρικής, της Φιλοσοφίας, ή του Δικαίου). Υπάρχουν επίσης εγκυκλοπαίδειες που καλύπτουν μια ποικιλία θεματικών ενοτήτων από μια ιδιαίτερη πολιτισμική, εθνική ή ιδεολογική προοπτική, (όπως για παράδειγμα η Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια, η Ιουδαϊκή Εγκυκλοπαίδεια, η Καθολική Εγκυκλοπαίδεια και η Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια'.

Πολλά λεξικά είναι εγκυκλοπαιδικά ως προς τη φύση τους, ιδιαίτερα εκείνα που σχετίζονται με ένα ιδιαίτερο πεδίο (όπως το Dictionary of National Biography, το Dictionary of American Naval Fighting Ships και το Black's Law Dictionary). Εγκυκλοπαιδικά έργα εκδόθηκαν σε ένα μεγάλο τμήμα της ανθρώπινης Ιστορίας, αλλά ο όρος εγκυκλοπαίδεια δεν χρησιμοποιείτο για έργα τέτοιου είδους έως τον 16ο αιώνα. Το The Macquarie Dictionary: Australia's National Dictionary, έγινε εγκυκλοπαιδικό λεξικό μετά την πρώτη του έκδοση σε αναγνώριση της χρήσης κατάλληλων ουσιαστικών, που σηματοδοτούνταν από το αρχικό κεφαλαίο γράμμα τους, καθώς και λέξεων που προέρχονταν από τέτοια κατάλληλα ουσιαστικά.

Υπάρχουν δύο κύριες μέθοδοι οργάνωσης των εγκυκλοπαιδειών: η μέθοδος της αλφαβητικής τάξης, (τα άρθρα οργανώνονται με αλφαβητική τάξη), ή η οργάνωση βάσει ιεραρχημένων κατηγοριών. Η πρώτη από τις δύο είναι η κοινότερη, ειδικά για γενικά έργα.

Ευφορίων (μυθολογία)

Στην ελληνική μυθολογία, ο Ευφορίων ήταν ο γιος του Αχιλλέα και της Ωραίας Ελένης, και γεννήθηκε όταν οι γονείς κατοικούσαν στα Ηλύσια Πεδία. Πήρε το όνομα του από την εύφορη γη, και διέθετε ένα ζευγάρι φτερά. Σύμφωνα με άλλες πηγές ο Αχιλλέας και η Ελένη δεν είχαν ποτέ καμία σχέση και δεν έκαναν ποτέ κανένα παιδί. Αντιθέτως ο Αχιλλέας στα Ηλύσια Πεδία παντρεύτηκε την Ιφιγένεια.

Για άγνωστους λόγους, ο Ευφορίων αντιμετώπισε το μένος του Δία, ο οποίος τον βρήκε στο νησί της Μήλου και τον φόνευσε εξαπολύωντας εναντίον του ένα κεραυνό. Κατόπιν απαγόρευσε την ταφή του, και τις νύμφες που παράκουσαν την εντολή του και τελικά τον έθαψαν, τις τιμώρησε μεταμορφώνοντας τες σε βατράχους.

Θεοτόκος του Φάρου

Η Θεοτόκος του Φάρου ήταν Βυζαντική εκκλησία στην Κωνσταντινούπολη. Ήταν κτισμένη στο νότιο τμήμα του Μεγάλου Παλατιού και ονομάστηκε έτσι λόγω του φάρου που βρίσκονταν δίπλα της ακριβώς. Στην εκκλησία ετούτη φυλάσσονταν μια από τις σημαντικότερες συλλογές των χριστιανικών κειμηλίων της Κωνσταντινούπολης.

Θεοφάνης ο Βυζάντιος

Ο Θεοφάνης ο Βυζάντιος (fl. 6ος αιώνας) ήταν Βυζαντινός ιστορικός.

Έγραψε σε δέκα βιβλία την ιστορία της Ανατολικής Αυτοκρατορίας κατά την περίοδο του πολέμου με την Περσία, 572-591 υπό τον Ιουστίνο Β', αρχίζοντας από το δεύτερο χρόνο της βασιλείας του (567), όταν και έσπασε η ανακωχή που είχε γίνει μεταξύ των Ιουστινιανού Α΄ και του Χοσρόη Α΄, και συνεχίζοντας μέχρι το τέλος του πολέμου. Το έργο του δεν διασώθηκε, αλλά ο Πατριάρχης Φώτιος Α΄ δίνει μια αναφορά στο έργο του Θεοφάνη και επαναλαμβάνει τη θέση του συγγραφέα ότι, εκτός που είχε προσθέσει και άλλα βιβλία στα αρχικά δέκα, είχε γράψει και ένα άλλο έργο για την ιστορία του Ιουστινιανού. Ανάμεσα σε αυτά που ο Φώτιος διαφύλαξε από το έργο του Θεοφάνη, είναι η ανακάλυψη κατά τη βασιλεία του Ιουστινιανού ότι το μετάξι ήταν προϊόν ενός σκώληκα, κάτι που δεν ήταν πριν γνωστό στον κόσμο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ένας κάποιος Πέρσης, μας αναφέρει, ερχόμενος από Σιρική έφερε μαζί του στην Κωνσταντινούπολη "το σπόρο" (δηλαδή τα αβγά) του μεταξοσκώληκα και αυτοί οι "σπόροι", έχοντας εκκολαφτεί την άνοιξη και τα σκουλήκια έχοντας τραφεί με φύλλα μουριάς, έδωσαν το μετάξι τους και μεταμορφώθηκαν.

Ιπποτομάδες

Οι Ιπποτομάδες ή Ιπποταμάδες (αρχαία ελληνικά: Ἱπποτομάδαι ή Ἱπποταμάδαι), (ο δήμος: Ιπποτομαδών ή Ιπποταμαδών) ήταν αρχαίος οικισμός και δήμος της Οινηίδας (περιοχή της Αρχαίας Αττικής και φυλή της αρχαίας Αθήνας). Με το ίδιο όνομα ονομάζονταν και οι δημότες του δήμου αυτού.

Κλήμης ο Αλεξανδρεύς

Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς ή Κλήμης ο Αλεξανδρινός (Titus Flavius Clemens) ήταν θεολόγος στα τέλη του 2ου και αρχές 3ου αιώνα. Γεννήθηκε γύρω στο 150 και πέθανε μεταξύ του 211 και 216 μ.Χ. Δίδαξε ως δάσκαλος στην Αλεξάνδρεια, αφού πρώτα μεταστράφηκε στον Χριστιανισμό. Ο Κλήμης θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους εκκλησιαστικούς Πατέρες. Υπήρξε δάσκαλος του Ωριγένη, ο οποίος και τον διαδέχθηκε.

Κολλυτός

Ο Κολλυτός ή Κολυττός (αρχαία ελληνικά: Κολλυτός), (ο δήμος: Κολλυτού) ήταν αρχαίος οικισμός - πόλη και δήμος της Αιγηίδας (περιοχή της Αρχαίας Αττικής και φυλή της αρχαίας Αθήνας).

Ορθόδοξη Εκκλησία

Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία (επίσημα: Ορθόδοξη Καθολική και Αποστολική Εκκλησία) είναι ένα σύνολο τοπικών εκκλησιών, οργανωμένες ως Πατριαρχεία, αυτοκέφαλες σύνοδοι και αυτόνομες αρχιεπισκοπές, που βρίσκονται σε πλήρη κοινωνία μεταξύ τους, με πρώτο στην ιεραρχία το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης. Αποδέχεται τις αποφάσεις των επτά Οικουμενικών Συνόδων και θεωρεί την Οικουμενική Σύνοδο ως το ανώτατο όργανο για αποφάσεις σε θέματα δόγματος και λατρείας. Επίσης αξιώνει ως αφετηρία της τον Ιησού Χριστό και τους Αποστόλους του μέσω της συνεχούς αποστολικής διαδοχής.

Ανάμεσα σ' ένα πλήθος εκκλησιών και θρησκευτικών κοινοτήτων που αποτελούν τον Χριστιανισμό, οι αριθμητικά μεγαλύτερες είναι η Καθολική Εκκλησία, η Ορθόδοξη Εκκλησία και οι Προτεσταντικές Εκκλησίες και Ομολογίες.

Τα πλέον αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά της Ορθοδοξίας είναι η πλούσια λειτουργική ζωή της και, όπως διδάσκει, η αφοσίωσή της στην αποστολική παράδοση. Θεωρείται από τους Ορθόδοξους Χριστιανούς ότι η Εκκλησία τους έχει διατηρήσει την παράδοση και τη διαδοχή της αρχαίας Εκκλησίας στην πληρότητά της έναντι άλλων χριστιανικών ομολογιών, οι οποίες έχουν απομακρυνθεί από την κοινή εκκλησιαστική παράδοση των πρώτων 10 αιώνων. Σήμερα το άθροισμα των Ορθοδόξων Εκκλησιών υπολογίζεται σε 300 περίπου εκατομμύρια Χριστιανούς που ακολουθούν την πίστη και τις πρακτικές που καθορίστηκαν από τις επτά Οικουμενικές Συνόδους και άλλες οικουμενικού χαρακτήρα συνόδους. Οι όροι ορθόδοξος - ορθοδοξία έχουν χρησιμοποιηθεί παραδοσιακά, στον ελληνόφωνο χριστιανικό κόσμο, προκειμένου να υποδείξουν τις κοινότητες, ή τα άτομα, που διατήρησαν την αληθινή πίστη (όπως καθορίζεται από τις Οικουμενικές Συνόδους), σε αντιδιαστολή με εκείνους που κηρύχτηκαν αιρετικοί. Ο επίσημος προσδιορισμός της Εκκλησίας στα λειτουργικά και κανονικά κείμενά της είναι «Ορθόδοξη Καθολική και Αποστολική Εκκλησία».

Πάπας Αδριανός Β΄

Ο Αδριανός Β΄ (Papa Adriano II, 792 - 14 Δεκεμβρίου 872) ήταν Πάπας από τις 14 Δεκεμβρίου 867 έως τις 14 Δεκεμβρίου 872. Καταγόταν από μια ρωμαϊκή αριστοκρατική οικογένεια και έγινε πάπας σε προχωρημένη ηλικία.

Πατριάρχης Ιωάννης Β΄ Καππαδόκης

Ο Ιωάννης Β΄, ο επονομαζόμενος Καππαδόκης, διετέλεσε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως από το 518 ως το 520.

Καταγόταν από την Καππαδοκία, εξ ου και το προσωνύμιό του. Ήταν πρεσβύτερος και σύγγελος της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης όταν εξελέγη το 518, μετά το θάνατο του προκατόχου του, Τιμόθεου Α΄. Αναφέρεται ότι είχε υποδειχθεί από τον Τιμόθεο ως διάδοχός του, αλλά ήταν και επιλογή του Αυτοκράτορα Αναστάσιου. Η σύντομη Πατριαρχία του σημαδεύτηκε από την οριστική θεραπεία του ακακιανού σχίσματος, το οποίο είχε διαιρέσει την Εκκλησία σε Ανατολή και Δύση για 35 χρόνια, από την εποχή του Πατριάρχης Ακακίου.

Χειροτονήθηκε την τρίτη μέρα του Πάσχα του 518, ημέρα κατά την οποία πέθανε ο Αυτοκράτορας Αναστάσιος, ο οποίος είχε συντελέσει στη διαιώνιση του ακακιανού σχίσματος, πιέζοντας επισκόπους και Πατριάρχες να καταδικάσουν την Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο. Τον Ιούλιο του ίδιου έτους εξελέγη Αυτοκράτορας ο Ιουστίνος Α'. Την Κυριακή 15 Ιουλίου, Αυτοκράτορας Ιουστίνος και Πατριάρχης Ιωάννης βρίσκονταν στο ναό της Αγίας Σοφίας, όπου ο λαός άρχισε να φωνάζει, απαιτώντας την αναγνώριση της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου και τον αναθεματισμό του Σεβήρου, αιρετικού Πατριάρχη Αντιοχείας. Ο Πατριάρχης αναγνώρισε τη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο, διέγραψε το Σεβήρο από τα Δίπτυχα και, υπό την πίεση του λαού, όρισε την επομένη, 16 Ιουλίου, ως ημέρα εορτασμού των Οικουμενικών Συνόδων.

Οι εορτασμοί πραγματοποιήθηκαν και, πάλι υπό την πίεση του λαού, ο Ιωάννης συνεκάλεσε Σύνοδο στις 20 Ιουλίου, στην οποία συμμετείχαν σαρανταένας επίσκοποι και πενήντα ηγούμενοι μονών και η οποία ανακήρυξε άδικη την εκθρόνιση των Πατριαρχών Ευφημίου και Μακεδονίου, και αποφάσισε να μεταφερθούν τα οστά τους στην Κωνσταντινούπολη, κοντά σε αυτά των προκατόχων τους, Φλαβιανού, Ιωάννη του Χρυσοστόμου και Παύλου του Ομολογητού. Επίσης αποφάσισε να επανέλθουν στις επισκοπές τους όσοι εξορίστηκαν από τον Αυτοκράτορα Αναστάσιο, να αναθεματιστεί ο Σεβήρος και να εγγραφούν πάλι στα Δίπτυχα τα ονόματα του Ευφημίου, του Μακεδονίου και του Λέοντα, Πάπα Ρώμης.

Ο Ιωάννης κοινοποίησε τις αποφάσεις της Συνόδου στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Ιωάννη Γ΄ και στον Τύρου Επιφάνιο, οι Εκκλησίες των οποίων συμμορφώθηκαν αμέσως με χαρά. Το ίδιο έπραξαν περί τις 2.500 επισκοπές, κατά τη βασιλεία του Ιουστίνου. Κατόπιν αυτών, στάλθηκε αντιπροσωπία στη Ρώμη, με επιστολή του Ιουστίνου προς τον Πάπα Ορμίσδα, με την οποία ζητούσε την επανένωση των εκκλησιών, καθώς οι Οικουμενικές Σύνοδοι είχαν αναγνωριστεί και τα ονόματα των Παπών Λέοντα και Ορμίσδα είχαν εγγραφεί ξανά στα Δίπτυχα.

Κατόπιν αυτού, στις 28 Μαρτίου του 519 υπεγράφη ο λεγόμενος «Ο τύπος του Πάπα Ορμίσδα», ένα κείμενο που επιβεβαίωνε τη λήξη του ακακιανού σχίσματος (χρησιμοποιήθηκε όμως αργότερα ως απόδειξη του Παπικού Πρωτείου). Ένα άλλο σημαντικό γεγονός της Πατριαρχίας του Ιωάννη του Καππαδόκη είναι μια επιστολή λαϊκών και μοναχών της Συρίας προς αυτόν, στην οποία αποκαλείται «οικουμενικός», εβδομήντα περίπου χρόνια πριν αποδοθεί συνοδικά ο τίτλος αυτός στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως.

Ο Ιωάννης πέθανε τον Ιανουάριο ή Φεβρουάριο του 520. Ανακηρύχθηκε άγιος και η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 25 Αυγούστου.

Πατριάρχης Στέφανος Α΄

Ο Στέφανος Α΄ (Νοέμβριος 867 - 18 Μαΐου 893) ήταν Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως από το 886 έως το 893.

Ήταν αδελφός του αυτοκράτορα Λέοντος ΣΤ΄ του Σοφού και γιος της Ευδοκίας Ιγγερίνης και, επισήμως, του αυτοκράτορα Βασιλείου Α΄. Καθώς όμως η μητέρα του ήταν ερωμένη του αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄, είναι πολύ πιθανόν αυτός να είναι ο πραγματικός του πατέρας (όπως και του αδελφού του Λέοντα).

Γεννήθηκε το 867. Ευνουχίστηκε από τον Βασίλειο Α΄ και από μικρός κατευθύνθηκε προς εκκλησιαστική σταδιοδρομία. Ήταν μαθητής του Πατριάρχη Φώτιου, τον οποίο και διαδέχτηκε το 886, σε ηλικία 19 ετών, κατ' επιλογή του Αυτοκράτορα αδελφού του.

Ήταν άνθρωπος βαθειά ευσεβής. Ως Πατριάρχης συμμετείχε στην ανακομιδή των λειψάνων του Μιχαήλ Γ΄ στο Ναό των Αγίων Αποστόλων από τον Λέοντα ΣΤ'. Αναφέρεται ότι όταν αρρώστησε βαριά εξαιτίας της ασκητικής του ζωής, θεραπεύτηκε χρησιμοποιώντας το αγίασμα της Ζωοδόχου Πηγής του Μπαλουκλή. Κατόπιν αυτού, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης, έντυσε την Ιερά Τράπεζα του Ναού αυτού με τα άμφιά του. Χρησιμοποίησε τις βασιλικές συγγενικές του σχέσεις για τη βοήθεια των φτωχών. Πέθανε το Μάιο του 893 σε ηλικία 26 ετών.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία τον ανακήρυξε άγιο και τιμά τη μνήμη του στις 18 Μαΐου.

Πριγκηπόννησα

Τα Πριγκηπονήσια (τουρκ.: Prens Adaları = Πριγκιποννήσια, Adalar = Νησιά (επίσημη ονομασία), Kızıl Adalar = Κόκκινα νησιά), είναι ένα σύμπλεγμα νησιών στη Θάλασσα του Μαρμαρά, νότια της Κωνσταντινούπολης, στο στόμιο του κόλπου της Νικομηδείας. Αποτελείται από 4 μεγάλα νησιά (Πρώτη, Αντιγόνη, Χάλκη, Πρίγκηπος) και 5 μικρότερα (Πίτα, Νέανδρος, Οξειά, Πλάτη, Αντιρόβυθος).

Στο σύμπλεγμα ανήκουν επίσης οι ύφαλοι Βόρδωνες, που θεωρούνται το απομεινάρι ενός δέκατου νησιού, το οποίο καταποντίστηκε ύστερα από κάποιο σεισμό. Στους Βόρδωνες υπήρχε το βυζαντινό μοναστήρι του Γόρδωνος ή των Αρμενιακών, στο οποίο είχε ταφεί ο Πατριάρχης Φώτιος Α΄ σύμφωνα με μία εκδοχή.

Τα νησιά απέχουν 8 ως 11 μίλια από την Κωνσταντινούπολη. Τα τέσσερα μεγάλα κατοικούνταν ανέκαθεν, ενώ τον 20ο αιώνα κατοικήθηκε και η Αντιρόβυθος.

Σκαμβωνίδες

Οι Σκαμβωνίδες ή Σκαμμωνίδες ή Σκαμωνίδες ή Σκαβωνίδες (αρχαία ελληνικά: Σκαμβωνίδαι ή Σκαμμωνίδαι ή Σκαμωνίδαι ή Σκαβωνίδαι) ήταν αρχαίος οικισμός και δήμος της Λεοντίδας (περιοχή της Αρχαίας Αττικής και φυλή της αρχαίας Αθήνας), ο οποίος πιθανόν βρισκόταν στην πόλη της Αθήνας και μάλιστα εντός του Θεμιστοκλείου τείχους. Η τοποθεσία του δήμου αυτού δεν έχει ακόμα ταυτιστεί με κάποια σημερινή περιοχή.

Σύνοδος (εκκλησιαστική)

Με τη διάδοση του Χριστιανισμού οι δημιουργούμενες θρησκευτικές κοινότητες βρέθηκαν στην ανάγκη να συνέρχονται σε συνάθροιση προκειμένου να συζητούν θέματα που αφορούσαν τις ίδιες ή και με άλλες άλλων περιφερειών. Μετά τη Πεντηκοστή και τη πρώτη Αποστολική Σύνοδο το 52, από τα μέσα του Β'αι. άρχισαν να συγκροτούνται σύνοδοι κατά του μοντανισμού και εξ αφορμής των επί του Πάσχα ερίδων, κυρίως στην Ασία. Από τις αρχές όμως του Γ' αι. οι "Σύνοδοι" κατέστησαν πλέον εκκλησιαστικός θεσμός τόσο στον ελλαδικό χώρο όσο και στην Ασία και Αφρική. Κύριο αντικείμενο των συνόδων αυτών ήταν συζητήσεις δογματικές, ρυθμίσεις διοικητικές και εκδικάσεις κληρικών.

Όσον αφορά στην αντίληψη της Ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας, όπως εκφράζεται στην Καθολική εγκυκλοπαίδεια «οι σύνοδοι είναι εκ φύσεως μια κοινή προσπάθεια της Εκκλησίας, ή μέρους της εκκλησίας για αυτοσυντήρηση και αυτοάμυνα. Εμφανίζονται από την αρχή την ύπαρξής της, κατά την εποχή των Αποστόλων στην Ιερουσαλήμ, και σε όλη την ιστορία της, όποτε η πίστη, τα ήθη ή η διδασκαλία απειλήθηκαν ή απειλούνται σοβαρά. Αν και το αντικείμενό τους είναι πάντα το ίδιο, οι συνθήκες υπό τις οποίες συγκαλούνται διαφέρουν».

Σύνοδοι όμως πέραν του τοπικού χαρακτήρα στην αυτή περιφέρεια που τη νομιμότητά τους αποδέχθηκε ο ε' κανόνας της Α' Οικουμενικής Συνόδου ήταν ακριβώς αυτές οι Οικουμενικές Σύνοδοι. Τέτοιες ευρύτερες σύνοδοι συγκροτήθηκαν στις αρχές του Δ' αι. και στην Ισπανία (η εν Ελιβερίτω 306 – συμμετείχαν επίσκοποι από διάφορα μέρη της Ισπανίας) και στη Γαλλία (η εν Αρελάτη 314 σημ. Αρλ).

Με την ανάπτυξη αυτών των οργάνων επόμενο ήταν ο Αυτοκράτωρ Κωνσταντίνος Α' ο Μέγας προκειμένου να διατηρήσει την ενότητα, ηρεμία και ησυχία προ του Αρειανισμού να συγκαλέσει στη Νίκαια της Βιθυνίας το 325 επισκόπους απ΄ όλα τα μέρη του ρωμαϊκού κράτους και να συγκροτηθεί έτσι η Α' Οικουμενική Σύνοδος ως ανώτατο όργανο της ενωμένης Εκκλησίας.

Μετά από αυτή τη συγκρότηση οι Σύνοδοι πλέον διακρίνονται σε Οικουμενικές, Σύνοδοι επί περιφερειών, Πατριαρχικές, Επαρχιακές και Σύνοδοι της Δύσης.

Επίσκοποι Βυζαντίου, Αρχιεπίσκοποι και Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως
Ο Πατριαρχικός Δικέφαλος αετός στην είσοδο του Ναού του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι

Άλλες γλώσσες

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.