Tunıs

Cumhuriyetê Tunısi (el-Cumhûriyyetü’t-Tûnisiyye) ya zi Tunıs, Afrikay Zımey de jû dewleta Erebiya.

الجمهورية التونسية
el-Cumhûriyyetü’t-Tûnisiyye
Asayış
Tunisa sat
Karte Tunesien
Desmal u Arma
Flag of Tunisia
Coat of arms of Tunisia
Melumat
WareCay biyayışi (en)
MıntıqaAfrikaya Zımey
SinoriLibya u Cezayir
Erd164.150 km2163 610 km2
Nıfus10.500.000 (2000). Nezdizyê %53 sukan de cıwiyeno. Emırê insanan 67 serriyo. 10 982 754
HıkumetCumhuriyeto parlamenter
SerdarEl Bacı Kaid el SebsiMohamed Ennaceur (en)
Kodê telefoni+216
Letey saeteUTC+01:00 (en)
Kodê interneti.tn
Zıwano resmiErebki
MerşHumat Al Hima (en)
Cayo tewr berzJebel ech Chambi (en)
Cayo tewr nızmShatt al Gharsah (en)
PereTunisian dinar (en)
Ravêrşiyayışê heqa merdıman0,74
Xerita
Tunisia (orthographic projection)

Coğrafya

Tunıs Afrikay Zımey de dewletanê Meğribi miyan tewr werdiya ciya. Balanê Sicilyaya qıtaya Ewropa ra abıriyena. Ewropa ra nezdiyê 140 km dûri dera. Cezayiri ra 965 km u Libya ra 495 km sinorê cı esto.

Tunisia Topography
Xeritaya Tunısiya topoğrafike

Tarix

Eslê Tunısıcan Fenike (Kartaca) ra yeno. Kartacayıcan Sicilya ra heta İspanya koloniy vıraşt bi. Dewrê roma Şecanê Pöni biyê maxlub. Hegemonya da İmperatoriya Roma de biyê yew eyalet.

Abb. 505. Gruppe von Beduininnen in Tunis
Tunıs de Cêniye bedewiy, Lehnert & Landrock, 1908

Referansi

.tn

.tn internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba dewleta Tunısi nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Tunısi mocneno.

Afrika

Afrika, yew qıtaya. Asya ra dıme dınya de hetê gırdiye ra dıyına. Erdê Afrika 30.244.050 km²yo (erdê dınya de %23 [se ra vist u hirê]yo). Nıfusê Afrika 800 milyono (nıfusê dınya de % 12 [se ra des u dı]yo). Qıtay Afrika sero 54 (pancas u çar) dewleti estê. Namey Afrika qısey Latinki aprika ra yeno u menay xo ticına.

Dormey Afrika de Deryao Sıpê, Okyanuso Atlas, Okyanuso Hind, Deryao Sur u Vaya Suweyşi estê. Afrika de standardê heyati xırabıno u zehf nêweşi estê.

Afrikay Zımey

Afrikay Zımey, yew mıntıqay Afrikaya.

Berberi

Berberi, yew xelqê Afrikao. Ewro Mısır, Libya, Tunıs, Cezayir û Fas de cıwiyenê. Xelqanê Afrikayê tewr gırdan ra yewo. Zıwanê cı Berberkiyo.

Cezayir

Cezayir mıntıqa ra zımey (şımalê) qıtay Afrika dero. Zımey (şımalê) Cezayir de Deryao Sıpê (Deryao Miyanên); veroc (cenub) de Moritanya, Mali u Nijer; (rocvetış, şerq) de Tunus u Libya; rocawan (ğerb) de Fas u Sahraya Gerb estê. Paytextê Cezayir Suke Cezayiro. Cezayir ezaê Mıletê Yewbiyayey u Yewiya Erebia.

Dewleti

Ena pele de lista qıteyan be dewletanê dınya esta.

Erebi

Erebi (zıwanê xo dı: عرب), yew şaro Semitkiyo u vêşêr zımey Afrika u Rocvetışê Miyani dı weşiya xo rameno, namey oyo. Herabiyayışê İmperatoriya Erebi ra ver, namey Erebi tenya şarê kı miyanê miyan u dormey Erebıstani u Çolê Suriya miyan dı cıwiyêne, inan rê vatêne. Ewro namey Erebi merdımê ke dewletanê Erebi dı cıwiyenê, inan rê vaciyeno. Enê dewletê Erebi kewtê têmiyan, biy yewi u inan Liga Ereban vıraşta. Ewro namey enê vist u dı dewletê Liga Erebi wıni benê rêze; Cezayir, Behreyn, Komori, Cibuti, Mısır, Iraq, Urdun, Quweyt, Lubnan, Moritanya, Marok (Fas), Uman, Fılistin, Qeter, Erebıstanê Seudi, Somalya, Sudan, Suriya, Tunıs, Yewiya Emiranê Ereban u Yemen. Cayanê binan dı zi Ereban diaspora xo vıraşta, dewletan u Erebê diaspora pêro piya bunya xo dı 450 milyon merdımi kırışenê, gênê xo miyan.Şarê Erebi enê dewletan dı, heta Okyanuso Atlantik ra rocvetış dı Deryay Erebi, zımey dı Deryao Miyanên ra veroc dı miyanê Afrika yew cayo gırd dı, 13 milyon km² ra gırdêr herran dı cıwiyenê. Enê cayan dı Erebi hetê etnik, linguistik, kulturel, tarixi, kamiye, cêografiki u politiki ra yewbinan ra bestiyay, heto bin ra zi zıwan, mimari, huner, literatur, muzik, dans, medya, nanweri, kıncş, komi, spori u mitoloci ra yew kultur motnenê.

Erebki

Erebki (العربية el-ʿarebiyyeh ya ki عَرَبيْ ʿarebī) zıwanê do Semitkiyo. Teqriben 273 milyon merdumi Erebki qısey kenê. Erebki dewletanê zey Iraq, Suriya, Urdun, Fılıstin, Erebıstanê Seudi, Yemen, Uman, Behreyn, Kuweyt, Cezayir, Fas, Libya u Mısıri de zıwano resmiyo. Pê tesirê dinê İslami, çekuyê Erebkiy coğrafyay İslami u dorme de kewtê zıwananê binan. Ewro zıwananê Tırki, Farski, Zazaki, Kurdki, Urduki u binan de xeylê çekuyê Erebkiy estê.

Libya

Libya mıntıqa ra zımey qıtay Afrika dera. Zımey Libya de Deryayo Sıpê, (Deryayo Miyanên); veroc de Nicer u Çad; rocvetış de Mısır u Sudan; rocawan de Tunıs u Cezayir estê. Paytextê Libya Tripoliyo. Libya ezay Mıletê Yewbiyayey u Yewiya Erebia.

Serra 1969ıne ra nat Mıemmer Qeddafi liderê Libya bi. Serra 2011 dı şarê Libya Mıemer Qedafi ardo cêr, eskeran nezdiyê Sirta dı o tepışto u kerdo linç, kışto. O taw ra nat Libya dı cumhuriyet ameyo pêhesnayış.

Malta

Malta dewletê da qıta Ewropao. Caê xo verocê rocakewtena Ewropa dero. Dorme ra Tunıs, İtalya, Libya u Deryayo Sıpe estê. Paytextê Malta sûka Vallettao. Nıfusê xo 404,039o. Zıwanê xoyo resmi Maltki u İngilizkiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto. Malta serra 1964ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Meğrib

Mağrib (be Erebki: المغرب العربي, el Mağrib el Arab), zımey rocawanê Afrika rê vanê. Ewro Tunıs, Cezayir, Fas u Sehraya Rocawani gêno xozerre. Maneyo hera de Libya u Moritanya zi gêno xomiyan. Literatur de Meğribo Gırd vêreno ra.

Sehra

Sehra (be Erebki: الصحراء الكبرى, bıwane: Es Saḥrā´ el-Kubra, "Çolo tewr gırd") qıtaya Afrika de yew çolo. Erdê xo 9,400,000 km²yo. Sehra dınya de çolo tewr gırd û tewr germo. Dewletê zey Mısır, Libya, Tunıs, Cezayir, Marok, Çad, Moritanya, Nicer, Mali û Sehraya Rocawani Sehra miyan derê.

Trablusğerb

Trablusğerb ya zi Tripolitanya (Erebki: طرابلوس غرب Tarābulusghārb) yew mıntıqa tarixiya. Ewro cayê xo zımey rocawanê Libyao. Paytextê Libya Tripoli ena mıntıqa dero. Verocê Trablusğerbi de Fizan, rocvetış de mıntıqay Kirenayka u rocawan de Tunıs estê.

Tırk

Tırk (be Tırki: Türk) yew şaro ke qewmanê Turkiyan rayo ke ezbeta Oğuzan rayê. Goreyê Hasan Celâl Güzel û Ataturki, menaya kelimeyi Tırk Quwetın, Miğfer û Zafbiyayışo. Zıwanê Tırkan Tırkiyo, dinê Tırkan zafêr İslamo Sunniyo, Elewiyi zi estê. Tarixzanê Tırkan ra gore, Tırki tarixê do zaf dewleti vıraşto û dewletê inan xeylê zeman pay ra mendê. Ninan ra dewleta İmperatoriya Selcuqıcana Gırde û İmperatoriya Usmanıcana.

Wesarê Erebi

Wesarê Erebi (Erebki de : الربيع العربي ar-rabīˁ al-ˁarabī) oyo ke hareketo ke serranê 2010 u 2013 miyan de be vayê vuriyayışi ra veciyo. Her çi ra raveri, serra 2010ıne de Tunıs de yew mêrdek xo veşno ra. Sebeb o biyo ke Tunıs de heyat zaf biyo ercan u perey merduman nêmendo. Dıma xoveşnayışê merdumi, merdumê bini veciyê kuçeyan, hukmatê Tunısi protesto kerdo. Zine El Ebıdıni dı aşmi pawıto, direnc mocno ama şarê Tunısi, serê Tunısi Zine El Ebıdıni ardo cêri. Zine El Ebıdıni Tunıs terk kerdo u remao Erebıstanê Seudi ra. Dıma Tunısi, şarê Mısıri de zi fıkır veciyo ke Husni Mubarek zi şeno şêro. Mısır de meydanê Tehrıri de merduman protestoy kerdê. Husni Mubarek istıfa kerda, Mıhemmed Mursi vêrdo caê xo ra. Hama Mısır de darbe vıraziyao u cunta Mıhemmed Mursi ardo cêri. Libya de zi merduman Muemer Qedafi ardo cêri, Qedafi ceng de terefê isyankaran ra kışiyao. Dıma Libyay, Yemen de zi protestoy vıraziyaê. Hukmatê Yemeni vato ke ê weçinıtışan rê nêkewnê u hukmat kewto weri. Ewro hıma Yemen de ceng esto. Behreyn, Cezayir, Qeter, Erebıstanê Seudi de zi protestoyê qıteki biyê.

Yewiya Afrika

Yewiya Afrika (be İngılızki African Union, be Fransızki Union africaine)

kılmek ra AU name bena. Serra 2002ıne de peyderê Komela Yewkerdena Afrika (OAU) amê ronayene.

OAU semedê /qandê her heti ra piya-gurêyayışi sero vıraciya. Planê yew mehkemeyê Afrika zi esto. Cayê komela Yewiya Afrika paytextê Etyopya Addis Abeba dero. Hetan nıka 53 (phancas u hirê) dıwelê Afrika na komele rê ezayê.

Labelê Fas nae rê tabi niyo.

Yewiya Erebanê Meğrıbi

Yewiya Erebanê Meğrıbi (YEM, Fransızki Union du Maghreb arabe; Erebki اتحاد المغرب العربي Ittiḥād al-Maġrib al-ʿArabī [Ittiḥād al-Maġrib al-ʿarabī]) yew werêamayışê Erebanê heminano ke hetê ekonomiye u siyaset de piyabiyena Afrikaya Zımey xo rê menzil gırewta.

Fıkrê piyagureyayene (piyaxebetiyayene) serra 1985ıne de azadbiyena Tunıs u Fasi ra dıme veciya. Labelê pêseramayış hirıs serri ra tepeya tewr verênde nê panc dıwelan miyan de, yanê mabênê Libya, Cezayir, Moritanya, Tunıs u Fasi de ame meydan.

Serrê ra tepeya, serra 1989ıne de werêamayışo resmi terefê dıwelanê ezayan ra ame imza kerdene. Serveriya na komele serre de reyê dıwelan miyan de vuriyena.

Labelê, sebetanê mesela Sehra Rocawani ra Fas u Cezayir miyan de lec bi têra u xeylê wext pêseramayışi nêşa bıbo. Pêseramayışo ke gani serra 2005 miyan de bıbiyêne, seba redkerdena Fasi ancia phızqiya. Çıke Cezayiri gıraniya xo serbestiya Sehra Rocawani sero day biye u nae sero Fas ki zaf qehrna bi.

Fas serra 2005ıne de na komele ra bırriya a. Ey ra ğeyri ezayê bini pêro ezayê Liga Ereban u Yewiya Afrikayê zi.

Zıwanê Berberki

Zıwanê Berberki (zıwanê xo dı: Tamazight) zıwanê ke keyey zıwananê Berberkiyan miyan dı ca gênê, namey inano pêroyiyo. Nê zıwani Marok, Cezayir, Tunıs, Libya, Mısır (Siwa), u Mali u Nicer dı hetê şarê Berberi ra qal benê, yewbinan ra zaf nezdiyê. Enê zıwani zıwananê Afro-Asyatiki ra amariyenê. Zıwananê Berberkiyan ra lızgey zımey dı yew zıwano standard vıraştene rê yew hereket esto. No zıwano standard be namey Tamazigt şınasiyeno, miyanê Maroki dı qal beno u pêro zıwananê Berberkiyan ra yew raya mıştereke vırazeno. Hema, ewro zi ca be ca fekê zıwananê Berberkiyan yewbinan ra abırriyenê, coka zi xeylê Berberi xo Tamazigt nêşınasnenê.

İbn Xaldun

İbn Xaldun ya zi be namey biyayışi Ebu Zeyd Ebdurrehman bin Muhemmed bin Xaldun el Xedrami (Erebki: أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي) merdımo delğeyıno, tarixêro, camêrdê politikao u vıraştoğê histografiye u sosyolociyo ke seserra des u çeharıne (çeharêsıne) de weşiya xo ramıta. İbn Xaldun keyey pili ra ameyo dınya u coka tehsilo rınd gırewto. Ey cayanê zey Tunıs u Fasi de karê dewlete kerdê. İnan ra tepeya zi şiyo Mısır u Qırnata uca xebıtiyo. Zımey qıtay Afrika o taw bınê probleman de mend biya coka o tepışiyao u kewt hepıs. Ey dı serri hepıs de mendo u dıma veciyo. İbn Xalduni eşirê bedewiyi rınd şınasêne o sebeb ra inan o her tım geyrayêne cı u ey ra pers kerdêne. İbn Xalduni Mısır de dı serri qadi biyo, wına kar kerdo. O taw Timuri rocvetış ra ameyo u paytextê Suriya Şami vısto ra xo dest. İbn Xalduni zi Timur ra qal kerdo, ameyo ro ri. İnan uca pêameyış vıraşto. No qalkerdışê inan vêrdo a tarixi zey qalkerdışê zana u fatihi. Dıma ey xo anto ra politika u hewt cildan ra piya kıtabê xo Kitab el İber nuşto. Teberê enê kıtabi de kıtabo bin Muqaddime nuşto. Enê kıtabanê xo Ereban miyan de verapey nêveto hema İmperatoriya Usmanıcan miyan de tesıro gırd tepışto. Raveri Katib Çelebi u ey ra pey zi Naima u Ehmed Cevdet Paşa berziyayış u rıciyayışê İmperatoriya Usmanıcani çımê ey ra analiz kerdê. Cihanê Ereban de serranê 1960an ra tepeya veciyayışê nasyonalizmê şarê Erebi ra tepeya namey xo reyna veciyo ro awe ser. Seserra 19ıne de zi tarixêranê qıtay Ewropa o diyo u ey tarixêranê Ewropa miyan de teqdiro gırd arê dao.

Dewletê Afrika

Zıwananê binan de

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.